Hadithi 6 maarufu za Uongo kuhusu Lishe zinazokupotezea muda

Katika ulimwengu wa sasa wa mtandao na mitandao ya kijamii, ushauri kuhusu lishe unasambaa kwa kasi sana. Leo unaweza kuambiwa uache wanga kabisa, kesho ukaambiwa usile baada ya saa fulani, na siku nyingine ukaambiwa unahitaji kinywaji maalumu ili “kusafisha mwili”.

Baadhi ya ushauri huu huwa na sehemu ya ukweli, lakini huwasilishwa kwa namna inayofanya jambo tata lionekane rahisi sana. Nyingine hazina ushahidi wa kutosha wa kisayansi.

Lishe bora si mashindano ya kufuata masharti mengi zaidi. Inahusu kupata virutubisho vya kutosha, kula vyakula vya aina mbalimbali, kuzingatia kiasi, na kuchagua mfumo wa ulaji unaoweza kuufuata kwa muda mrefu.

Katika makala hii, tunachambua hadithi sita maarufu za uongo kuhusu lishe, tukieleza kinachojulikana kisayansi na kile ambacho bado kinahitaji kuangaliwa kwa tahadhari.

1. Uongo: “Epuka kabisa wanga ili upungue uzito”

Wanga ni miongoni mwa virutubisho vikuu vinavyoupa mwili nishati. Hupatikana katika vyakula kama mahindi, mchele, viazi, mihogo, ndizi, nafaka, jamii ya kunde, matunda na vyakula vingine.

Kwa hiyo, wanga si kundi la chakula ambalo kila mtu anayepunguza uzito anapaswa kuliondoa kabisa.

Kinachofaa kuangaliwa ni aina ya chakula chenye wanga, kiasi kinacholiwa na mlo mzima kwa ujumla.

Vyakula vyenye wanga ambavyo pia vina nyuzilishe, vitamini na madini, kama nafaka zisizokobolewa, jamii ya kunde, mboga na matunda, mahindi, mtama, uwele, vinaweza kuwa sehemu ya lishe bora.

Kwa upande mwingine, vyakula na vinywaji vyenye sukari nyingi au vyakula vilivyosindikwa vinaweza kuongeza ulaji wa nishati kwa urahisi na, vinapotumiwa kupita kiasi, kuchangia kuongezeka kwa uzito.

Kwa mtu anayepunguza uzito, suala si kuuliza tu “Nimekula wanga?”, bali pia:

• Nimekula kiasi gani?

• Aina ya wanga ni ipi?

• Chakula hicho kina nyuzinyuzi kiasi gani?

• Nimekula nini pamoja nacho?

• Mlo wangu wa siku nzima ukoje?

Ukweli kwa kifupi:

Si lazima uache wanga kabisa ili upungue uzito, ubora wa chakula, kiasi unachokula na mlo wako kwa ujumla ni muhimu.

2. Uongo: “Ukila baada ya saa tatu usiku utanenepa”

Watu wengi wamewahi kusikia kwamba kula usiku, hasa baada ya muda fulani, husababisha chakula “kugeuka mafuta”.

Mwili hauachi kumeng'enya chakula kwa sababu tu ni usiku. Hata hivyo, muda wa kula unaweza kuhusishwa na uzito na afya kupitia tabia nyingine, kama kula kiasi kikubwa cha chakula usiku, kula mara kwa mara vitafunwa vyenye nishati nyingi, au kuvurugika kwa mpangilio wa usingizi.

Kwa hiyo, si sahihi kusema kwamba chakula kinacholiwa usiku huongezeka kuwa mafuta moja kwa moja kwa sababu ni usiku.

Uzito wa mwili huathiriwa na mambo mengi, ikiwa ni pamoja na kiasi cha nishati kinachoingia mwilini, matumizi ya nishati, muundo wa lishe, shughuli za mwili, usingizi na mambo mengine ya kibayolojia na kimazingira.

Kwa mfano, mtu anayekula chakula cha kawaida saa mbili usiku si lazima awe katika hali sawa na mtu anayekula chakula kingi sana, vinywaji vyenye sukari na vitafunwa vyenye nishati nyingi kila usiku kabla ya kulala.

Ukweli kwa kifupi:

Hakuna saa maalumu ambayo chakula kinapoingia tumboni huanza moja kwa moja kuongeza mafuta mwilini. Kiasi na ubora wa ulaji wa siku nzima ni muhimu zaidi, ingawa mpangilio wa kula na usingizi unaweza pia kuwa na nafasi katika afya.

3. Uongo: “Vinywaji vya ‘detox’ na juisi maalumu husafisha sumu mwilini”

“Detox” ni neno linalotumiwa sana kutangaza chai, juisi, mchanganyiko wa mimea na mipango maalumu ya kula.

Mara nyingi bidhaa hizi huambatana na madai kwamba zinaweza “kuondoa sumu”, “kusafisha ini”, “kusafisha utumbo” au kuyeyusha mafuta ndani ya siku chache.

Tatizo ni kwamba hakuna ushahidi wa kutosha wa kuonyesha kwamba programu hizi za “detox” zinaondoa sumu mwilini kwa namna ambayo matangazo yake mara nyingi hudai.

Mwili tayari una viungo na mifumo yake ya kuchakata na kuondoa taka na vitu mbalimbali, ikiwemo figo na ini. Hii haimaanishi kwamba lishe haina umuhimu kwa viungo hivi. Kinyume chake, lishe bora, unywaji wa maji unaofaa, kutokunywa pombe kupita kiasi na kuepuka matumizi ya vitu vyenye madhara ni muhimu kwa afya ya mwili kwa ujumla.

Pia, mtu anaweza kupungua uzito kwa muda baada ya kutumia mpango mkali wa “detox”, lakini hilo pekee halithibitishi kwamba mwili ulikuwa na “sumu” nyingi zilizoondolewa. Kupungua huko kunaweza kuhusishwa na kupungua kwa kiasi cha chakula na nishati kinachotumiwa, pamoja na mabadiliko ya maji mwilini.

Ukweli kwa kifupi:

Hakuna kinywaji maalumu kinachohitajika ili mwili wenye afya “ujisafishe”. Lishe bora ya muda mrefu ina umuhimu mkubwa kuliko programu za muda mfupi za “detox”.

4. Uongo: “Mayai yanaongeza lehemu mbaya, hivyo ni bora kula ute mweupe tu”

Mayai yamekuwa yakihusishwa kwa muda mrefu na hofu kuhusu lehemu kwa sababu kiini cha yai kina kolestero/lehemu.

Hata hivyo, uhusiano kati ya lehemu inayopatikana kwenye chakula na lehemu inayopimwa kwenye damu ni mgumu zaidi kuliko kauli kwamba “ukila yai, lehemu yako itaongezeka moja kwa moja.”

Kwa watu wengi, ubora wa mafuta katika lishe na muundo wa mlo mzima ni mambo muhimu zaidi katika afya ya moyo kuliko kuangalia lehemu ya chakula pekee.

Kiini cha yai pia kina virutubisho mbalimbali, hivyo kuondoa kiini kila mara si lazima kuwe na faida kwa kila mtu.

Hata hivyo, watu wenye hali fulani za kiafya, hasa wale wenye kiwango cha juu cha kolesteroli au hatari kubwa ya ugonjwa wa moyo, wanaweza kuhitaji ushauri wa kitaalamu kuhusu kiasi na muundo wa lishe yao. Hii ndiyo sababu si sahihi kutoa sheria moja ya mayai kwa kila mtu.

Ukweli kwa kifupi: 

Kwa watu wengi, si lazima kuogopa yai zima kwa sababu ya kolesteroli pekee. Mlo mzima, aina ya mafuta, kiasi cha chakula na hali ya afya ya mtu vinapaswa kuzingatiwa.

5. Uongo: “Kila mtu lazima anywe lita tatu hadi nne za maji kila siku”

Mwili unahitaji maji ili kufanya kazi vizuri, lakini mahitaji ya maji hayafanani kwa kila mtu.

Kiasi cha maji anachohitaji mtu kinaweza kutofautiana kulingana na hali ya hewa, shughuli za mwili, ukubwa wa mwili, chakula anachokula, hali ya afya, ujauzito na unyonyeshaji miongoni mwa mambo mengine.

Pia, mwili haupati maji kw akunywa maji pekee, sehemu ya maji tunayopata kila siku hutoka kwenye vyakula, hasa matunda, mboga, supu na vyakula vingine vyenye maji. Kwa hiyo, si sahihi kuweka sheria kwamba kila mtu lazima anywe kiasi kilekile cha maji kila siku.

Kiu, hali ya mwili, mazingira na shughuli za siku vinaweza kusaidia mtu kutambua mahitaji yake ya maji. Rangi ya mkojo inaweza pia kutoa ishara kuhusu hali ya maji mwilini, lakini si kipimo kamili kwa kila hali.

Mkojo wa manjano hafifu mara nyingi huonekana katika hali nzuri ya mwili kiasi kizuri cha maji, lakini kulazimisha kunywa maji mengi hadi mkojo uwe angavu kama maji kabisa si lazima kuwe na faida.

Watu wenye baadhi ya magonjwa ya moyo, figo au hali nyingine zinazohitaji kudhibiti kiasi cha maji wanapaswa kufuata ushauri wa mhudumu wao wa afya.

Ukweli kwa kifupi: 

Hakuna kiwango kimoja cha maji kinachofaa kwa kila mtu. Mahitaji ya maji hutegemea mtu na mazingira yake.

6. Uongo: “Mwenye presha anatakiwa kuacha chumvi kabisa”

Hapa kuna tofauti muhimu kati ya kupunguza chumvi na kuacha chumvi kabisa. Ni kweli kwamba ulaji mwingi kupita kiasi wa sodiamu, ambao kwa kiasi kikubwa hutokana na chumvi, unaweza kuongeza shinikizo la damu. Kupunguza ulaji wa sodiamu ni hatua muhimu katika kuzuia na kudhibiti shinikizo la damu.

Shirika la Afya Duniani linapendekeza watu wazima watumie chini ya gramu tano za chumvi kwa siku, sawa na chini ya takribani kijiko kimoja cha chai kwa siku, kutoka kwenye vyanzo vyote vya chakula kwa pamoja.

Lakini hii haimaanishi kwamba kila mtu mwenye presha anapaswa kuondoa chumvi kabisa bila ushauri wa kitaalamu.

Sodiamu ni madini ambayo mwili huhitaji kwa kiasi fulani kwa kazi mbalimbali, ikiwemo utendaji wa mishipa ya fahamu na misuli. Changamoto kubwa ni kwamba watu wengi hutumia sodiamu nyingi kuliko mahitaji yao, hasa kupitia vyakula vilivyosindikwa na vyakula vinavyoongezwa chumvi nyingi.

Kwa mtu mwenye presha, hatua zinazoweza kusaidia ni pamoja na:

• Kupunguza kiasi cha chumvi kinachowekwa kwenye chakula.

• Kuepuka kuongeza chumvi mezani bila sababu.

• Kupunguza vyakula vilivyosindikwa vyenye sodiamu nyingi.

• Kula zaidi vyakula visivyosindikwa sana, kama mboga, matunda, jamii ya kunde na nafaka.

• Kusoma taarifa za lishe kwenye vyakula vilivyofungashwa inapowezekana.

• Kufuatilia shinikizo la damu na kutumia dawa ulizoandikiwa kama ulivyoelekezwa.

Ukweli kwa kifupi:

Tatizo si kwamba chumvi haina kazi mwilini; tatizo ni matumizi ya chumvi kupita kiasi. Kwa mtu mwenye presha, kupunguza sodiamu ni muhimu, lakini ushauri wa lishe unapaswa kuzingatia hali ya mtu binafsi.

Kwa nini hadithi hizi za lishe zinaendelea kusambaa?

Ushauri wa lishe wenye jibu rahisi mara nyingi huvutia zaidi kuliko maelezo ya kisayansi yenye masharti.

Ni rahisi kusema: “Usile wanga.”

Kuliko kusema:

“Zingatia aina ya wanga, kiasi unachokula na mlo wako kwa ujumla.”

Ni rahisi pia kusema: “Kunywa kinywaji hiki kwa siku saba ili kuondoa sumu.”

Kuliko kueleza kwamba mwili una mifumo yake ya kuchakata na kuondoa taka, na kwamba afya ya muda mrefu hujengwa na tabia nyingi zinazohusiana.

Ndiyo maana ni muhimu kuwa mwangalifu na ushauri unaodai kwamba:

• Chakula kimoja ni “sumu” kwa kila mtu

• Chakula kimoja kinaweza kutibu kila tatizo

• Unapaswa kuondoa kundi zima la chakula bila sababu maalumu

• Unaweza kubadilisha mwili ndani ya siku chache

• Bidhaa fulani inaweza “kusafisha” mwili wako

Lishe bora si suala la kutafuta chakula cha miujiza. Ni suala la kujenga mfumo mzuri wa ulaji unaoweza

kuufuata kwa muda mrefu.

Unaweza kuanza wapi?

Badala ya kufuata kila ushauri unaosambaa kwenye mitandao ya kijamii, zingatia misingi michache:

• Kula aina mbalimbali za vyakula

• Kula mboga na matunda kwa wingi unaofaa

• Chagua nafaka zisizokobolewa na jamii ya kunde mara kwa mara

• Punguza vyakula na vinywaji vyenye sukari nyingi

• Punguza chumvi na vyakula vyenye sodiamu nyingi

• Chagua aina zinazofaa za mafuta na punguza mafuta yasiyofaa

• Kunywa maji kulingana na mahitaji ya mwili wako

• Fanya shughuli za mwili kulingana na uwezo na hali yako

• Epuka kutegemea mipango mikali ya lishe ambayo huahidi matokeo ya haraka

• Ikiwa una ugonjwa au hali maalumu inayohitaji mabadiliko ya lishe, pata ushauri unaolingana na hali yako

Hitimisho

Lishe bora haihitaji kuishi kwa hofu ya chakula. Wanga si adui kwa kila mtu, kula usiku hakumaanishi chakula kitageuka mafuta moja kwa moja, “detox” si njia ya lazima ya kusafisha mwili, na si kila mtu anahitaji kunywa kiasi kilekile cha maji kila siku.

Vivyo hivyo, mtu mwenye presha hahitaji kuogopa chakula kwa ujumla, anahitaji kuelewa umuhimu wa kupunguza chumvi, kuchagua vyakula vyenye virutubisho na kufuata mpango unaolingana na hali yake ya afya.

Kabla ya kufuata ushauri wa lishe unaosambaa mtandaoni, jiulize: Ushauri huu unatokana na ushahidi gani, unamhusu kila mtu, na kuna mazingira ambayo unaweza kuwa tofauti?