Mkanda wa jeshi ni ugonjwa unaosababishwa na kuamshwa tena kwa virusi vya Varicella-zoster, virusi vile vile vinavyosababisha tetekuwanga. Baada ya mtu kuugua tetekuwanga, virusi hubaki vikiwa vimejificha kwenye mishipa ya fahamu kwa miaka mingi.

Baadaye, hasa pale kinga ya mwili inapopungua, virusi hivi vinaweza kuamka tena na kusababisha mkanda wa jeshi. Ugonjwa huu hujitokeza kwa vipele vyenye maumivu upande mmoja wa mwili au usoni.

Kwa baadhi ya wagonjwa, hata baada ya vipele kupona, maumivu yanaweza kuendelea kwa muda mrefu. Hali hii ndiyo inayojulikana kama maumivu baada ya kupona mkanda wa jeshi au Postihepetiki Nyuralgia, ambayo ni aina ya maumivu sugu ya neva.

Katika makala hii, neno “maumivu baada ya mkanda wa jeshi” limetumika kama sawa na Postherpetic Neuralgia au postihepatika nyuralgia ikimaanisha maumivu sugu ya mishipa ya fahamu (neva) yanayotokea baada ya vipele vya mkanda wa jeshi kupona.

Maana ya maumivu baada ya mkanda wa Jeshi

Maumivu baada ya mkanda wa jeshi ni hali ambapo mtu anaendelea kupata maumivu katika eneo ambalo lilikuwa na vipele hata baada ya ngozi kupona.

Hii hutokea kwa sababu virusi vya Varicella-zoster vinaweza kusababisha:

• uharibifu wa mishipa ya fahamu

• kuongezeka kwa msisimko wa neva

• mabadiliko katika namna ubongo unavyopokea ishara za maumivu

Kutokana na hali hiyo, hata mguso mdogo kwenye ngozi unaweza kusababisha maumivu makali.

Dalili za maumivu ya neva baada ya mkanda wa jeshi

Dalili hutokea katika eneo lile lile ambalo vipele vilitokea na zinaweza kujumuisha:

• hisia ya kuungua au kuwaka moto kwenye ngozi

• kuchomwa kama sindano

• maumivu makali yanayosababishwa na mguso mdogo (alodinia)

• kuwashwa kwenye ngozi

• ganzi au kupungua kwa hisia kwenye ngozi

• ngozi kuwa nyeti sana

Kwa baadhi ya wagonjwa, maumivu haya yanaweza kuwa makali kiasi cha kuathiri:

• usingizi

• shughuli za kila siku

• hali ya kihisia

Wakati gani unapaswa kuonana na daktari haraka?

Unapaswa kuwasiliana na daktari haraka ikiwa:

1. Maumivu yanakuwa makali zaidi au hayapungui kwa muda, hasa baada ya kupona kwa vipele vya mkanda wa jeshi.

2. Maumivu yanaathiri usingizi, kazi, au shughuli za kila siku.

3. Ngozi iliyoathirika inakuwa nyeti sana, yenye uvimbe, rangi ya harufu mbaya, au inatoweka kwa muda mfupi.

4. Unaona dalili za maambukizi mapya kama homa, uvimbe wa sehemu za ngozi, au vipele vipya vinavyojitokeza.

5. Kuna dalili zisizo za kawaida, kama kuharibika kwa hisia au misuli kwenye eneo lililoathirika.

Nani yuko katika hatari kubwa?

Watu wanaoweza kuwa katika hatari kubwa zaidi ya kupata hali hii ni:

• watu wenye umri zaidi ya miaka 50

• watu wenye kinga ya mwili iliyo dhaifu

• watu waliopata mkanda wa jeshi wenye vipele vikali

• watu waliochelewa kupata matibabu ya antiviral

Kadiri umri unavyoongezeka, ndivyo hatari ya kupata maumivu baada ya mkanda wa jeshi inavyoongezeka.

Utaratibu wa kutokea kwa maumivu baad aya mkanda wa jeshi (Pathofiziolojia)

Virusi vya Varicella-zoster huathiri mishipa ya fahamu inayohusika na hisia za ngozi.

Wakati wa maambukizi:

1. Virusi hushambulia neva za ngozi.

2. Hii husababisha uvimbe na uharibifu wa neva.

3. Baada ya maambukizi kupona, neva zilizoharibika zinaweza kuendelea kutuma ishara za maumivu bila sababu halisi.

Matokeo yake ni kwamba ubongo hupokea ishara za maumivu hata kama hakuna jeraha au uvimbe kwenye ngozi.

Vigezo vya utambuzi

Utambuzi wa maumivu baada ya mkanda wa jeshi hutegemea zaidi historia ya mgonjwa na dalili anazopata baada ya kuugua Herpes Zoster. Kwa kawaida, hakuna kipimo kimoja maalum kinachothibitisha ugonjwa huu; badala yake, madaktari hutumia mchanganyiko wa historia ya mgonjwa, uchunguzi wa mwili na dalili zinazoonekana.

Vigezo vinavyotumika kutambua hali hii mara nyingi ni pamoja na:

i. Historia ya kuugua mkanda wa jeshi

Mgonjwa huwa na historia ya hivi karibuni au ya zamani ya kuugua mkanda wa jeshi, ambao husababishwa na virusi vya Varicella-zoster. Maumivu hutokea katika eneo lile lile ambapo vipele vilitokea.

ii. Maumivu kudumu baada ya upele kupona

Dalili kuu ni kuendelea kwa maumivu kwa zaidi ya siku 90 baada ya vipele vya mkanda wa jeshi kuanza au baada ya upele kupona.

iii. Maumivu katika eneo la neva lililoathirika

Maumivu mara nyingi hupatikana katika eneo maalum la ngozi (dermatome) ambalo lilikuwa limeathiriwa na upele wa mkanda wa jeshi.

iv. Aina ya maumivu ya neva

Maumivu huwa na sifa za maumivu ya neva, kama vile:

• kuungua au kuwaka moto

• kuchomwa kama sindano

• maumivu makali yanayochochewa hata na mguso mdogo wa ngozi

• kuwashwa au ganzi kwenye ngozi

v. Uwepo wa dalili za usikivu mkubwa wa ngozi

Ngozi inaweza kuwa nyeti sana kwa mguso mdogo, hali inayojulikana kama alodinia.

Vipimo na Uchunguzi wa kutambua Tatizo

Utambuzi wa maumivu yanayoendelea baada ya mkanda wa jeshi mara nyingi hutegemea historia ya mgonjwa na uchunguzi wa kitabibu. Wagonjwa wengi huwa tayari wamewahi kupata ugonjwa wa Herpes Zoster, hivyo maumivu yanapoendelea katika eneo lile lile baada ya vipele kupona, hali hii inaweza kutambuliwa kirahisi.

Hata hivyo, katika baadhi ya hali, daktari anaweza kuhitaji kufanya vipimo ili kuthibitisha chanzo cha maumivu au kuondoa uwezekano wa magonjwa mengine.

i. Uchunguzi wa kitabibu

Hii ndiyo njia muhimu zaidi ya utambuzi. Daktari ataangalia:

• historia ya kuugua mkanda wa jeshi

• eneo la maumivu (mara nyingi huwa katika sehemu ile ile ya upele wa awali)

• uwepo wa dalili kama kuungua, kuchoma au ngozi kuwa nyeti sana

• uwepo wa kovu au alama za vipele vilivyopona

ii. Vipimo vya maabara

Kwa kawaida vipimo vya maabara havihitajiki sana, lakini vinaweza kufanywa pale utambuzi unapokuwa hauko wazi.

Vipimo vinavyoweza kufanywa ni pamoja na:

• Kipimo cha PCR kutambua virusi vya Varicella-zoster

• Vipimo vya damu kutathmini hali ya kinga ya mwili au kuondoa maambukizi mengine

• Uchunguzi wa majimaji ya malengelenge kama bado yapo

iii. Vipimo vya mfumo wa neva

Katika baadhi ya wagonjwa, hasa kama maumivu ni makali sana au yanaonekana yasiyo ya kawaida, daktari anaweza kupendekeza vipimo vya ziada kama:

• Vipimo vya usafirishaji wa taarifa kwenye mfumo wa fahamu kupima jinsi neva zinavyofanya kazi

• Electromayografu (EMG) kutathmini shughuli za misuli na mishipa ya fahamu

Vipimo hivi husaidia kubaini kama kuna uharibifu wa neva au tatizo jingine la mfumo wa neva.

Magonjwa mbadala yanayoweza kusababisha maumivu baada ya mkanda wa jeshi

Maumivu ya Postiheptiki Nyuralgia yanaweza kufanana na magonjwa mengine yanayosababisha maumivu ya neva au maumivu ya ngozi. Kwa hiyo, daktari lazima azingatie uwezekano wa magonjwa mengine kabla ya kuthibitisha utambuzi.

Baadhi ya magonjwa yanayoweza kufanana ni pamoja na:

Makundi maalum ya wagonjwa

Baadhi ya makundi ya watu huwa katika hatari kubwa zaidi ya kupata maumivu ya muda mrefu baada ya ugonjwa wa Herpes Zoster. Makundi haya pia yanaweza kuhitaji uangalizi wa karibu zaidi katika utambuzi na matibabu.

1. Wazee

Watu wenye umri mkubwa, hasa walio na miaka 50 na zaidi, wako katika hatari kubwa ya kupata maumivu haya.

Sababu zinazochangia hatari hii ni pamoja na:

• kupungua kwa uwezo wa mfumo wa kinga kadri umri unavyoongezeka

• kuongezeka kwa uwezekano wa uharibifu wa mishipa ya fahamu

• mwitikio mdogo wa mwili katika kupona baada ya maambukizi

Kwa wazee, maumivu baada ya mkanda wa jeshi yanaweza kuwa makali zaidi na kudumu kwa muda mrefu, hivyo mara nyingi huhitaji matibabu ya muda mrefu.

ii. Watu Wenye kinga ya mwili iliyo dhaifu

Watu wenye kinga ya mwili iliyo dhaifu wako katika hatari kubwa ya kupata mkanda wa jeshi pamoja na matatizo yake.

Makundi haya yanaweza kujumuisha:

• watu wanaoishi na VVU/UKIMWI

• wagonjwa wa saratani wanaopata matibabu ya kemotherapia

• watu wanaotumia dawa zinazopunguza kinga ya mwili

• wagonjwa waliopandikizwa viungo vya mwili

Kwa watu hawa, maambukizi ya virusi vya Varicella-zoster yanaweza kuwa makali zaidi na kuongeza hatari ya uharibifu wa neva.

iii. Wagonjwa wa kisukari

Watu wenye Diabetes Mellitus wanaweza kuwa na hatari kubwa zaidi ya matatizo ya neva.

Kwa wagonjwa wa kisukari:

• mishipa ya fahamu inaweza kuwa tayari imeathiriwa

• uwezo wa mwili kupona unaweza kuwa mdogo

• hatari ya maumivu sugu ya neva inaweza kuongezeka

Hali hii inaweza kufanya maumivu ya baada ya mkanda wa jeshi kuwa makali zaidi au kudumu kwa muda mrefu.

iv. Wagonjwa waliochelewa kupata matibabu ya mkanda wa Jeshi

Matibabu ya mapema ya ugonjwa wa mkanda wa jeshi kwa kutumia dawa za antiviral kama:

• Acyclovir

• Valacyclovir

yanaweza kupunguza hatari ya kupata maumivu ya muda mrefu.

Iwapo matibabu haya hayataanza ndani ya masaa 72 tangu kuanza kwa dalili, uwezekano wa kupata Postiheptiki Nyuralgia unaweza kuongezeka.

v. Watu waliopata mkanda wa Jeshi katika eneo la uso

Ikiwa mkanda wa jeshi unaathiri neva za usoni, hasa karibu na macho au paji la uso, maumivu yanaweza kuwa makali zaidi na kuhusisha neva nyeti.

Katika hali hizi, wagonjwa wanaweza pia kupata matatizo mengine ya neva kama:

• maumivu makali ya uso

• usikivu mkubwa wa ngozi

• matatizo ya macho katika baadhi ya hali

Matibabu ya maumivu baada ya mkanda wa jeshi

Matibabu ya maumivu yanayoendelea baada ya ugonjwa wa Herpes Zoster (yanayojulikana kama maumivu baada ya mkanda wa jeshi) hulenga kupunguza maumivu ya neva na kuboresha ubora wa maisha ya mgonjwa. Hapa chini ni muhtasari mfupi wa makundi ya matibabu, uliowekwa katika jedwali ili uwe rahisi kusomeka hata kwa watumiaji wa simu.

Kumbuka

Matibabu sahihi huchaguliwa kulingana na hali ya mgonjwa, umri, na ukubwa wa maumivu. Ni muhimu kupata ushauri wa daktari kabla ya kutumia dawa yoyote.

Ushauri kwa Wagonjwa

Elimu kwa wagonjwa ni muhimu ili kuwasaidia kuelewa hali yao na jinsi ya kudhibiti maumivu ya muda mrefu ya neva.

Kinga ya mkanda wa Jeshi na Maumivu ya Baadaye

Kuzuia ugonjwa wa Herpes Zoster na maumivu yake ya muda mrefu yanayojulikana kama Postihepatiki Nyuralgia ni njia bora ya kupunguza madhara ya ugonjwa huu. Hatua kadhaa za kiafya zinaweza kusaidia kupunguza hatari ya kuugua au kupata matatizo ya neva.

Madhara yanayoweza kutokea

Ingawa magonjwa ya mishipa ya fahamu baada ya mkanda wa jeshi si ugonjwa unaotishia maisha mara nyingi, unaweza kusababisha matatizo kadhaa yanayoathiri afya na ubora wa maisha ya mgonjwa.

i. Maumivu sugu ya muda mrefu

Baadhi ya wagonjwa hupata maumivu yanayoweza kudumu kwa miezi au hata miaka. Maumivu haya yanaweza kuwa makali na kuathiri sana maisha ya kila siku.

ii. Matatizo ya usingizi

Maumivu ya neva yanaweza kuongezeka wakati wa usiku, na kusababisha:

• kukosa usingizi

• usingizi usio wa kutosha

• uchovu wa kudumu

iii. Msongo wa mawazo na mfadhaiko

Maumivu ya muda mrefu yanaweza kusababisha:

• huzuni

• wasiwasi

• mfadhaiko wa akili

Kwa baadhi ya wagonjwa, hali hii inaweza kuhitaji usaidizi wa kisaikolojia kama Cognitive Behavioral Therapy.

iv. Kupungua kwa uwezo wa kufanya shughuli za kila siku

Maumivu yanaweza kufanya mgonjwa ashindwe kufanya shughuli za kawaida kama:

• kufanya kazi

• kufanya mazoezi

• kushiriki shughuli za kijamii

v. Usikivu mkubwa wa ngozi kwa muda mrefu

Kwa baadhi ya watu, ngozi hubaki nyeti sana kwa mguso mdogo kwa muda mrefu, hali inayoweza kufanya hata kuvaa nguo au kuguswa kuwa na maumivu.

Maswali yaliyoulziwa mara kwa mara na majibu yake ya kina

Maneno muhimu ya utafutaji (Keywords)

Maneno ya awali

• maumivu baada ya mkanda wa jeshi

• postherpetic neuralgia

• maumivu ya neva baada ya herpes zoster

• herpes zoster pain

• neuralgia baada ya mkanda wa jeshi

Maneno marefu

• kwa nini maumivu yanaendelea baada ya mkanda wa jeshi

• matibabu ya maumivu baada ya herpes zoster

• dalili za postherpetic neuralgia

• dawa za maumivu ya neva baada ya mkanda wa jeshi

• jinsi ya kupunguza maumivu ya neva baada ya herpes zoster

• maumivu ya kuungua baada ya mkanda wa jeshi

• postherpetic neuralgia ni nini

• matibabu ya gabapentin kwa maumivu ya neva

• lidocaine patch kwa maumivu ya neva

• kinga na matibabu ya herpes zoster