Dalili za kifo kukaribia

Kwa mgonjwa wa ugonjwa usiotibika (saratani iliyosambaa, moyo, figo au ini kushindwa, uzee mkubwa), siku au saa za mwisho mara nyingi huonyesha dalili zinazofanana: kusinzia sana na kuamka kwa shida, kula na kunywa kidogo au kuacha kabisa, mkojo kupungua, mikono na miguu kuwa baridi na yenye rangi ya zambarau, kupumua kubadilika (vipindi vya kusimama na sauti ya makohozi kooni), na kuchanganyikiwa. Huduma shufaa (palliative care) husaidia kupunguza maumivu na mateso, na kuisaidia familia.

Kifo ni sehemu ya maisha. Kwa mgonjwa ambaye ugonjwa wake hautibiki tena, kujua dalili za siku za mwisho husaidia familia kujiandaa, kumpa faraja na kufanya maamuzi muhimu – kama mahali pa kufia, mila na imani.

Si kila mtu hupitia dalili zote, na muda hutofautiana. Makala hii si kwa mtu aliyeugua ghafla – hali ya ghafla ni dharura inayohitaji hospitali.

Aina na jinsi inavyojitokeza

• Wiki kadhaa kabla – uchovu mkubwa, kulala muda mwingi, kupungua hamu ya kula, kupungua uzito, kujitenga na watu.

• Siku chache kabla – kula na kunywa kidogo sana, kushindwa kumeza, mkojo mchache na mweusi, kuchanganyikiwa au kutotulia, kuongea na watu ambao hawapo.

• Saa za mwisho – kupoteza fahamu, mikono na miguu baridi na yenye mabaka ya zambarau, mapigo dhaifu, kupumua kubadilika: kupumua kwa kina kisha kusimama sekunde kadhaa (Cheyne-Stokes), sauti ya makohozi kooni (death rattle), mdomo kukauka.

Visababishi

• Saratani iliyosambaa – soma Saratani.

• Moyo kushindwa hatua ya mwisho.

• Figo kushindwa bila dialysis.

• Ini kusinyaa hatua ya mwisho.

• UKIMWI hatua ya mwisho.

• Kiharusi kikubwa.

• Uzee mkubwa na udhaifu.

• Magonjwa ya mapafu ya muda mrefu.

Dalili zinazoambatana

• Maumivu.

• Kupumua kwa shida.

• Kichefuchefu.

• Kutotulia na kuchanganyikiwa.

• Ngozi kuwa nyembamba – vidonda vya kulala muda mrefu.

• Kupoteza udhibiti wa mkojo na choo.

Dalili za hatari

Mwite mtoa huduma au timu ya huduma shufaa ukiona:

• Maumivu yasiyodhibitika.

• Kushindwa kupumua na hofu kubwa.

• Kutotulia sana au degedege.

• Kutokwa damu nyingi.

Muhimu: kama mtu hakuwa mgonjwa wa muda mrefu na anapata dalili hizi ghafla – kupoteza fahamu, kupumua kwa shida, mwili baridi – hiyo ni dharura. Mpeleke hospitali mara moja; soma Kupoteza fahamu kwa muda mrefu (koma).

Vipimo

• Vipimo vingi havisaidii katika siku za mwisho na vinaweza kuongeza mateso.

• Daktari huchunguza fahamu, kupumua, mapigo na maumivu ili kupanga huduma ya faraja.

• Mazungumzo na familia kuhusu matakwa ya mgonjwa.

Matibabu na huduma ya nyumbani

• Huduma shufaa (palliative care) – lengo ni faraja, si kurefusha maisha kwa gharama ya mateso.

• Maumivu – dawa za maumivu ikiwemo morphine; kipimo hurekebishwa na mtoa huduma, haileti kifo mapema ikitumika vizuri.

• Mdomo kukauka – loanisha midomo kwa maji kidogo kwa kitambaa au kijiko; paka mafuta ya midomo.

• Kula na kunywa – usimlazimishe; kumlazimisha kunaweza kumsababishia kukabwa.

• Sauti ya makohozi – mgeuze alale ubavu; dawa za kukausha makohozi kwa ushauri.

• Ngozi – mgeuze kila baada ya saa 2 hadi 3, weka safi na kavu.

• Faraja ya moyo – ongea naye, mshike mkono, soma maandiko au sala anazopenda; kusikia huendelea hadi mwishoni.

• Familia – pumzikeni kwa zamu; tafuteni msaada wa kiroho na ushauri.

Kinga

• Panga mapema matakwa ya mgonjwa – mahali, mila, imani na ni nani afanye maamuzi.

• Andika au weka hati muhimu (wosia, vyeti) mapema.

• Tafuta huduma shufaa mapema katika ugonjwa usiotibika – si siku za mwisho tu.

Lini umwone daktari

• Mgonjwa wa ugonjwa usiotibika anaanza kudhoofika haraka.

• Familia inahitaji ushauri juu ya kumhudumia nyumbani.

• Maumivu au dalili zinazosumbua.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara