Maelezo ya jumla

Malaria ni ugonjwa unaosababishwa na vimelea vidogo vya jamii ya Plasmodium, vinavyoingia mwilini kupitia kuumwa na mbu jike wa Anopheles mwenye vimelea hivyo. Kuna aina tano zinazowapata binadamu; Tanzania aina kuu ni Plasmodium falciparum, ambayo ndiyo husababisha malaria kali na vifo.

Kitaalamu, mgonjwa wa malaria ni mtu yeyote aliyethibitishwa kuwa na vimelea kwa hadubini au kipimo cha haraka (mRDT), awe na dalili au asiwe nazo. Malaria hugawanywa kuwa isiyo na matatizo (dalili bila viungo kuathirika) na kali (yenye dalili au vipimo vya viungo kushindwa kufanya kazi).

Ni ugonjwa unaofahamika na karibu kila familia hapa Tanzania – lakini bado unaua watu wengi, hasa watoto, kwa sababu ya kuchelewa kupima na kutibiwa.

Takwimu za ugonjwa

• Malaria bado ni mojawapo ya magonjwa yanayoua watu wengi Afrika; asilimia kubwa ya vifo ni watoto chini ya miaka 5.

• Tanzania karibu watu wote wako hatarini, lakini kiwango hutofautiana sana kati ya mikoa – juu zaidi katika baadhi ya mikoa ya Kanda ya Ziwa na Kusini, na chini katika maeneo ya milimani na mijini.

• Malaria huongezeka wakati na baada ya msimu wa mvua.

• Walio hatarini zaidi: watoto wadogo, wajawazito, watu wenye VVU, na wanaotoka maeneo yasiyo na malaria.

Visababishi na vihatarishi

Visababishi ni vimelea vya Plasmodium (falciparum, vivax, ovale, malariae na knowlesi), vinavyoenezwa na mbu jike wa Anopheles anayeuma zaidi usiku. Mara chache huambukizwa kwa kuongezewa damu au kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto tumboni.

Vihatarishi vya malaria kali

• Umri chini ya miaka 5.

• Ujauzito.

• Kinga dhaifu (mf. VVU, kuondolewa wengu).

• Kutoka eneo lisilo na malaria (wasafiri) – hawana kinga ya asili.

• Kuchelewa kupima na kuanza matibabu, au kutumia dawa zisizofaa.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Mbu akiuma, vimelea huingia kwenye damu na kwenda kwenye ini, ambapo huzaliana kwa siku 7–30 bila dalili. Kisha huingia kwenye chembe nyekundu za damu, huzaliana na kuzipasua. Kupasuka kwa chembe hizi kwa makundi ndiko huleta homa na kutetemeka.

Katika P. falciparum, chembe nyekundu zilizoambukizwa hujishikiza kwenye kuta za mishipa midogo ya damu ya ubongo, figo, mapafu na kondo la nyuma, na kuziba mtiririko – hivyo kuleta malaria kali (malaria ya ubongo, figo kushindwa kufanya kazi, upungufu mkubwa wa damu). P. vivax na P. ovale huweza kujificha kwenye ini na kurudi miezi baadaye.

Dalili na viashiria

Malaria isiyo na matatizo

• Homa, kutetemeka na kutokwa jasho.

• Maumivu ya kichwa, maungio na mwili mzima.

• Uchovu na kujisikia vibaya.

• Kutapika, kuharisha na kukosa hamu ya kula.

• Weupe (upungufu wa damu) na wengu kuvimba.

Dalili za malaria kali – dharura

• Kushindwa kunywa, kula au kunyonya; kutapika kila kitu.

• Degedege.

• Kusinzia sana, kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu.

• Kushindwa kukaa, kusimama au kutembea (udhaifu mkubwa).

• Kupumua kwa shida au haraka.

• Weupe mkubwa.

• Manjano.

• Mkojo mweusi kama coca-cola au kukojoa kidogo.

• Kutokwa damu isiyo ya kawaida.

• Mshtuko (ngozi baridi, mapigo dhaifu).

Vipimo

Mwongozo wa matibabu wa Tanzania (STG 2026) unaagiza kupima na kuthibitisha kila mgonjwa anayeshukiwa kuwa na malaria kabla ya kutoa dawa – dawa za malaria hutolewa kwa wenye kipimo chanya tu.

• Kipimo cha haraka cha malaria (mRDT) – majibu ndani ya dakika 15–20; kinapatikana karibu vituo vyote.

• Hadubini ya damu (blood slide) – huonyesha aina na wingi wa vimelea; ndicho kipimo kinachotumika pale dawa zinaposhukiwa kushindwa, kwa sababu mRDT huendelea kuwa chanya hadi wiki 4 baada ya vimelea kuisha.

• Kwa malaria kali: kipimo kamili cha damu, sukari ya damu, vipimo vya figo na ini.

Kipimo kikiwa hasi, chanzo kingine cha homa kitafutwe (mf. nimonia, maambukizi ya njia ya mkojo, homa ya matumbo, homa ya mgunda, dengue).

Matibabu

Malaria isiyo na matatizo

• Dawa ya chaguo la kwanza ni artemether-lumefantrine (ALu) kwa siku 3; artesunate-amodiaquine (ASAQ) ni chaguo jingine la kwanza. Dozi hutegemea uzito na hutolewa na mtaalamu wa afya.

• Meza dozi zote kwa siku 3 hata ukijisikia nafuu; ALu imezwe pamoja na chakula chenye mafuta au maziwa.

• Endelea kula na kunywa maji ya kutosha; paracetamol kwa homa.

• Rudi kituoni mara moja hali ikizidi, au siku ya 4 dalili zikiendelea.

Malaria kali

• Hutibiwa hospitali kwa sindano ya artesunate, kisha dozi kamili ya dawa za kumeza mgonjwa akiweza kumeza.

• Pale kituo hakina sindano, mtoto hupewa artesunate ya njia ya haja kubwa kabla ya kupelekwa hospitali haraka.

• Huduma saidizi: kudhibiti degedege, kurekebisha sukari, maji, kuongezewa damu inapohitajika.

Wajawazito

Malaria wakati wa ujauzito ni hatari kwa mama na mtoto; hutibiwa kwa dawa salama kulingana na umri wa mimba, kwa ushauri wa mtaalamu.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Malaria ya ubongo (degedege, kupoteza fahamu) – huweza kuacha ulemavu kwa watoto.

• Upungufu mkubwa wa damu.

• Figo kushindwa kufanya kazi ghafla.

• Maji kujaa kwenye mapafu na kupumua kwa shida.

• Sukari kushuka.

• Kwa wajawazito: upungufu wa damu, mimba kuharibika, mtoto kuzaliwa na uzito pungufu au kabla ya wakati.

• Kifo kisipotibiwa haraka.

Kinga

• Lala ndani ya chandarua chenye dawa kila usiku, mwaka mzima – hasa watoto na wajawazito.

• Kunyunyiza dawa ukutani (IRS) pale inapotolewa; kuondoa maji yaliyotuama karibu na nyumba.

• Wajawazito: kinga ya malaria kwa dawa (SP) kwenye kliniki ya wajawazito, kuanzia miezi mitatu ya pili ya ujauzito.

• Mavazi ya mikono mirefu na dawa za kufukuza mbu jioni.

• Chanjo ya malaria (RTS,S au R21) kwa watoto wadogo imeanza kutumika katika baadhi ya nchi za Afrika; fuata maelekezo ya Wizara ya Afya kuhusu upatikanaji wake Tanzania.

• Wasafiri kutoka maeneo yasiyo na malaria hushauriwa dawa ya kinga na mtaalamu kabla ya safari.

Lini umwone daktari

• Homa yoyote – hasa ukiishi au ukitoka eneo lenye malaria – nenda kupima siku hiyo hiyo.

• Mara moja (dharura): dalili yoyote ya malaria kali hapo juu; mjamzito mwenye homa; mtoto mwenye homa na degedege, kulegea au kushindwa kunyonya.

• Dalili kutopungua siku ya 3–4 ya dawa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara