Ufuatiliaji wa wagonjwa wanaotumia PEP: Njia muhimu ya kujua ufanisi wa kinga dhidi ya VVU Tanzania

Post-Exposure Prophylaxis (PEP) ni moja ya hatua muhimu za kuzuia maambukizi ya VVU baada ya mtu kupata tukio lenye hatari ya kuambukizwa. Dawa hizi zimeonyesha ufanisi mkubwa katika kupunguza uwezekano wa maambukizi pale zinapoanzishwa mapema, kutumiwa kwa usahihi na kukamilishwa kwa muda uliopendekezwa.

Hata hivyo, ili nchi iweze kujua kwa uhakika PEP inafanya kazi kwa kiwango gani katika mazingira halisi ya Tanzania, haitoshi kujua watu wangapi wamepewa dawa. Tunahitaji kujua pia:

• Ni watu wangapi wanaanza PEP?

• Ni wangapi wanamaliza siku zote 28?

• Ni wangapi wanarudi kufanya vipimo vya ufuatiliaji?

• Ni wangapi wanapata maambukizi ya VVU baada ya kutumia PEP?

• Ni sababu gani zinachangia kushindwa kwa PEP pale inapotokea?

Taarifa hizi ni muhimu kwa kuboresha huduma, kubaini changamoto na kuhakikisha wagonjwa wanapata ulinzi bora zaidi.

Kwa sasa, changamoto kubwa si uwepo wa dawa pekee, bali ni mfumo wa kufuatilia matokeo ya wagonjwa baada ya kutumia PEP.

Kwa nini ufuatiliaji wa PEP ni muhimu Tanzania?

Katika huduma za kawaida za afya, mgonjwa anapopewa dawa nyingi za matibabu, mara nyingi hufuatiliwa kuona kama amepata nafuu au kama ugonjwa umepona. Vivyo hivyo, PEP ni tiba ya kinga ambayo inahitaji ufuatiliaji ili kujua matokeo yake.

Bila mfumo mzuri wa ufuatiliaji, tunajua tu idadi ya watu waliopewa dawa lakini hatujui matokeo ya mwisho.

Kwa mfano, kituo cha afya kinaweza kutoa PEP kwa watu 500 kwa mwaka, lakini bila ufuatiliaji hatuwezi kujibu maswali muhimu kama:

• Je, watu 500 wote walimaliza dawa?

• Je, waliendelea kuwa hawana VVU baada ya kipindi cha ufuatiliaji?

• Je, waliopata maambukizi walikuwa hawakufuata dawa au kulikuwa na sababu nyingine?

Taarifa hizi ndizo zinazosaidia kutengeneza huduma bora zaidi.

Uzoefu wa tafiti za Tanzania: Kwa nini tunahitaji mfumo wa ufuatiliaji wa PEP?

Ingawa PEP imekuwa ikitolewa katika vituo mbalimbali vya afya Tanzania, bado kuna upungufu wa tafiti zinazofuatilia wagonjwa waliotumia PEP hadi mwisho ili kujua matokeo halisi ya matibabu. Tafiti nyingi zilizofanyika nchini zimeangalia zaidi upatikanaji wa PEP, uelewa wa wahudumu wa afya na matumizi ya dawa, lakini hazijafuatilia kwa muda mrefu kuona kama waliotumia PEP walipata au hawakupata maambukizi ya VVU baada ya kukamilisha ufuatiliaji.

Kwa mfano:

1. Utafiti wa Kongwa, Dodoma

Katika utafiti uliofanyika wilayani Kongwa, Dodoma, uliohusisha wahudumu wa afya 221, watafiti walichunguza matukio ya kuathirika na damu au majimaji ya mwili kazini (kujianika kwenye hatari kazini).

Matokeo yalionyesha kuwa:

• Wahudumu wa afya 60 (27.1%) waliripoti kupata tukio la hatari la kikazi.

• Kati ya waliokuwa kwenye hatari na walistahili kupata PEP, ni 7 pekee (11.7%) waliotumia PEP.

Hata hivyo, utafiti huu haukufuatilia hatua iliyofuata, yaani:

• Je, wale waliotumia PEP walimaliza siku 28?

• Je, walirudi kufanya vipimo vya ufuatiliaji?

• Je, kuna yeyote aliyepata maambukizi ya VVU baada ya kutumia PEP?

Hivyo, utafiti ulisaidia kuelewa changamoto ya matumizi ya PEP, lakini haukuweza kutoa jibu kuhusu ufanisi wa PEP katika mazingira halisi ya Tanzania.

2. Utafiti wa Mbeya kuhusu matumizi ya PEP

Utafiti mwingine uliofanyika Mbeya ulihusisha wahudumu wa afya 291 na ulilenga kuchunguza uzoefu wa matukio ya hatari na matumizi ya PEP.

Matokeo yalionyesha:

• Wahudumu 102 walipata tukio la hatari kazini.

• Kati yao, 23 (22.5%) walitumia PEP.

Utafiti huu ulitoa taarifa muhimu kuhusu kiwango cha matumizi ya PEP na changamoto zinazowazuia baadhi ya wahudumu kuitumia.

Lakini haukutoa majibu kuhusu matokeo ya mwisho kama:

• Ni wangapi walimaliza dawa?

• Ni wangapi walibaki hawana maambukizi?

• Je, kulikuwa na visa vya maambukizi baada ya PEP?

3. Utafiti mkubwa wa hospitali Tanzania

Katika utafiti mwingine uliohusisha zaidi ya wahudumu wa afya 970, watafiti waliangalia:

• Matukio ya kuathirika na damu au majimaji ya mwili.

• Kuripoti matukio hayo.

• Upatikanaji wa ushauri nasaha.

• Upatikanaji wa PEP.

Utafiti huu ulikuwa muhimu katika kuonyesha hali ya huduma za PEP katika hospitali, lakini haukuwa na mfumo wa kuwafuatilia washiriki baada ya kupewa PEP ili kujua matokeo ya mwisho ya maambukizi ya VVU.

Tunajifunza nini kutoka kwenye tafiti hizi?

Tafiti hizi zinaonyesha kuwa Tanzania tayari ina mfumo wa kutoa PEP, lakini bado kuna changamoto katika hatua ya pili muhimu: kujua matokeo baada ya kutoa huduma.

Ni sawa na kumpa mgonjwa dawa ya maambukizi na kujua tu idadi ya waliopokea dawa, bila kujua:

• Walipona?

• Walimaliza dozi?

• Walipata madhara?

• Ugonjwa ulirudi?

Ili kujua mafanikio ya PEP Tanzania, tunahitaji kubadili mtazamo kutoka: "Tumewapa watu wangapi PEP?"

kwenda kwenye swali muhimu zaidi: "Baada ya kuwapa PEP, matokeo yao yalikuwa yapi?"

Pendekezo la mfumo rahisi wa kitaifa

Kila kituo kinachotoa PEP kinaweza kuanza na mfumo mdogo wa ufuatiliaji unaorekodi:

1. Idadi ya watu waliopewa PEP.

2. Sababu ya kupewa PEP (ngono, damu, sindano, nk).

3. Muda kutoka tukio hadi kuanza PEP.

4. Kama mgonjwa alimaliza siku 28.

5. Kama alirudi kwa vipimo vya ufuatiliaji.

6. Matokeo ya vipimo vya mwisho.

7. Sababu za kutokamilisha au kupotea kwenye ufuatiliaji.

Kwa kukusanya taarifa hizi kwa utaratibu, Tanzania inaweza kuwa na ushahidi wake kuhusu ufanisi wa PEP badala ya kutegemea takwimu kutoka nchi nyingine pekee.

Wajibu wa wataalamu wa afya katika kuboresha ufuatiliaji wa PEP

1. Kuweka mfumo rahisi wa usajili wa kila mgonjwa anayepewa PEP

Kila mgonjwa anayeanza PEP anapaswa kuwa na kumbukumbu rahisi inayoweza kufuatiliwa.

Mfumo unaweza kuwa:

• Daftari maalumu la PEP katika kituo cha afya.

• Mfumo wa kielektroniki wa hospitali.

• Mfumo wa simu au ujumbe mfupi wa kukumbusha.

Taarifa muhimu zinazoweza kuhifadhiwa ni pamoja na:

• Tarehe ya tukio la hatari.

• Tarehe ya kuanza PEP.

• Aina ya tukio la hatari.

• Tarehe ya kumaliza siku 28.

• Aina ya dawa aliyopewa.

• Matokeo ya vipimo vya awali.

• Tarehe za vipimo vya ufuatiliaji.

• Matokeo ya vipimo vya mwisho.

Mfumo huu hauhitaji kuwa mgumu; hata mfumo rahisi wa kielektroniki unaweza kutoa taarifa muhimu kwa kiwango cha taifa.

2. Kutoa elimu ya kutosha kabla mgonjwa hajaondoka hospitalini

Mgonjwa anayepewa PEP anapaswa kuelewa kuwa:

• PEP si dawa ya kutumia halafu kusahau.

• Lazima amalize siku zote 28.

• Lazima arudi kwa vipimo vinavyopendekezwa.

• Kuruka dozi kunaweza kupunguza ufanisi wa matibabu.

• Tukio jipya la hatari linahitaji ushauri mwingine wa kitabibu.

Elimu hii inapunguza uwezekano wa wagonjwa kupotea katika ufuatiliaji.

3. Kutumia teknolojia rahisi kuwafikia wagonjwa

Tanzania ina matumizi makubwa ya simu za mkononi. Hii inaweza kutumika kuboresha ufuatiliaji wa PEP.

Mifumo rahisi inaweza kujumuisha:

Ujumbe mfupi wa SMS

Mfano:

• Siku ya 7: "Kumbuka kutumia dawa zako za PEP kila siku."

• Siku ya 28: "Hongera kwa kumaliza dozi, tafadhali rejea kliniki kwa ufuatiliaji."

• Mwezi unaofuata: "Ni muda wa kufanya kipimo chako cha ufuatiliaji."

Simu za ufuatiliaji

Mhudumu wa afya anaweza kumpigia mgonjwa kuhakikisha:

• Anaendelea na dawa.

• Hana madhara makubwa.

• Anaelewa ratiba ya vipimo.

4. Kufuatilia sababu za wagonjwa kutomaliza PEP

Sio kila mtu anayeshindwa kumaliza PEP huwa amekataa matibabu. Sababu zinaweza kuwa:

• Madhara ya dawa.

• Kukosa taarifa sahihi.

• Hofu au msongo wa mawazo.

• Kukosa uwezo wa kufika kituo cha afya.

• Unyanyapaa.

• Kusafiri au kubadilisha eneo.

Kujua sababu hizi husaidia kutengeneza suluhisho linalolingana na mazingira halisi.

Wajibu wa wagonjwa wanaotumia PEP

1. Kushiriki kikamilifu katika ufuatiliaji

Mgonjwa ni sehemu muhimu ya mafanikio ya PEP.

Anapaswa:

• Kutumia dawa kila siku.

• Kuhudhuria miadi yote.

• Kufanya vipimo vinavyopendekezwa.

• Kumjulisha daktari kuhusu madhara.

• Kutoa taarifa sahihi kuhusu matukio mapya ya hatari.

2. Kutunza kumbukumbu ya matumizi ya dawa

Njia rahisi kama:

• kuweka alarm,

• kuandika kwenye kalenda,

• kutumia programu ya simu,

zinaweza kusaidia mgonjwa kuhakikisha hakuna dozi inayosahaulika.

3. Kuripoti changamoto mapema

Mgonjwa asisubiri dawa ziishe au tatizo liwe kubwa.

Anapaswa kuwasiliana na mtoa huduma ikiwa:

• anapata madhara makubwa,

• anasahau dozi,

• amepoteza dawa,

• amepata tukio jingine la hatari.

Mfumo wa kitaifa wa kufuatilia PEP unaweza kusaidia kujibu maswali muhimu

Ikiwa kila kituo cha afya kitakuwa na mfumo wa kufuatilia wagonjwa, Tanzania itaweza kujua:

1. Kiwango cha ukamilishaji wa PEP

Ni asilimia ngapi ya wagonjwa wanamaliza siku 28?

2. Kiwango cha kurudi kwa vipimo

Ni wagonjwa wangapi wanarudi kufanya vipimo vya mwisho?

3. Kushindwa kwa PEP

Ni watu wangapi wanapata maambukizi baada ya kutumia PEP?

4. Sababu za kushindwa

Je, sababu ni:

• kuchelewa kuanza PEP?

• kuruka dawa?

• tukio jipya la hatari?

• changamoto nyingine?

Changamoto zinazoweza kujitokeza na namna ya kuzitatua

Changamoto: Wagonjwa kupotea baada ya kupewa dawa

Suluhisho:

• Mfumo wa SMS.

• Simu za ufuatiliaji.

• Kutoa miadi kabla mgonjwa hajaondoka.

Changamoto: Hofu ya faragha

Baadhi ya watu wanaweza kuogopa taarifa zao za PEP kufahamika.

Suluhisho:

• Kulinda siri za mgonjwa.

• Kutumia namba maalumu badala ya taarifa binafsi kwenye ripoti.

• Kufundisha wahudumu kuhusu usiri.

Changamoto: Ukosefu wa takwimu za kitaifa

Suluhisho:

• Kuunganisha taarifa za PEP kwenye mfumo wa taarifa za afya.

• Kuwa na viashiria maalumu vya PEP vinavyofuatiliwa kila mwaka.

Hitimisho

PEP ni hatua yenye uwezo mkubwa wa kuzuia maambukizi ya VVU, lakini kujua mafanikio yake katika Tanzania kunahitaji zaidi ya kutoa dawa. Kunahitaji mfumo madhubuti wa kufuatilia kila mgonjwa kuanzia siku ya kwanza ya kupewa PEP hadi vipimo vya mwisho vya ufuatiliaji.

Wataalamu wa afya na wagonjwa wote wana nafasi muhimu. Wahudumu wa afya wanapaswa kuweka mifumo rahisi ya usajili, elimu na ufuatiliaji, huku wagonjwa wakishiriki kwa kutumia dawa ipasavyo na kurudi kwa vipimo vilivyopangwa.

Kwa kufanya hivyo, Tanzania itaweza kupata ushahidi wake halisi kuhusu ufanisi wa PEP, kuboresha huduma na kuhakikisha kila mtu anayehitaji kinga hii anapata manufaa yake kwa kiwango cha juu zaidi.