Usoji au madhaifu yahusuyo usonji ni udhaifu tata wa ukuaji yanayohusisha mawasiliano ya kijamii, ufinyu wa vipendeleo na tabia za kujirudia. Usonji huwa tatizo la kudumu, dalili zake hutofautiana kati ya mtu na mtu kutegemea ukubwa wa tatizo.

Dalili za awali za ugonjwa huu zinaweza kutambuliwa na wazazi/walezi au madaktari wa watoto kabla mtoto hajafikisha mwaka mmoja. Hata hivyo, kwa kawaida huonekana wakati mtoto ana umri wa miaka 2 au 3. Katika baadhi ya visa, udhaifu wa utendaji unaohusiana na usonji unaweza kuwa mdogo na usionekane hadi mtoto aanze shule, ambapo udhaifu wake unaweza kugundulika akiwa miongoni mwa wanafunzi wenzake.

Madhaifu ya mawasiliano ya kijamii huhusisha

• Upungufu wa kushirikiana na wenzake kwenye vitu anavyopenda

• Kushindwa kujali hisia zao na za wenzake

• Kuepuka kudumisha mawasiliano kwa kuangaliana machoni

• Kutosa umahili wa kutumia maneno yasiyo ya vitendo

• Kufasiri mawazo dhahania kihalisi

• Kutoa hotuba ya maneo au ya maandishi

• Kushindwa kutengeneza mawafiki au kudumu nao

Tabia za kujirudia na kukosa vipenzi inahusisha

• Kutobadilika tabia, kuwa vigumu kwendana na wenzake

• Kujihusisha sana kwenye mambo anayoyapenda kiasi cha kutofikiria watu wengine

• Kutegemea watu wengine wapende vitu apendavyo

• Ugumu kuvumilia mabadiliko na ujuzi mpya

• Kuwa na ongezeko la hisia mfano kujitoa kwenye sauti kubwa

• Mjongeo wa mwili wa kistiriotaipu( mijongeo ya kujirudia rudia isiyo na dhumuni) mfano, kutingisha kijanga cha mkono, kuzunguka

• Kupanga vichezeo kwa mpangilio ule ule

Vihatarishi

Hakuna visababishi vinavyofahamika, sayansi kwa sasa inaonyeshakuwa kuna sababu za kijeni zinazoongeza hatari ya kupata usonji kama vile  aindromu ya Fragile X na Tuberous sklerosisi

• Aina fulani ya dawa kama vile valproic acid na thalidomide, zikitumika wakati wa ujauzito huwa na hatari kubwa ya kusababisha usonji

• Kuwa na ndugu wa damu mwenye usonji

• Kuzaliwa na wazazi wenye umri ulioenda sana

Matibabu

Hakuna tiba ponyaji ya usonji. Hata hivyo kuna aina mbalimbali ya matibabu yanayoweza kuboresha utendaji kazi wa mtoto.

Mafunzo ya ustadi wa kijamii:

Yakifanywa katika mipangilio ya kikundi au ya mtu binafsi, hatua hii huwasaidia watoto walio na tawahudi kuboresha uwezo wao wa kukabiliana na hali za kijamii.

Tiba ya usemi na lugha:

Inaweza kuboresha mifumo ya usemi ya mtoto na uelewa wa lugha

Tiba ya kazini:

Anwani hii ina upungufu wa ujuzi wa kukabiliana na shughuli za maisha ya kila siku, pamoja na matatizo ya kuandika kwa mkono.

Mafunzo ya usimamizi wa wazazi: 

Wazazi hujifunza njia bora za kukabiliana na tabia yenye matatizo na kuhimiza tabia ifaayo kwa mtoto wao. Vikundi vya usaidizi vya wazazi huwasaidia wazazi kukabiliana na mikazo ya kulea mtoto mwenye tawahudi

Huduma za elimu maalum:

Chini ya Mpango wa Elimu ya Mtu Binafsi unaotolewa na shule yao, ambao unashughulikia upungufu wao wa mawasiliano ya kijamii, maslahi yenye vikwazo, na tabia za kujirudiarudia, watoto walio na tawahudi wanaweza kufikia uwezo wao kamili kitaaluma. Hii inajumuisha madarasa maalum ya siku kwa watoto wachanga kushughulikia lugha, kijamii na stadi za maisha.

Kutibu hali zinazotokea pamoja:

Watoto walio na tawahudi hupata kukosa usingizi, wasiwasi, na mfadhaiko mara nyingi zaidi kuliko wenzao wasio na tawahudi. Pia mara nyingi zaidi wana ADHD. Watoto walio na tawahudi wanaweza kuwa na ulemavu wa kiakili na hili linahitaji kushughulikiwa. Athari za hali hizi zinaweza kupunguzwa kwa huduma zinazofaa, zinazojumuisha yote yaliyo hapo juu, pamoja na matibabu ya kisaikolojia na/au matibabu ya dawa.

Dawa:

Daktari wa akili wa watoto anaweza kutathmini msongo, wasiwasi, na msukumo na kushauri kama dawa zinaweza kusaidia. Kwa mfano, kukosa utulivu kunakohusiana na usonji kunaweza kupunguzwa kwa kutumia dawa kama vile aripiprazole na risperidone kwa ushirikiao kati ya mbobezi wa magonjwa ya akili na mzazi wa mtoto.

Namna ya kumsaidia mtoto anayetokwa na Mate (Udenda)

Kutokwa na mate kupita kiasi ni hali inayoweza kuonekana kwa baadhi ya watoto wenye usonji. Mara nyingi hutokana na changamoto za misuli ya mdomo, uratibu wa kumeza, au ufahamu mdogo wa hisia za mwili. Jambo muhimu kukumbuka ni kwamba kutoa udenda au kutokwa na mate mengi si kosa la mtoto—ni sehemu ya changamoto za ukuaji na mfumo wa neva.

Hapa chini ni mwongozo rahisi wenye kueleweka kwa mzazi anayetaka kusaidia mtoto wake hatua kwa hatua.

Kwa nini watoto wenye usonji hutokwa na mate kwa wingi?

Sababu zinazochangia ni pamoja na:

1. Udhaifu wa misuli ya mdomo na ulimi

Misuli inapokuwa dhaifu, mtoto anaweza kushindwa kufunga midomo vizuri au kupeleka mate nyuma tayari kwa kumeza.

2. Ugumu wa kuratibu kitendo cha kumeza

Baadhi ya watoto hawazoei kumeza mara kwa mara, hivyo mate hukusanyika mdomoni.

3. Uelewa mdogo wa hisia za mwili

Mtoto anaweza asijue kuwa anavuja mate au hajisikii mdomo wake kuwa umejaa mate.

4. Kupumua kwa mdomo

Mtoto anayepumua kwa mdomo hushindwa kufunga midomo – na hiyo huzidisha kuchuruzika kwa mate(udenda).

5. Msisimko au msongo wa kihisia

Wakati wa msisimko, furaha kubwa au stress, drooling huwa mbaya zaidi.

Njia zinazosaidia kupunguza kuchuruzika kwa udenda

1. Tiba ya Lugha na Mazoezi ya Misuli ya Mdomo

Mtaalamu wa tiba mazungumzo anaweza kumfundisha mtoto:

• Mazoezi ya kuimarisha midomo na ulimi

• Jinsi ya kudhibiti na kuratibu kumeza

• Kuongezeka kwa ufahamu wa hisia za mdomo na mate

Hii ni njia yenye ufanisi mkubwa, hasa inapofanywa kwa uthabiti.

2. Mazoezi rahisi ya kufanya nyumbani

Mazoezi ya michezo yanayosaidia:

• Kumhimiza kufunga midomo mara kwa mara (kwa utulivu, bila kumkemea)

• Kumpa shughuli za kupuliza: puto, filimbi, vuvuzela, au pipi ya kupuliza

• Kutafuna vyakula vinavyohitaji nguvu (chini ya usimamizi) kama karoti laini, matunda magumu au vifaa tiba vya kutafuna)

Mazoezi haya yanaimarisha misuli ya taya, midomo na ulimi.

3. Kumkumbusha Mtoto kumeza mate

Kwa watoto wenye uelewa mzuri:

• Mwelekeze kwa sauti ya upele: “meza mate.”

• Tumia picha, ishara au vibao vidogo vilivyochorwa kama ukumbusho

• Jenga tabia hii taratibu bila kumdhalilisha mtoto

Lengo si kumkemea, bali kumjengea kujitambua.

4. Badili mazingira ili yamsaidie Mtoto

• Punguza msisimko kupita kiasi (sauti nyingi, shughuli nyingi mara moja)

• Hakikisha mtoto amekaa vizuri wakati wa michezo au chakula

• Tumia vitambaa laini au taulo ndogo kwa usafi bila kumfanya mtoto ajisikie vibaya

• Hakikisha njia ya pua haijaziba (pumu, mzio, mafua) kwani kupumua kwa mdomo huongeza kuchuruzika kwa mate

5. Pata ushauri wa kitabibu

Ikiwa kutiririka kwa udenda mwingi kunamletea:

• maambukizi ya ngozi

• harufu mbaya

• usumbufu shuleni

• shida ya kumeza

Basi daktari anaweza:

• Kufanya tathmini ya kumeza

• Kuchunguza kama kuna tatizo la njia ya hewa

• Kupendekeza tiba maalum

• Kwa visa vichache sana, dawa hupendekezwa kupunguza uzalishaji wa mate mate (huchaguliwa kwa kwa kuzingatia umakini mkubwa)

Ujumbe muhimu kwa wazazi

Kutokwa na mate kupita kiasi si tabia mbaya na si kosa la mtoto, mara nyingi ni dalili ya mwili unaohitaji msaada wa hatua kwa hatua. Kwa:

• uvumilivu,

• mazoezi ya mara kwa mara,

• mazingira rafiki,

• na ushirikiano na wataalamu,

Watoto wengi hupata nafuu kubwa kadri wanavyokua na kadri misuli na uelewa wao unavyoimarika.

Majina mengine

Usonji hufahamika pia kama autism au madhaifu ya kiautism

Maswali yaliyoulizwa mara kwa mara na majibu yake