Aflatoksini: Hatari, Dalili, Vyanzo na Jinsi ya Kujikinga

Aflatoksini ni sumu kali (mycotoxin) inayozalishwa na fangasi wa jenasi Aspergillus. Sumu hii huingia mwilini kupitia chakula kilichochafuliwa au kwa kuvuta vumbi la mazao yaliyooza, na ni moja ya visababishi vikuu vya saratani ya ini duniani hasa katika maeneo yenye joto na unyevu mwingi.

Aflatoksini ni nini?

Aflatoksini huzalishwa hasa na fangasi:

• Aspergillus flavus

• Aspergillus parasiticus

• Aspergillus nomius

Fangasi hawa hukua kwenye mazao kabla ya kuvunwa au wakati wa kuhifadhi, hasa yakihifadhiwa kwenye joto na unyevu.

Aina kuu za aflatoksini

Zipo zaidi ya aina 20, lakini zinazohatarisha afya zaidi ni:

• Aflatoxin B1 (hatari zaidi – husababisha saratani)

• Aflatoxin B2

• Aflatoxin G1

• Aflatoxin G2

Aflatoxin B1 ndiyo inayohusishwa moja kwa moja na kuharibu DNA ya seli za ini.

Mazao yanayoweza kuwa na aflatoksini

Sumu hupatikana zaidi kwenye mazao ya nafaka na karanga:

Nafaka

• Mahindi

• Ngano

• Mchele

• Mtama

• Shayiri

Karanga na mbegu

• Karanga

• Njugu

• Lozi

• Korosho

• Pecan

• Pine nuts

• Mbegu za pamba

• Ufuta

• Nazi

Vyakula vingine

• Kakao

• Viungo vya kusagwa (pilipili, tangawizi, n.k.)

• Vyakula vya mifugo (huingia kwenye maziwa na nyama)

Hata maziwa yanaweza kuwa na aflatoksini (aina M1) kama ng’ombe alikula chakula chenye sumu.

Mazingira yanayosababisha fangasi kuzalisha sumu

Fangasi hawa hupenda mazingira:

• Joto: 25°C – 37°C

• Unyevu mwingi

• Mazao yaliyovunjika au kushambuliwa na wadudu

• Uhifadhi bila kukausha vizuri

• Gunia au ghala lenye hewa hafifu

Kwa hiyo, sumu inaweza kutokea:

1. Shambani kabla ya kuvuna

2. Wakati wa kusafirisha

3. Wakati wa kuhifadhi

4. Wakati wa kusaga

Aflatoksini huingiaje mwilini?

Huingia mwilini kwa njia kuu 3:

1. Kula chakula kilichochafuliwa

   • Karanga mbovu

   • Unga uliooza

   • Nafaka zenye ukungu

2. Kupitia bidhaa za wanyama

   • Maziwa

   • Mayai

   • Nyama

3. Kuvuta hewa yenye vumbi la mazao

   • Wakulima

   • Wafanyakazi wa maghala

   • Wauza nafaka

Madhara ya aflatoksini mwilini

Madhara ya muda mfupi (sumu kali)

• Kichefuchefu

• Kutapika

• Maumivu ya tumbo

• Homa

• Ini kuvimba

• Dalili kali za ghafla za ini kushindwa kufanya kazi

Madhara ya muda mrefu (sumu sugu)

• Kusinyaa kwa ini

• Kupungua kinga ya mwili

• Watoto kudumaa

• Kuathiri ukuaji wa ubongo

• Saratani ya ini (saratani ya chembe za ini)

Hatari huongezeka sana kwa mtu mwenye maambukizi ya Hepataitis B.

Dalili za kuathirika na aflatoksini

Dalili hutegemea kiwango na muda wa kula sumu:

Awali

• Uchovu usioeleweka

• Kukosa hamu ya kula

• Maumivu ya tumbo la juu ya kitovu upande wa kulia

• Kichefuchefu

Baadaye

• Ngozi na macho kuwa ya njano

• Tumbo kujaa maji

• Kupungua uzito

• Damu kuganda vibaya

Jinsi ya kujikinga na aflatoksini

Wakati wa kununua chakula

• Nunua nafaka kavu kabisa

• Epuka punje zilizobadilika rangi

• Epuka harufu ya ukungu

• Tumia bidhaa zilizothibitishwa ubora

Nyumbani

• Kausha vizuri nafaka juani kabla ya kuhifadhi

• Hifadhi sehemu kavu na yenye hewa

• Tumia vyombo visivyopitisha unyevu

• Usichanganye nafaka mpya na ya zamani

• Tupa chakula chenye ukungu (usipike — joto haliharibu sumu)

Kwa wakulima

• Vuna kwa wakati

• Kausha hadi unyevu ufike chini ya 13%

• Tumia maghala yanayoingiza hewa

• Tumia paleti (usiweke mazao moja kwa moja sakafuni)

• Vaa barakoa wakati wa kushughulikia nafaka

Ukweli muhimu

• Kupika, kukaanga au kuchemsha HAIONDOI sumu ya aflatoksini

• Kuosha nafaka pia hakuiondoi sumu

• Sumu hubaki hata ukiondoa sehemu yenye ukungu

Hitimisho

Aflatoksini ni sumu hatari lakini inayozuilika. Hatua muhimu zaidi ni kukausha vizuri, kuhifadhi salama, na kuchagua nafaka bora. Kinga ni bora kuliko matibabu kwa sababu madhara yake makubwa hasa saratani ya ini hutokea polepole bila dalili za mapema.

Maswali yaliyoulizwa mara kwa mara na majibu yake