Dalili za ugonjwa wa ini

Magonjwa ya ini mara nyingi hayana dalili mwanzoni. Dalili zinapoonekana ni macho na ngozi kuwa njano, mkojo mweusi kama chai, kinyesi cheupe, uchovu, kichefuchefu, maumivu upande wa juu kulia wa tumbo, ngozi kuwasha, tumbo kujaa maji, miguu kuvimba, kutokwa damu kwa urahisi na kuchanganyikiwa. Visababishi vikuu ni homa ya ini B na C, pombe, mafuta kwenye ini, dawa na sumu (pamoja na dawa za kienyeji) na saratani.

Ini liko upande wa juu kulia wa tumbo chini ya mbavu. Huchuja sumu na dawa, hutengeneza protini na vitu vinavyoganda damu, huhifadhi sukari na vitamini, na hutengeneza nyongo inayosaidia kumeng'enya mafuta.

Ini linaweza kuendelea kufanya kazi hata likiharibika kwa kiasi kikubwa, ndiyo maana dalili huja kuchelewa. Kupima mapema ni muhimu.

Aina na jinsi inavyojitokeza

• Ghafla (acute) – homa ya ini ya virusi, dawa, pombe nyingi, sumu: njano, kichefuchefu, uchovu, maumivu ya tumbo la juu kulia.

• Ya muda mrefu (chronic) – homa ya ini B au C, pombe, mafuta: miaka bila dalili, kisha uchovu na dalili za ini kusinyaa.

• Ini kushindwa (liver failure) – njano kali, tumbo kujaa maji, kutapika damu, kuchanganyikiwa na kusinzia – dharura.

Visababishi

• Homa ya ini – B na C (ya muda mrefu), A na E (kupitia chakula na maji).

• Pombe.

• Mafuta kwenye ini – uzito mkubwa, kisukari.

• Dawa – za TB, paracetamol nyingi, baadhi ya dawa za VVU; dawa za kienyeji na virutubisho.

• Sumu ya aflatoxin kwenye nafaka na karanga zilizooza.

• Mawe kwenye kibofu cha nyongo yanayoziba njia ya nyongo.

• Saratani ya ini au iliyosambaa.

• Kichocho – ini na wengu.

• Malaria na sepsisi – njano.

• Moyo kushindwa.

Dalili zinazoambatana

• Macho na ngozi njano.

• Mkojo mweusi kama chai; kinyesi cheupe kama udongo.

• Uchovu na kukosa hamu ya kula.

• Kichefuchefu, kutapika.

• Maumivu ya tumbo la juu kulia.

• Ngozi kuwasha mwili mzima.

• Tumbo kuvimba kwa maji na miguu kuvimba.

• Kutokwa damu fizini na puani, kupata michubuko kwa urahisi.

• Vimishipa vyekundu kama buibui kifuani; viganja vyekundu.

• Kwa wanaume: matiti kukua, korodani kusinyaa.

• Kupungua uzito na misuli.

Dalili za hatari

Nenda hospitali mara moja ukiwa na:

• Kutapika damu au kinyesi cheusi.

• Kuchanganyikiwa, kusinzia sana, tabia kubadilika.

• Njano inayoongezeka haraka pamoja na homa kali.

• Tumbo kujaa maji haraka na kuuma, na homa.

• Mjamzito mwenye njano.

• Njano baada ya kuanza dawa (hasa za TB) – acha dawa na mwone mtoa huduma siku hiyo.

Vipimo

• Vipimo vya ini (LFT) – ALT, AST, bilirubin, albumin.

• Homa ya ini B (HBsAg) na C (anti-HCV).

• Kipimo cha kuganda damu (INR).

• Ultrasound ya tumbo.

• Kipimo kamili cha damu.

• Alpha-fetoprotein – saratani ya ini.

• FibroScan au biopsy – kwa wanaohitaji.

Matibabu na huduma ya nyumbani

• Kutibu chanzo – dawa za homa ya ini B (tenofovir), homa ya ini C (dawa za siku 84 zinazoponya); kuacha pombe; kuacha dawa iliyoleta tatizo.

• Mafuta kwenye ini – kupunguza uzito, mazoezi, kudhibiti sukari.

• Maji tumboni – kupunguza chumvi, dawa za kutoa maji, kutoa maji kwa sindano.

• Nyumbani – usitumie pombe kabisa; usitumie dawa za kienyeji wala virutubisho bila ushauri; mlo kamili wenye protini ya kutosha; milo midogo mara nyingi.

• Ini kushindwa – hospitali; mara chache kupandikiza ini.

Kinga

• Pata chanjo ya homa ya ini B – watoto na watu wazima.

• Pima homa ya ini B na C; mjamzito apime ili kumkinga mtoto.

• Usishirikiane sindano, nyembe, mswaki.

• Punguza au acha pombe.

• Dumisha uzito unaofaa.

• Usitumie dawa bila ushauri.

• Hifadhi nafaka na karanga mahali pakavu.

Lini umwone daktari

• Macho kuwa njano.

• Uchovu wa muda mrefu bila sababu.

• Kipimo cha ini kisicho cha kawaida.

• Ugunduzi wa homa ya ini B au C – hata bila dalili.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara