Dawa N33, inayojulikana kitaalamu kama PEP (Kinga baada ya kujianika), ni dawa ya dharura inayotumika kuzuia maambukizi ya VVU baada ya mtu kuwa kwenye tukio hatarishi. PEP si dawa ya kutibu VVU, bali ni kinga ya haraka inayotumika baada ya hatari kutokea. Ufanisi wake unategemea sana kuanza mapema na kufuata dozi kikamilifu.

Dawa N33 (PEP) ni Nini?

PEP ni mchanganyiko wa dawa za kupunguza makali ya virusi (ARVs) unaotolewa kwa mtu ambaye:

• Alifanya ngono bila kinga

• Alibakwa au kulazimishwa ngono

• Alidungwa sindano iliyotumika

• Aligusana na damu au majimaji ya mwili yenye hatari

Lengo la PEP ni kuzuia virusi vya VVU kujiimarisha na kuanza kuongezeka mwilini.

Dawa N33 huundwa na nini?

Kwa kawaida, Dawa N33 huwa ni mchanganyiko wa:

• Tenofovir (TDF)

• Lamivudine (3TC) au Emtricitabine (FTC)

• Dolutegravir (DTG) au dawa nyingine ya kundi la integrase inhibitors

Mchanganyiko huu hutumika kwa siku 28 mfululizo.

Jinsi PEP (N33) inavyofanya kazi

PEP (inayojulikana pia kama N33) ni mchanganyiko wa dawa za ARV zinazotumika baada ya mtu kuwa amekutana na hatari ya kuambukizwa VVU, kwa lengo la kuzuia virusi hivyo visijishikize na kuenea mwilini.

Kwa ufupi, PEP hufanya kazi kwa njia hizi:

1. Huzuia VVU kuingia na kujiimarisha mwilini: Baada ya virusi kuingia mwilini, hujaribu kuingia ndani ya seli za kinga (CD4). Dawa za PEP huzuia hatua za mwanzo za mchakato huu.

2. Huzuia virusi kuzaliana: Ikiwa virusi vimeingia kwenye seli, PEP huzuia VVU kujizalisha na kuongezeka kwa wingi, hivyo mwili hupata nafasi ya kuviondoa kabla havijasambaa.

3. Huzuia virusi kujipachika kabisa (kuanzisha maambukizi ya kudumu): PEP hufanya kazi vizuri zaidi inapochukuliwa ndani ya saa 72 baada ya tukio la hatari, kabla virusi havijajificha na kuwa sehemu ya mwili.

4. Huipa kinga ya mwili muda wa kupambana: Kwa kupunguza au kuzuia kuenea kwa virusi, PEP husaidia mfumo wa kinga kufanya kazi yake ya kawaida ya kuondoa virusi vilivyoingia.

Ni lini dawa N33 inapaswa kuanza kutumika?

• Ndani ya saa 72 baada ya tukio hatarishi

• Kadri unavyoanza mapema (hasa ndani ya saa 24), ndivyo ufanisi unavyoongezeka

• Baada ya saa 72, PEP haipendekezwi kwa sababu ufanisi hupungua sana

Dawa N33 hutumika kwa siku ngapi?

• Siku 28 mfululizo bila kukosa dozi

• Kukosa dozi au kuacha katikati hupunguza ufanisi wa kinga

Nani anapaswa kutumia dawa N33?

• Mtu aliyepata tukio la ngono bila kinga na hali ya VVU ya mwenza haijulikani

• Mhudumu wa afya aliyedungwa sindano au kugusana na damu

• Mtu aliyebakwa

• Mtu aliyepata ajali ya damu (mfano maabara)

Nani hapaswi kutumia PEP bila tathmini?

• Mtu aliyeshathibitishwa kuwa na VVU (PEP haina faida kwake)

• Mtu aliyefika hospitali baada ya zaidi ya saa 72

• Mtu ambaye hatari haikuwa ya kweli (mfano kugusana na ngozi bila jeraha)

Matumizi ya N33 (PEP) kwa Mama mjamzito na anayenyonyesha

Wajawazito

N33 (PEP) inaweza kutumika kwa mama mjamzito endapo yuko kwenye hatari kubwa ya kuambukizwa VVU, kwa sababu hatari ya maambukizi ya VVU ni kubwa zaidi kuliko hatari inayoweza kusababishwa na dawa. Matumizi yake lazima yafanyike chini ya uangalizi wa mtaalamu wa afya, na uchaguzi wa dawa hufuata miongozo rasmi ya kitaifa au ya WHO.

Mama anayenyonyesha

PEP inaweza kutumika wakati wa kunyonyesha, kwani kiwango kidogo sana cha dawa hupita kwenye maziwa ya mama.Hata hivyo, mama anayenyonyesha anashauriwa kushauriana na daktari mara moja, na wakati mwingine anaweza kushauriwa kunyonyesha kwa tahadhari au kusitisha kwa muda mfupi kulingana na tathmini ya hatari.

Madhara yanayoweza kujitokeza

Maudhi ya kawaida (huisha yenyewe):

• Kichefuchefu

• Maumivu ya kichwa

• Uchovu

• Kuharisha kidogo

Madhara(nadra):

• Shida za ini

• Mzio mkali

• Mabadiliko ya figo (hutathminiwa kabla ya kuanza)

Tahadhari muhimu wakati wa kutumia PEP

• Epuka ngono au tumia kondomu kikamilifu

• Usitumie pombe kupita kiasi (inaweza kukufanya usahau dozi)

• Fuata ratiba ya vipimo vya VVU kama ulivyoelekezwa

• Usishiriki dawa na mtu mwingine

PEP sio kinga ya kudumu

Ni muhimu kufahamu kuwa:

• PEP hailindi dhidi ya maambukizi yajayo

• Mtu anayepata hatari mara kwa mara anapaswa kuzingatia PrEP, si PEP

Ikiwa umesahau dozi ya N33 (PEP) ufanyaje?

PEP lazima itumike kila siku kwa siku 28 mfululizo bila kuruka dozi ili iwe na ufanisi mkubwa.

• Ukikumbuka mapema (ndani ya masaa machache), meza dozi mara moja.

• Ikiwa umekumbuka karibu na muda wa dozi inayofuata, ruka dozi uliyosahau na endelea na ratiba ya kawaida.

• Usimeze dozi mbili kwa wakati mmoja ili kufidia uliyosahau.

Ukisahau dozi zaidi ya moja au unasahau mara kwa mara, wasiliana na mtaalamu wa afya haraka kwa ushauri, kwani ufanisi wa PEP unaweza kupungua.

Uhifadhi wa N33 (PEP)

• Hifadhi N33 katika joto la kawaida (15°C hadi 30°C).

• Epuka kuiweka sehemu yenye mwanga mkali wa jua au joto kali.

• Hifadhi sehemu kavu na isiyo na unyevu mkubwa.

• Usihifadhi kwenye friji, isipokuwa umeelekezwa vinginevyo na mtaalamu wa afya.

• Hakikisha dawa haiwezi kufikiwa kirahisi na watoto.

Hitimisho

Dawa N33 (PEP) ni nyenzo muhimu sana ya dharura katika kuzuia maambukizi ya VVU baada ya tukio hatarishi. Hata hivyo, ufanisi wake unategemea kuanza mapema, nidhamu ya dozi, na ushauri wa kitaalamu. PEP si mbadala wa kinga ya kudumu bali ni msaada wa dharura.

Maswali yaliyouliza mara kwa mara na majibu yake