Dalili na viashiria vya magonjwa mbalimbali

Maumivu ya kichwa mara nyingi ni ya msongo (kichwa kubana kama mkanda), kipandauso au yanayotokana na mafua, sinus, homa, kukosa usingizi, kukaa njaa, upungufu wa maji au kutumia dawa za maumivu kupita kiasi. Mara chache huashiria tatizo hatari kama damu kuvuja ubongoni, homa ya uti wa mgongo au kiharusi. Kichwa kuuma ghafla kwa nguvu sana, pamoja na shingo kukakamaa, homa, kuchanganyikiwa au udhaifu, ni dharura.

Homa ni joto la mwili kupanda kufikia 38°C au zaidi. Ni dalili ya mwili kupambana na maambukizi – Tanzania mara nyingi malaria, mafua, maambukizi ya koo, mkojo, kifua, typhoid au dengue. Kwa mtu mzima homa mara nyingi si hatari yenyewe, lakini homa pamoja na kuchanganyikiwa, shingo kukakamaa, kupumua kwa shida, degedege au homa kwa mtoto mchanga ni dharura. Pima malaria kila unapopata homa.

Kuharisha ni kupata choo laini au cha maji mara 3 au zaidi kwa siku. Mara nyingi husababishwa na maambukizi kupitia maji au chakula kichafu na hupona ndani ya siku chache. Hatari kubwa ni upungufu wa maji – kunywa ORS na maji mengi. Kuharisha kwa damu, homa kali, upungufu mkubwa wa maji au kuharisha kwa zaidi ya wiki 2 kunahitaji mtoa huduma.

Kukojoa kwa maumivu (dysuria) ni kuungua, kuchoma au maumivu wakati au baada ya kukojoa. Kwa wanawake mara nyingi ni UTI ya kibofu; kwa wanaume, hasa vijana, mara nyingi ni magonjwa ya zinaa (kisonono, klamidia), na kwa wazee tezi dume. Maambukizi ya uke, mawe na kichocho pia husababisha. Homa, maumivu ya kiuno au damu nyingi kwenye mkojo yanahitaji matibabu ya haraka.

Damu kwenye mkojo (hematuria) inaweza kuonekana kwa macho (mkojo mwekundu, pinki au kahawia) au kugunduliwa kwa kipimo tu. Visababishi ni UTI, kichocho (hasa Tanzania), mawe ya figo, tezi dume, magonjwa ya figo, majeraha, na kwa watu wazima zaidi ya miaka 40 – saratani ya kibofu au figo. Damu inayoonekana kwa macho daima inahitaji uchunguzi, hata ikiisha yenyewe.