Athari za Nosibo: Je, Mawazo na Imani hasi zinaweza kukufanya ujisikie mgonjwa?

Athari za nosibo ni hali ambapo matarajio, hofu au imani kwamba jambo fulani litakusababishia madhara yanaweza kuchochea au kuongeza dalili halisi, hata pale ambapo hakuna sababu ya moja kwa moja ya kimwili kutoka kwenye kitu kinachoogopwa. Mtu anaweza kupata maumivu, kichefuchefu, uchovu, kizunguzungu, mapigo ya moyo kwenda kasi au dalili nyingine kwa sababu ubongo na mwili umeingia katika hali ya kutarajia madhara. Hata hivyo, hii haimaanishi kwamba mtu “anajitungia ugonjwa” kwa mawazo pekee; magonjwa ya kuambukiza, saratani, kisukari na magonjwa mengine yana sababu za kibaolojia ambazo mawazo hayawezi kuzalisha kutoka hewani.

Nosibo ni nini?

Neno nosibo limetoka kwenye neno nocebo linatokana na Kilatini na lina maana inayokaribiana na “nitaumiza.” Katika tiba, nosibo hutumika kuelezea madhara au kuzorota kwa dalili yanayohusishwa na matarajio hasi, hofu, uzoefu wa zamani au taarifa zinazomfanya mtu kutarajia matokeo mabaya.

Mfano rahisi ni mtu anayeambiwa:

Baada ya kutumia dawa, anaweza kuanza kufuatilia sana kichwa chake. Maumivu madogo ambayo huenda asingeyatambua siku nyingine yanaweza kuonekana makubwa zaidi, au matarajio yenyewe yanaweza kuchangia kuibuka kwa dalili.

Jambo muhimu ni kwamba dalili hiyo inaweza kuwa halisi. Mtu si lazima awe anajifanya, kutafuta huruma au kusema uongo. Mfumo wa fahamu unaweza kubadilisha namna mwili unavyotambua na kuchakata maumivu na hisia nyingine za mwili.

Je, binadamu anaweza kujipa ugonjwa kwa kufikiria?

Mawazo yanaweza kusababisha au kuongeza baadhi ya dalili za mwili, lakini hayawezi kueleza kila ugonjwa wa mwili.

Kwa mfano, mtu anayefikiria sana kwamba moyo wake unakwenda vibaya anaweza kupata:

• mapigo ya moyo kwenda kasi;

• kutetemeka

• jasho

• kubanwa kifuani

• kupumua kwa haraka

• kizunguzungu

• hisia ya udhaifu

• maumivu ya misuli

• kichefuchefu

Dalili hizi zinaweza kuwa za kweli kabisa. Hofu na matarajio huathiri mfumo wa neva unaohusika na tahadhari na mwitikio wa mwili kwa tishio. Hivyo, akili na mwili si mifumo miwili iliyotenganishwa kabisa.

Lakini kuna tofauti kubwa kati ya kusema:

“Mawazo yangu yamenifanya nipate dalili.”

na kusema:

“Mawazo yangu yamenisababishia ugonjwa wa bakteria, virusi au saratani.”

Kauli ya kwanza inaweza kuwa kweli katika mazingira fulani. Ya pili si hitimisho sahihi la kitabibu.

Mtu mwenye hofu kali kuhusu ugonjwa anaweza pia kuwa na ugonjwa halisi ambao unahitaji uchunguzi. Kwa hiyo, dalili mpya, zinazoendelea au kali hazipaswi kupuuzwa kwa kuziita tu “nosibo.”

Ubongo unaweza kuathirije mwili?

Ubongo hupokea taarifa kutoka kwa mwili kila wakati. Unapotafsiri taarifa hiyo kama tishio, unaweza kuongeza umakini kwa hisia zinazotoka mwilini.

Kwa mfano, mtu akiwa na maumivu madogo ya tumbo anaweza kuanza kufikiria:

“Huenda nina saratani.”

Anapoanza kuogopa, anaweza:

1. kuanza kuichunguza tumbo lake mara kwa mara

2. kutambua hisia ambazo awali hakuzipa umuhimu

3. kutafsiri hisia hizo kama ishara ya ugonjwa mkubwa

4. kupata wasiwasi zaidi

5. kupata mabadiliko ya kimwili yanayotokana na msongo

6. kuona dalili zikiongezeka

7. kuchukulia kuongezeka kwa dalili kama uthibitisho kwamba hofu yake ilikuwa sahihi

Hapo huweza kutokea mzunguko wa hofu na dalili.

Mzunguko huu unaweza kuwa na nguvu sana, hasa kwa mtu mwenye uzoefu wa awali wa ugonjwa, wasiwasi mkubwa au taarifa nyingi za kutisha kuhusu afya. Mapitio ya tafiti yanaonyesha kuwa matarajio hasi, uzoefu wa zamani, kujifunza kutoka kwa wengine na namna taarifa za madhara zinavyowasilishwa vinaweza kuchangia nosibo.

Kwa nini kuogopa ugonjwa kunaweza kuongeza dalili?

Kuna njia kadhaa zinazohusishwa na nosibo.

1. Matarajio hasi

Mtu akiamini kabisa kwamba kitu kitamdhuru, ubongo unaweza kujiandaa kwa matokeo hayo. Matarajio hayo yanaweza kubadilisha namna maumivu na hisia za mwili zinavyotafsiriwa.

2. Kujifunza kutokana na uzoefu wa zamani

Ikiwa mtu aliwahi kutumia dawa fulani na akapata kichefuchefu, anaweza kuanza kutarajia kichefuchefu kila anapoiona dawa hiyo, hata mazingira yanapokuwa tofauti.

Hii huitwa kuhusisha matukio ambapo mwili hujifunza kuhusisha tukio fulani na matokeo fulani. Tafiti za majaribio zimeonyesha kwamba mwitikio wa nosibo unaweza kujifunzwa kupitia mchakato huu.

3. Kujifunza kutoka kwa watu wengine

Mtu akimuona rafiki akitumia dawa na kusema:

anaweza kuanza kutarajia hali hiyo kwake mwenyewe.

Hii ni kujifunza kwa watu wengine. Utafiti wa hivi karibuni unaonyesha kwamba kujifunza kupitia watu wengine kunaweza kujenga matarajio hasi yanayoweza kuchangia nosibo.

4. Kuzingatia sana mwili

Wasiwasi unaweza kumfanya mtu ajichunguze mara kwa mara.

Anaweza kufuatilia:

• mapigo ya moyo

• pumzi

• tumbo

• kichwa

• ngozi

• joto la mwili

• kinyesi

• mkojo

• maumivu madogo

Hisia za kawaida ambazo hapo awali hazikuonekana zinaweza kupewa maana kubwa.

5. Msongo wa mawazo

Wasiwasi unaweza kuhusishwa na mabadiliko mbalimbali ya kimwili na ya mfumo wa neva. Mapitio ya nosibo yamehusisha michakato ya neurobiolojia pamoja na neurotransmitters na homoni za mwitikio wa msongo katika uundaji wa athari hizi.

Dalili zinazoweza kuhusishwa na nosibo

Nosibo inaweza kuonekana kwa namna mbalimbali, hasa katika dalili ambazo zinaweza kuathiriwa na matarajio na namna mtu anavyotafsiri hisia za mwili.

Dalili zilizoripotiwa katika tafiti mbalimbali ni pamoja na:

• maumivu ya kichwa

• kizunguzungu

• uchovu

• kichefuchefu

• maumivu ya tumbo

• usingizi kuvurugika

• maumivu ya misuli

• ugumu wa kuzingatia

• hisia za udhaifu

• maumivu mengine ya mwili

Hizi si dalili “za kufikirika”; mtu anaweza kuzihisi kweli. Lakini uwepo wa dalili pekee hauwezi kuthibitisha kwamba nosibo ndiyo chanzo.

Mfano maarufu: mtu kupata madhara kutokana na plasibo

Ushahidi wenye nguvu wa nosibo umetokana na majaribio ya plasibo yaliyodhibitiwa. Katika tafiti hizi, baadhi ya washiriki hupewa kitu kisicho na dawa inayolengwa, lakini bado huripoti madhara.

Kwa nini?

Kwa sababu wanajua kwamba wanaweza kupata madhara na wanaweza kuwa wanatarajia kuyapata.

Katika utafiti mmoja wa plasibo uliotolewa pamoja na taarifa kuhusu madhara, washiriki waliripoti dalili mbalimbali, ikiwemo maumivu ya kichwa, kinywa kukauka, uchovu, matatizo ya kuona na maumivu ya mgongo.

Hii ni moja ya sababu zinazofanya tafiti za plasibo kuwa muhimu sana katika kutenganisha:

madhara yanayosababishwa na dawa yenyewe na madhara yanayoweza kutokana na matarajio, mazingira na sababu nyingine.

Mfano wa dawa za cholesterol: statini

Mfano unaojulikana sana ni malalamiko ya maumivu ya misuli kwa baadhi ya watu wanaotumia statini.

Katika utafiti wa SAMSON, watu ambao hapo awali walikuwa wameacha statini kwa sababu ya dalili walitumia vipindi vya atorvastatin, plasibo na kipindi kisicho na kidonge. Alama ya dalili ilikuwa juu wakati wa statin na pia wakati wa plasibo, bila tofauti kubwa kati ya vipindi hivyo. Waandishi walikadiria uwiano wa nosibo kuwa takriban 90% ya mzigo wa dalili uliosababishwa na vidonge.

Hii haimaanishi kwamba statins hazina madhara. Statini zinaweza kusababisha madhara halisi kwa baadhi ya watu.

Inamaanisha kwamba si kila dalili inayotokea baada ya kutumia dawa lazima iwe imesababishwa na dawa hiyo.

Hili ni jambo muhimu sana kwa dawa nyingine pia.

Je, taarifa kuhusu madhara ya dawa zinaweza kumdhuru mgonjwa?

Ndiyo, lakini hii haimaanishi kwamba mgonjwa hafai kupewa taarifa.

Mgonjwa ana haki ya kuelewa:

• dawa anayotumia

• faida zake

• madhara yanayoweza kutokea

• dalili gani zinahitaji msaada wa haraka

• nini cha kufanya akipata madhara

Tatizo linaweza kutokea ikiwa taarifa hiyo itawasilishwa kwa namna inayosisitiza hatari bila kuweka muktadha.

Kwa mfano, tofauti ni kubwa kati ya:

Njia ya pili haitoi taarifa ya uongo; inatoa taarifa kwa namna inayopunguza hofu isiyohitajika.

Uhusiano mzuri kati ya mhudumu wa afya na mgonjwa, pamoja na maelekezo yaliyo wazi na yaliyolengwa kwa mgonjwa, umeonekana kuwa miongoni mwa mambo yanayoweza kupunguza hatari ya nosibo.

Mitandao ya kijamii inaweza kuongeza nosibo

Nosibo haiishii hospitalini.

Mtu anaweza kusoma:

Ikiwa ujumbe huo unasambazwa mara nyingi, unaweza kuunda matarajio hasi kabla hata mtu hajatumia dawa.

Hali hii inaweza kuwa kubwa zaidi wakati wa “mashambulizi ya mitandao”, ambapo taarifa za kutisha kuhusu dawa au tiba husambaa kwa kasi na watu wengi kuanza kuripoti dalili zinazohusishwa nayo.

Kwa hiyo, video ya TikTok, Facebook post, WhatsApp message au simulizi la rafiki inaweza kuwa sehemu ya mazingira yanayounda matarajio ya mtu kuhusu afya yake.

Nosibo na “laana”: Je, mtu aliyelaaniwa anaweza kuugua?

Hapa ndipo ni muhimu kutofautisha imani ya kitamaduni na ushahidi wa kitabibu.

Katika jamii nyingi duniani, wapo watu wanaoamini kwamba ugonjwa unaweza kusababishwa na laana, uchawi, nguvu za kiroho au mtu mwingine kumtakia mabaya. Tafiti za kijamii na kitabibu zimeonyesha kwamba imani hizi zipo katika jamii mbalimbali, ikiwemo baadhi ya jamii za Afrika.

Kwa mfano, utafiti uliofanywa Tanzania miongoni mwa wagonjwa waliokuwa wakifanyiwa uchunguzi wa saratani ya umio ulionyesha kuwa mitazamo kuhusu chanzo cha ugonjwa ilikuwa mchanganyiko; baadhi ya washiriki walitaja sababu za asili, huku wengine wakitaja sababu za kiroho, Mungu, laana au uchawi.

Lakini hakuna ushahidi wa kisayansi unaothibitisha kwamba laana ya mtu mwingine inaweza kuanzisha moja kwa moja bakteria, virusi, saratani au ugonjwa mwingine wa kibaolojia ndani ya mwili.

Hata hivyo, kuna jambo muhimu sana linaloweza kutokea.

Imani ya kuwa umelaaniwa inaweza kuathiri mwili na maisha ya mtu

Mtu akiamini kwa dhati “Nimelaaniwa; nitaugua; hakuna nitakachofanya kitakachonisaidia.”

anaweza kupata:

• Hofu kali

• Kukosa usingizi

• Msongo wa muda mrefu

• Kupungua kwa matumaini

• Kujitenga na watu

• Kuangalia mwili kupita kiasi

• Kutafsiri kila dalili kama ushahidi wa laana

• Kutumia tiba zisizo salama

• Kuchelewesha kwenda hospitalini

• Kuacha dawa alizoandikiwa

Hapo madhara yanaweza kuwa halisi, lakini njia yake si lazima iwe nguvu ya laana yenyewe. Inaweza kupitia hofu, matarajio, msongo, tabia na maamuzi ya kiafya.

Kwa hiyo, tunaweza kusema:

“Imani kwamba umelaaniwa inaweza kuwa na athari kubwa kwa afya.”

Lakini si sahihi kisayansi kusema:

“Laana imethibitishwa kuwa chanzo cha ugonjwa wa kibaolojia.”

Laana inaweza kuwa na madhara bila kuthibitisha nguvu za miujiza

Hili ni eneo ambalo linahitaji uelewa mkubwa wa afya ya akili na utamaduni. Mtu akiambiwa na mtu anayemwamini kuwa “Umerogwa, utakufa” na akaamini kabisa, kauli hiyo inaweza kuwa tishio kubwa sana kisaikolojia. Anaweza kuanza kuishi katika hali ya tahadhari ya

• “Ninasubiri kitu kibaya kitokee.”

• Kila maumivu yanakuwa ushahidi

• Kila ndoto inakuwa ishara

• Kila uchovu unakuwa uthibitisho

• Kila tatizo la maisha linaonekana kuwa sehemu ya laana

Hii inaweza kutengeneza mzunguko wa hofu unaojilisha wenyewe. Tafiti za kiutamaduni zinaonyesha kwamba imani kuhusu chanzo cha ugonjwa zinaweza pia kuathiri mahali mtu anapotafuta msaada na aina ya matibabu anayokubali.

Kwa hiyo, tatizo kubwa la kuamini laana si tu uwezekano wa kupata dalili kutokana na hofu, bali pia hatari ya kuchelewesha uchunguzi na matibabu sahihi.

Je, mtu anaweza kufa kwa sababu anaamini amelaaniwa?

Hili ni swali gumu na mara nyingi husimuliwa kupitia hadithi za “kifo cha kurogwa” au voodoo death.

Sayansi ya kisasa haipaswi kuchukua simulizi kama ushahidi kwamba nguvu za miujiza zinaweza kumuua mtu.

Kinachojulikana ni kwamba hofu kali, msongo mkubwa na mwitikio mkali wa mfumo wa neva unaweza kuleta mabadiliko makubwa ya kimwili, hasa kwa mtu mwenye mazingira au ugonjwa unaomweka katika hatari.

Kwa hiyo, ikiwa mtu anaamini kwa nguvu kwamba yuko katika hatari ya kufa, hofu hiyo inaweza kuwa na athari kubwa kwenye mwili na tabia zake. Lakini hilo halithibitishi kwamba laana yenyewe ilikuwa chanzo cha kifo.

Nosibo si “udhaifu wa akili”

Hili ni jambo muhimu, mtu anayepata nosibo si lazima awe:

• mjinga

• mwongo

• mtu dhaifu

• anayejifanya

• mwenye “kichaa”

Ubongo wa binadamu umejengwa kutabiri hatari. Ikiwa mtu ana historia ya ugonjwa, amewahi kupata madhara ya dawa, amesikia hadithi nyingi za kutisha au yuko katika mazingira yenye hofu, matarajio yake yanaweza kuwa na nguvu.

Nosibo ni sehemu ya mwingiliano kati ya ubongo, mwili, uzoefu na mazingira, si suala la mtu kuamua kwa makusudi kwamba “leo nitaugua.”

Je, nosibo inaweza kufanya ugonjwa uliopo uwe mbaya zaidi?

Inaweza kuchangia kuongezeka kwa dalili na mateso, lakini si sahihi kusema kwamba nosibo ndiyo husababisha kila kuzorota kwa ugonjwa.

Mtu mwenye kipanda uso, maumivu sugu, ugonjwa wa tumbo, au hali nyingine inayohusisha dalili zinazobadilika anaweza kuona dalili zikiongezeka kutokana na matarajio hasi, msongo na namna dalili zinavyotafsiriwa.

Kwa hiyo, nosibo inaweza kuwa sehemu ya picha, si lazima iwe sababu pekee.

Mapitio ya hivi karibuni kuhusu nosibo katika magonjwa ya muda mrefu yanaonyesha kwamba matarajio hasi yanaweza kuhusishwa na dalili na uzoefu mbaya zaidi wa matibabu.

Nosibo inaweza kusababisha mtu kuacha dawa

Hii ni moja ya madhara muhimu zaidi kitabibu.

Mtu anaweza kuanza dawa akiwa na hofu:

“Dawa hii itaniharibu.”

Akipata maumivu madogo ya kichwa siku mbili baadaye, anaweza kuamini dawa ndiyo chanzo, akaacha kuitumia. Tatizo ni kwamba kuacha dawa muhimu kunaweza kuwa na madhara makubwa kuliko dalili alizokuwa akiogopa.

Tafiti zimeonyesha kwamba matarajio hasi kabla ya kuanza matibabu yanaweza kuhusishwa na kuripoti madhara na kutofuata matibabu ipasavyo.

Kwa hiyo, mtu asipasue au kuacha dawa mwenyewe kwa sababu ya hofu ya madhara; ni bora kuzungumza na mhudumu wa afya.

Unawezaje kupunguza athari za nosibo?

1. Usitafsiri kila dalili kama ishara ya ugonjwa mkubwa

Mwili hutoa hisia nyingi za kawaida kila siku. Maumivu madogo ya kichwa hayamaanishi moja kwa moja uvimbe wa ubongo, mapigo ya moyo kwenda kasi hayamaanishi moja kwa moja ugonjwa wa moyo, kichefuchefu hakimaanishi moja kwa moja ugonjwa hatari.

Dalili zinahitaji kutathminiwa kulingana na muda, ukali, dalili zinazoambatana nazo, historia ya mtu na uchunguzi wa kitabibu.

2. Usitafute dalili kwenye mtandao bila mpangilio

Kutafuta kila dalili kwenye mtandao kunaweza kuleta orodha ndefu ya magonjwa hatari. Hii inaweza kuongeza hofu na kuanzisha mzunguko wa nosibo.

3. Uliza maswali sahihi kuhusu dawa

Badala ya kuuliza tu “Dawa hii ina madhara gani?” unaweza kuuliza “Ni madhara gani ya kawaida, ni yapi nadra lakini hatari, na nifanye nini nikiyapata?”. Hii inakupa taarifa inayoweza kutumika bila kuongeza hofu isiyohitajika.

4. Usijitambulishe kuwa “mtu ambaye dawa zote zinanidhuru”

Uzoefu wa zamani ni muhimu, lakini si kila dalili mpya lazima iwe imetokana na dawa.

5. Tafuta msaada ikiwa hofu ya ugonjwa imekuwa kubwa

Ikiwa mtu anatumia muda mwingi akichunguza mwili wake, kutafuta magonjwa mtandaoni, kuomba uhakikisho mara kwa mara au kwenda vipimo bila utulivu, anapaswa kuzungumza na mtaalamu wa afya.

Hitimisho

Athari za nosibo inaonyesha kwamba hofu, matarajio na imani hasi zinaweza kuleta au kuongeza dalili halisi za mwili, bila kumaanisha kwamba mtu ametengeneza ugonjwa kwa mawazo yake. Hata imani kwamba mtu amelaaniwa inaweza kuongeza hofu, msongo na dalili kupitia athari za akili kwenye mwili. Hata hivyo, magonjwa kama VVU, malaria, kisukari au saratani yana sababu za kibaolojia zinazohitaji uchunguzi na matibabu sahihi. Kuelewa nguvu ya mawazo kwenye mwili kunatusaidia kupunguza hofu zisizo za lazima, bila kupuuza dalili au kuchelewesha huduma za afya.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu Nosibo