Vidonda vya Homa Mdomoni/Vipele vya homa mdomoni

Vidonda vya homa mdomoni (kwa jina jingine hufahamika kama vipele vya homa mdomoni, au malengelenge mdomoni) ni vidonda vinavyotokea kwenye midomo au kuzunguka mdomo kutokana na maambukizi ya virusi vya herpes. Mara nyingi huanza kwa mtu kuhisi kuwashwa, kuchomachoma au kuungua kwenye sehemu fulani ya mdomo, kisha hutokea malengelenge madogo yaliyojaa maji. Malengelenge hayo yanaweza kupasuka, kutoa majimaji, kuacha kidonda na baadaye kufunikwa na gamba.

Aina hii ya maambukizi husababishwa zaidi na virusi vya herpes aina ya kwanza. Hata hivyo, virusi vya herpes aina ya pili pia vinaweza kusababisha maambukizi kwenye mdomo, hasa baada ya mgusano wa mdomo na sehemu za siri wakati wa tendo la ngono.

Baada ya mtu kuambukizwa, virusi hubaki mwilini katika hali isiyotenda kazi na vinaweza kuamka tena baadaye na kusababisha vidonda kujirudia. Kwa watu wengi wenye afya nzuri, vidonda hupona vyenyewe bila kuacha kovu. Dawa za kuzuia virusi zinaweza kupunguza muda na ukali wa dalili, hasa zinapotumiwa mapema.

Vidonda vya homa mdomoni huonekanaje?

Mara nyingi vidonda huanza kwa dalili zinazotangulia kabla ya kidonda kuonekana. Mtu anaweza kuhisi:

• Kuwashwa kwenye sehemu fulani ya mdomo

• Kuwasha

• Kuchomachoma

• Kuungua

• Maumivu au hisia ya kuchoma kwenye ngozi

Baada ya muda mfupi, malengelenge madogo yaliyojaa maji hujitokeza. Mara nyingi malengelenge huwa katika kundi na yanaweza kutokea kwenye ukingo wa mdomo au ngozi inayozunguka mdomo.

Malengelenge yanaweza kupasuka na kuacha vidonda vidogo. Baadaye vidonda hukauka na kutengeneza magamba ambayo huanguka kadiri ngozi inavyopona.

Hatua za vidonda vya homa mdomoni

Vidonda hivi mara nyingi hupitia hatua kadhaa.

Hatua ya kwanza: kuwashwa na kuchomachoma

Mtu anaweza kuanza kuhisi kuwashwa, kuchomachoma au kuungua kwenye sehemu ambayo baadaye kidonda kitatokea. Hatua hii inaweza kutokea kabla ya malengelenge kuonekana.

Kutambua hatua hii ni muhimu kwa mtu ambaye amewahi kupata vidonda hivi mara kwa mara kwa sababu matibabu ya kuzuia virusi yakianza mapema yanaweza kusaidia kupunguza muda na ukali wa shambulio.

Hatua ya pili: kutokea kwa malengelenge

Malengelenge madogo yaliyojaa maji huanza kutokea. Yanaweza kuwa moja au kadhaa yaliyokusanyika pamoja.

Mara nyingi huwa kwenye midomo au karibu na mdomo, lakini yanaweza pia kutokea kwenye ngozi iliyo karibu na mdomo.

Hatua ya tatu: kupasuka

Malengelenge yanaweza kupasuka na kutoa majimaji. Hapo ndipo vidonda vya wazi huonekana.

Katika hatua hii maambukizi yanaweza kuenea kwa urahisi kupitia mgusano wa karibu na mtu mwingine.

Hatua ya nne: kutengeneza gamba

Baada ya majimaji kukauka, gamba hujitengeneza juu ya kidonda. Gamba hilo huanguka kadiri ngozi inavyopona.

Mtu hapaswi kuling'oa gamba kwa nguvu kwa sababu kufanya hivyo kunaweza kuchelewesha kupona na kuongeza uwezekano wa kujeruhi ngozi.

Dalili za vidonda vya homa mdomoni

Dalili hutofautiana kulingana na kama mtu ana maambukizi ya kwanza au vidonda vimerudia.

Dalili zinazoweza kutokea ni:

• Malengelenge yenye maji kwenye midomo au kuzunguka mdomo

• Maumivu kwenye vidonda

• Kuwashwa au kuchomachoma

• Vidonda kupasuka na kutoa majimaji

• Kutengeneza magamba

• Maumivu wakati wa kula au kunywa ikiwa vidonda viko ndani au karibu na mdomo.

Katika maambukizi ya kwanza, baadhi ya watu wanaweza kupata dalili za mwili mzima kama homa, maumivu ya misuli, maumivu ya kichwa, koo kuuma na kuvimba kwa tezi za limfu.

Kwa watoto wadogo, maambukizi ya kwanza yanaweza kuwa makali zaidi na yanaweza kuhusisha fizi na sehemu mbalimbali za ndani ya mdomo. Hali hii inaweza kufanya mtoto kushindwa kula au kunywa vizuri.

Vidonda vya homa mdomoni huchukua muda gani kupona?

Kwa mtu mwenye afya nzuri, vidonda vingi hupona vyenyewe ndani ya takribani wiki moja hadi mbili. Baadhi ya maambukizi ya kwanza au yaliyo makali yanaweza kuchukua muda mrefu zaidi.

Muda wa kupona unaweza kutofautiana kutoka mtu mmoja hadi mwingine kulingana na kinga ya mwili, ukubwa wa vidonda na kama mtu ameanza matibabu mapema.

Ikiwa kidonda hakijapona baada ya zaidi ya wiki mbili, kinaendelea kuongezeka au kinajirudia mara nyingi sana, ni muhimu kuonekana na mtaalamu wa afya ili kuthibitisha chanzo na kutafuta sababu nyingine zinazoweza kufanana na vidonda hivi.

Visababishi vya vidonda vya homa mdomoni

Chanzo kikuu ni virusi vya herpes.

Virusi vya herpes aina ya kwanza

Virusi hivi ndiyo chanzo kikuu cha vidonda vya herpes mdomoni. Mara nyingi mtu huambukizwa akiwa mtoto au akiwa mtu mzima kupitia mgusano wa karibu na mtu aliyeambukizwa.

Maambukizi yanaweza kutokea kupitia mgusano wa mdomo, mate au ngozi iliyo karibu na mdomo ya mtu aliyeambukizwa.

Virusi vya herpes aina ya pili

Virusi vya herpes aina ya pili huhusishwa zaidi na maambukizi ya sehemu za siri, lakini vinaweza pia kuambukiza mdomo.

Hali hii inaweza kutokea kupitia tendo la ngono ya mdomo na mtu aliye na maambukizi kwenye sehemu za siri. Kwa hiyo, kuwa na kidonda cha herpes mdomoni hakumaanishi moja kwa moja kwamba maambukizi yalisababishwa na aina ya kwanza ya virusi.

Je, mtu anaweza kuambukiza bila kuwa na kidonda?

Virusi vinaweza kuenea hata wakati mtu hana malengelenge au kidonda kinachoonekana. Hata hivyo, uwezekano wa maambukizi huwa mkubwa zaidi wakati kuna vidonda vinavyoonekana.

Kwa sababu hii, mtu anayejua ana maambukizi anapaswa kuchukua tahadhari hata wakati hana kidonda, hasa anapokuwa na mwenza wa kingono.

Nini huamsha vidonda vya homa mdomoni?

Baada ya maambukizi ya kwanza, virusi hubaki mwilini katika hali isiyotenda kazi. Kwa baadhi ya watu vinaweza kuamka tena na kusababisha vidonda kujirudia.

Vichocheo vinavyoweza kuhusishwa na kujirudia ni pamoja na:

• Homa au ugonjwa mwingine

• Msongo wa mawazo

• Uchovu mkubwa

• Kukaa kwenye jua kali

• Kuumia kwenye eneo la mdomo

• Mabadiliko ya homoni

• Baadhi ya taratibu za meno au matibabu yanayogusa eneo la mdomo

Si kila kichocheo huathiri kila mtu. Mtu anayepata vidonda mara kwa mara anaweza kufuatilia kinachotokea kabla ya kila shambulio ili kubaini kichocheo kinachomhusu.

Je, vidonda vya homa mdomoni vinaambukiza?

Ndiyo. Maambukizi haya yanaweza kuenea kutoka mtu mmoja kwenda mwingine.

Hatari huwa kubwa zaidi wakati kuna malengelenge au vidonda vinavyotoa majimaji, lakini maambukizi yanaweza kutokea hata wakati ngozi inaonekana kawaida.

Kwa hiyo, mtu mwenye kidonda anapaswa kuepuka kumbusu mtu mwingine, kufanya ngono ya mdomo au kushiriki vitu vinavyogusa mate wakati wa kipindi cha vidonda.

Je, vyombo vya chakula vinaweza kusababisha maambukizi?

Maambukizi ya herpes mdomoni huhusishwa zaidi na mgusano wa moja kwa moja na mate au ngozi iliyoathirika kuliko kugusana na vitu vya kawaida.

Kwa hiyo, si sahihi kusema kwamba kila matumizi ya pamoja ya sahani, kijiko au kikombe husababisha maambukizi. Hata hivyo, mtu mwenye kidonda anapaswa kuepuka kushirikiana vitu vinavyogusa moja kwa moja mate au vidonda, hasa wakati wa mlipuko wa ugonjwa.

Vihatarishi vya kupata vidonda vikali au vinavyojirudia

Watu wengi walioambukizwa wanaweza wasiwe na dalili zinazoonekana. Hata hivyo, baadhi ya watu hupata vidonda vinavyojirudia mara kwa mara.

Mtu anaweza kuwa katika hatari kubwa ya kupata maambukizi makali ikiwa kinga yake ya mwili imedhoofika.

Hali zinazoweza kuongeza hatari ya ugonjwa mkali ni pamoja na:

• Maambukizi ya VVU yaliyoathiri kinga kwa kiwango kikubwa

• Baadhi ya saratani

• Matibabu yanayopunguza kinga ya mwili

• Matibabu baada ya kupandikizwa kiungo

• Baadhi ya magonjwa yanayoathiri kinga ya mwili

Kwa watu wenye kinga dhaifu, maambukizi yanaweza kuenea zaidi na kuwa makali kuliko ilivyo kwa mtu mwenye afya nzuri.

Tofauti kati ya vidonda vya homa mdomoni na vidonda vya kawaida vya ndani ya mdomo

Si kila kidonda cha mdomoni ni herpes, vidonda vya homa mdomoni mara nyingi hutokea kwenye midomo au ngozi inayozunguka mdomo na huanza kama malengelenge madogo yaliyojaa maji.

Kuna vidonda vingine vinavyotokea ndani ya mdomo na havisababishwi na virusi vya herpes. Kwa mfano, vidonda vya kawaida vya ndani ya mashavu, ulimi au sehemu nyingine za ndani ya mdomo vinaweza kuwa na sababu tofauti.

Kwa hiyo, kidonda kisicho na mwonekano wa kawaida wa herpes, kinachodumu muda mrefu au kinachojirudia bila maelezo wazi kinapaswa kuchunguzwa badala ya kudhani kuwa ni vidonda vya homa.

Utambuzi wa vidonda vya homa mdomoni

Mara nyingi mtaalamu wa afya anaweza kutambua tatizo kwa kuangalia mwonekano wa vidonda na kuuliza historia ya dalili.

Katika hali ambazo mwonekano wa kidonda hauko wazi, majimaji au sampuli kutoka kwenye kidonda zinaweza kuchukuliwa na kupelekwa maabara kwa uchunguzi wa virusi.

Vipimo vinaweza kuwa muhimu zaidi ikiwa vidonda ni vikubwa, vinadumu muda mrefu, vinajirudia kwa namna isiyo ya kawaida, viko karibu na jicho au mtu ana kinga dhaifu.

Matibabu ya vidonda vya homa mdomoni

Hakuna dawa inayoweza kuondoa kabisa virusi vya herpes mwilini baada ya mtu kuambukizwa. Hata hivyo, matibabu yanaweza kupunguza muda wa ugonjwa, ukali wa dalili na mara kwa mara ya kujirudia.

Dawa za kuzuia virusi

Dawa zinazoweza kutumika ni pamoja na:

• Acyclovir

• Valacyclovir

• Famciclovir

Dawa hizi zinaweza kutolewa kwa njia ya kunywa kulingana na hali ya mgonjwa. Kwa maambukizi makali sana, hasa kwa mtu mwenye kinga dhaifu au mwenye ugonjwa uliosambaa, dawa inaweza kuhitajika kwa njia ya mishipa hospitalini.

Matibabu huwa na manufaa zaidi yanapoanzishwa mapema, hasa wakati mtu anapoanza kuhisi kuwashwa, kuchomachoma au kuungua kabla ya malengelenge kutokea.

Je, dawa ya kupaka inatosha?

Dawa za kupaka zinaweza kutumika katika baadhi ya hali, lakini faida yake inaweza kuwa ndogo kuliko dawa zinazotumika kwa njia ya kunywa.

Kwa watu wenye vidonda vinavyojirudia mara kwa mara, vidonda vikali au maambukizi ya kwanza yaliyo makali, mtaalamu wa afya anaweza kuamua kutumia dawa za kuzuia virusi kwa njia ya kunywa. Miongozo ya kitaalamu kwa ujumla inaunga mkono matumizi ya dawa za kuzuia virusi kama acyclovir, valacyclovir na famciclovir katika matibabu ya herpes ya mdomoni.

Usitumie dozi ya dawa hizi bila ushauri wa mtaalamu wa afya, kwa sababu kiasi na muda wa kutumia hutegemea umri, hali ya kinga, ujauzito, kazi ya figo na aina ya maambukizi.

Matibabu ya nyumbani

Kwa mtu mwenye afya nzuri ambaye ana vidonda vidogo, hatua mbalimbali zinaweza kusaidia kupunguza maumivu wakati mwili unapambana na maambukizi.

Kunywa vinywaji vya baridi

Vinywaji vya baridi vinaweza kusaidia kupunguza maumivu na hali ya kuchoma kwenye eneo lililoathirika.

Ikiwa vidonda viko ndani ya mdomo, vyakula au vinywaji vinavyokera vinaweza kuongezwa maumivu, hivyo mtu anaweza kuchagua chakula kisichokera wakati wa kipindi cha ugonjwa.

Tumia dawa za kupunguza maumivu inapohitajika

Dawa za kupunguza maumivu zinaweza kusaidia ikiwa vidonda vinauma. Chaguo la dawa linapaswa kuzingatia umri, ujauzito, magonjwa mengine na dawa ambazo mtu tayari anatumia.

Kwa mtoto, dawa ya maumivu inapaswa kutolewa kwa kuzingatia umri na uzito wake na kwa ushauri unaofaa.

Linda midomo dhidi ya jua

Kwa watu ambao jua huchochea vidonda, kutumia kinga ya jua kwenye midomo kunaweza kusaidia kupunguza kujirudia.

Mtu anaweza kutumia mafuta au kilainishi cha midomo chenye kinga dhidi ya miale ya jua na kujikinga na jua kali.

Usivichokonoe vidonda-kipele

Kuvigusa mara kwa mara, kuvipasua au kung'oa magamba kunaweza kueneza virusi kwenda sehemu nyingine za mwili au kwa mtu mwingine.

Ikiwa kidonda kimeguswa, mikono inapaswa kuoshwa vizuri kwa maji na sabuni.

Namna ya kuzuia maambukizi kwa watu wengine

Mtu mwenye vidonda vya homa mdomoni anaweza kupunguza hatari ya kumuambukiza mwingine kwa:

• Kuepuka kubusiana wakati vidonda vipi

• Kuepuka ngono ya mdomo wakati wa dalili

• Kuepuka kugusa kidonda bila sababu

• Kuosha mikono baada ya kugusa eneo lililoathirika

• Kutochangia vitu vinavyogusa moja kwa moja mate au kidonda

• Kutomgusa mtoto mchanga kwenye mdomo au uso ikiwa ana vidonda

• Kumjulisha mwenza wa kingono kuhusu maambukizi ikiwa kuna hatari ya maambukizi ya ngono

Virusi vinaweza kuenea hata bila kidonda kinachoonekana, lakini uwezekano wa maambukizi huwa mkubwa zaidi wakati wa mlipuko wenye vidonda.

Vidonda vya homa mdomoni na mtoto mchanga

Tahadhari ni muhimu sana ikiwa mtu mwenye vidonda vya homa mdomoni yuko karibu na mtoto mchanga.

Mtu mwenye vidonda hapaswi kumbusu mtoto mchanga kwenye mdomo, uso au ngozi nyingine. Pia anapaswa kunawa mikono vizuri kabla ya kumshika mtoto

Maambukizi ya herpes kwa mtoto mchanga yanaweza kuwa makubwa na yanaweza kuathiri ngozi, macho, ubongo au viungo vingine vya mwili. Kwa hiyo, mtoto mchanga anayekuwa na malengelenge, vidonda, homa, kunyonya vibaya au kuonekana mgonjwa baada ya kuwasiliana na mtu mwenye herpes anahitaji huduma ya haraka.

Vidonda vya homa mdomoni na macho

Virusi vya herpes vinaweza kuenea kwenye jicho na kusababisha maambukizi makubwa ya jicho.

Mtu mwenye kidonda hapaswi kukigusa kisha kugusa macho bila kunawa mikono. Ikiwa mtu mwenye vidonda vya homa mdomoni anapata maumivu ya jicho, jicho kuwa jekundu, mwanga kumuuma au kuona kwa ukungu, anapaswa kutafuta huduma ya afya haraka.

Maambukizi ya herpes kwenye jicho yakichelewa kutibiwa yanaweza kusababisha madhara kwenye sehemu ya mbele ya jicho na kuathiri uwezo wa kuona.

Vidonda vya homa mdomoni kwa mtu mwenye kinga dhaifu

Kwa mtu mwenye kinga dhaifu, vidonda vinaweza kuwa vingi, vikubwa, kuenea zaidi au kuchukua muda mrefu kupona.

Watu wanaotumia dawa zinazopunguza kinga ya mwili, walio na baadhi ya saratani au walio na maambukizi ya VVU yaliyoathiri kinga wanapaswa kutafuta ushauri wa mtaalamu wa afya mapema wanapopata vidonda vya herpes.

Kwa baadhi ya wagonjwa, maambukizi yanaweza kuhitaji matibabu ya haraka hospitalini kwa sababu yanaweza kuenea kwenye sehemu nyingine za mwili.

Je, vidonda vya homa mdomoni vinaweza kujirudia?

Ndiyo. Baada ya maambukizi ya kwanza, virusi hubaki mwilini na vinaweza kuamka tena.

Baadhi ya watu hupata vidonda mara moja tu, wengine hupata mara chache kwa miaka, na wengine hupata mara kwa mara. Kwa watu wengi, milipuko inayojirudia huwa mifupi na myepesi kuliko maambukizi ya kwanza.

Ikiwa mtu anapata vidonda mara nyingi sana, vinauma sana au vinaathiri maisha yake, mtaalamu wa afya anaweza kuzingatia matumizi ya dawa za kuzuia virusi kwa muda mrefu ili kupunguza kujirudia.

Ni wakati gani mtu anapaswa kumuona mtaalamu wa afya?

Ni muhimu kutafuta huduma ya afya ikiwa:

• Kidonda kipo karibu na jicho

• Kuna maumivu ya jicho au mabadiliko ya kuona

• Vidonda ni vingi sana au vinaenea

• Vidonda vinauma sana

• Vidonda havijapona baada ya zaidi ya wiki mbili

• Vidonda vinajirudia mara nyingi

• Mtu ana kinga dhaifu

• Mtoto mchanga ana dalili zinazoweza kuendana na maambukizi

• Mtu anashindwa kunywa au kula kwa sababu ya maumivu

• Kuna homa kali au mtu anaonekana kuwa mgonjwa sana

Mtu mwenye dalili zisizo za kawaida hapaswi kujitibu kwa kudhani kwamba kila kidonda cha mdomoni ni herpes.

Hitimisho

Vidonda vya homa mdomoni husababishwa zaidi na virusi vya herpes aina ya kwanza na hujitokeza kama malengelenge yanayoweza kupasuka na kutengeneza magamba. Kwa watu wengi wenye afya nzuri hupona vyenyewe, lakini dawa za kuzuia virusi zinaweza kusaidia kupunguza muda na ukali wa ugonjwa, hasa zikianza mapema.

Kwa kuwa virusi vinaweza kuambukizwa hata bila kidonda kinachoonekana, kuchukua tahadhari wakati wa dalili, kuepuka kubusiana au kufanya ngono ya mdomo wakati wa mlipuko, na kunawa mikono baada ya kugusa eneo lililoathirika husaidia kupunguza maambukizi. Vidonda vilivyo karibu na jicho, vinavyodumu muda mrefu, vinavyojirudia sana au vinavyotokea kwa mtu mwenye kinga dhaifu vinahitaji uchunguzi wa kitaalamu.

Maswali yanayoulizwa Mara kwa Mara kuhusu vipele-vidonda vya homa mdomoni