Hedhi

Mabonge ya damu wakati wa hedhi hutokea pale damu inapotoka kwa wingi kiasi kwamba mwili hauwezi kuizuia isigande kwa kasi inayotosha. Kwa kawaida, mwili hutengeneza kemikali zinazosaidia damu ya hedhi ibaki katika hali ya kimiminika, lakini damu inapokuwa nyingi mabonge madogo yanaweza kuonekana. Mabonge haya yanaweza kuwa mekundu, mekundu yaliyokolea au kahawia na mara nyingi huonekana siku ambazo damu hutoka kwa wingi zaidi.

Ingawa mabonge madogo yanayotokea mara chache yanaweza kuwa ya kawaida, mabonge makubwa yanayojirudia mara kwa mara yanaweza kuhusishwa na matatizo mbalimbali ya mfumo wa uzazi. Hali kama uvimbe wa misuli ya mfuko wa uzazi, ukuaji wa utando wa ndani wa mfuko wa uzazi, matatizo ya kuganda kwa damu au magonjwa mengine yanaweza kuongeza uwezekano wa kupata mabonge makubwa pamoja na damu nyingi.

Ikiwa mabonge yanaambatana na maumivu makali, uchovu mkubwa, kizunguzungu au dalili za upungufu wa damu, ni muhimu kufanyiwa uchunguzi. Daktari atatathmini ukubwa wa tatizo na kuamua kama kuna haja ya kufanya vipimo vya damu, mawimbi ya sauti au uchunguzi mwingine ili kubaini chanzo.

Damu ya hedhi yenye rangi nyeusi mara nyingi huwa ni damu ambayo imekaa kwa muda mrefu ndani ya mfuko wa uzazi au uke kabla ya kutoka. Kadiri damu inavyokaa, huendelea kuathiriwa na oksijeni na kubadilika kutoka nyekundu hadi kahawia au nyeusi. Mara nyingi hali hii huonekana mwanzoni au mwishoni mwa hedhi na si lazima iwe ishara ya ugonjwa.

Wakati mwingine damu nyeusi inaweza kuonekana baada ya damu kutoka kwa kiwango kidogo kwa siku kadhaa au ikiwa mtiririko wa damu ni wa polepole. Wanawake wengi huona hali hii mara moja moja katika maisha yao bila kuwa na tatizo lolote la kiafya.

Hata hivyo, ikiwa damu nyeusi inaambatana na harufu kali isiyo ya kawaida, homa, maumivu makali ya nyonga, kutokwa na ute wenye rangi isiyo ya kawaida au dalili nyingine zinazotia wasiwasi, uchunguzi wa kitabibu unahitajika ili kuondoa uwezekano wa maambukizi au matatizo mengine ya mfumo wa uzazi.

Damu ya hedhi huwa na harufu yake ya kawaida kutokana na kuchanganyika kwa damu, ute na bakteria wa kawaida wanaoishi ukeni. Harufu hii kwa kawaida huwa si kali na haitoi usumbufu mkubwa. Harufu inaweza kubadilika kidogo kulingana na muda ambao pedi imevaliwa, kiasi cha damu na mazingira ya sehemu za siri.

Harufu kali sana, hasa inayofanana na samaki waliooza au harufu inayokera isiyo ya kawaida, inaweza kuashiria uwepo wa maambukizi ya uke au mfumo wa uzazi. Ikiwa harufu hiyo inaambatana na kuwasha, maumivu, homa, ute wa rangi ya kijani, njano au kijivu, ni muhimu kufika hospitali kwa uchunguzi.

Kubadilisha pedi mara kwa mara, kuvaa nguo za ndani safi na kuruhusu sehemu za siri kubaki kavu kunaweza kusaidia kupunguza harufu. Epuka kuingiza dawa au kemikali ndani ya uke kwa lengo la kuondoa harufu, kwani kufanya hivyo kunaweza kuvuruga bakteria wa kawaida wanaolinda uke dhidi ya maambukizi.

Ndiyo, baadhi ya wanawake hupata kiasi kidogo cha damu ya hedhi kwa asili bila kuwa na ugonjwa wowote. Kiasi cha damu kinachotoka hutofautiana kati ya wanawake kutokana na tofauti za mwili, homoni na sababu nyingine nyingi. Hivyo, hedhi yenye damu kidogo si lazima iwe ishara ya tatizo.

Hata hivyo, kama umekuwa ukipata damu ya kawaida kwa muda mrefu kisha ghafla ukaanza kupata damu kidogo sana bila sababu inayoeleweka, ni vyema kufanyiwa uchunguzi. Sababu mbalimbali kama matumizi ya njia za uzazi wa mpango zenye homoni, mabadiliko makubwa ya uzito, msongo wa mawazo, ujauzito au magonjwa fulani zinaweza kuathiri kiasi cha damu ya hedhi.

Ikiwa damu kidogo inaambatana na maumivu makali, kuchelewa kwa hedhi, dalili za ujauzito au kutokwa na damu kusiko kwa kawaida, usisite kumwona mtoa huduma za afya kwa uchunguzi zaidi.

Maumivu makali ya hedhi hutokea pale mfuko wa uzazi unapojikaza kwa nguvu zaidi ili kutoa damu na mabaki ya utando wake. Kwa baadhi ya wanawake, mwili hutengeneza kemikali nyingi zinazochochea mikazo hii, hivyo maumivu huwa makali zaidi. Maumivu yanaweza kuenea hadi mgongoni, mapajani au kuambatana na kichefuchefu na kuharisha.

Ingawa maumivu yanaweza kuwa sehemu ya hedhi kwa baadhi ya wanawake, maumivu yanayozuia kabisa kufanya shughuli za kila siku si jambo linalopaswa kupuuzwa. Hali kama ukuaji wa utando wa ndani wa mfuko wa uzazi nje ya mfuko wa uzazi, uvimbe wa misuli ya mfuko wa uzazi au maambukizi ya nyonga zinaweza kusababisha maumivu makali zaidi.

Daktari anaweza kupendekeza vipimo kulingana na historia ya mgonjwa na kutoa matibabu yanayolenga chanzo cha tatizo. Kutibu sababu halisi mara nyingi hutoa matokeo bora kuliko kutumia dawa za maumivu pekee.

Kutokwa na damu nyingi kuliko ulivyozoea kunaweza kusababishwa na sababu mbalimbali, hivyo si vyema kudhani kuwa ni mabadiliko ya kawaida bila kufanyiwa uchunguzi. Miongoni mwa sababu zinazoweza kuhusika ni uvimbe wa misuli ya mfuko wa uzazi, ukuaji wa utando wa ndani wa mfuko wa uzazi, matumizi ya baadhi ya njia za uzazi wa mpango, matatizo ya kuganda kwa damu, magonjwa ya tezi, matumizi ya baadhi ya dawa au wakati mwingine saratani za mfumo wa uzazi. Kwa wanawake walio karibu na kipindi cha kukoma hedhi, mabadiliko ya homoni yanaweza pia kuchangia kutokwa na damu nyingi.

Kupoteza damu nyingi kwa muda mrefu kunaweza kusababisha upungufu wa damu mwilini. Dalili zake ni pamoja na uchovu usio wa kawaida, kupumua kwa shida unapofanya kazi ndogo, mapigo ya moyo kwenda kasi, ngozi kuwa na rangi iliyopauka na kizunguzungu. Watu wengi huzoea hali hii taratibu na kuchelewa kutambua kuwa tayari wamepata upungufu mkubwa wa damu.

Ikiwa unalowanisha pedi moja ndani ya saa moja kwa saa kadhaa mfululizo, unatoa mabonge makubwa mara kwa mara au unahisi kuzimia kutokana na kutokwa na damu, unapaswa kwenda hospitali haraka. Daktari atafanya uchunguzi ili kubaini chanzo na kuamua matibabu yanayofaa badala ya kujaribu kupunguza damu bila kujua sababu yake.

Njia nyingi za uzazi wa mpango zenye homoni zinaweza kubadilisha mwonekano wa hedhi. Baadhi ya wanawake hupata damu kidogo sana, wengine hupata matone ya damu mara kwa mara, wengine damu nyingi kwa miezi ya mwanzo, huku kwa baadhi hedhi inaweza kukoma kabisa wakati wanaendelea kutumia njia hizo. Mabadiliko haya hutegemea aina ya njia ya uzazi wa mpango pamoja na jinsi mwili wa mtu unavyoitikia homoni hizo.

Mabadiliko haya mara nyingi hutokea katika miezi ya mwanzo baada ya kuanza kutumia njia ya uzazi wa mpango na yanaweza kupungua kadiri mwili unavyozoea. Hata hivyo, ikiwa kutokwa na damu ni nyingi sana, kunaendelea kwa muda mrefu au kunaanza baada ya kuwa umetumia njia hiyo kwa muda mrefu bila matatizo, ni muhimu kufanyiwa uchunguzi ili kuhakikisha hakuna tatizo jingine.

Usiache kutumia njia ya uzazi wa mpango kwa sababu ya mabadiliko ya hedhi bila kushauriana na mtoa huduma za afya. Mara nyingi kuna njia za kupunguza usumbufu huo au kubadilisha aina ya uzazi wa mpango ikiwa itahitajika.

Msongo mkubwa wa mawazo unaweza kuathiri namna ubongo unavyodhibiti homoni zinazohusika na afya ya uzazi. Hali hii inaweza kusababisha mabadiliko ya hedhi, ikiwemo kuchelewa, kuwahi, kupungua kwa damu au wakati mwingine kutokwa na damu isiyo ya kawaida. Ingawa si kila mwanamke atapata mabadiliko haya, msongo wa mawazo ni moja ya sababu zinazoweza kuchangia.

Mabadiliko mengine ya maisha kama kukosa usingizi wa kutosha, kufanya mazoezi mazito kupita kiasi, kupungua au kuongezeka uzito kwa haraka na magonjwa makubwa pia yanaweza kuathiri mwili kwa namna inayobadilisha hedhi. Ndiyo maana historia ya maisha ya mgonjwa ni sehemu muhimu ya uchunguzi.

Iwapo hedhi imebadilika na unaamini umekuwa na msongo mkubwa wa mawazo, bado ni muhimu kutafuta ushauri wa kitabibu ikiwa mabadiliko hayo yanaendelea au yanaambatana na dalili nyingine. Uchunguzi unaweza kusaidia kuhakikisha kuwa hakuna sababu nyingine ya kiafya inayohitaji matibabu.

Baadhi ya wanawake huhisi uchovu au kizunguzungu wakati wa hedhi kutokana na maumivu, kupoteza damu au mabadiliko ya mwili yanayotokea kipindi hicho. Ikiwa dalili hizi ni za kiwango kidogo na hupotea baada ya muda mfupi, mara nyingi si ishara ya tatizo kubwa.

Hata hivyo, uchovu uliokithiri, kizunguzungu kikali, kupumua kwa shida, mapigo ya moyo kwenda kasi au kuzimia vinaweza kuashiria upungufu wa damu, hasa kama hedhi zako huwa na damu nyingi. Hali hii inaweza kuathiri uwezo wa kufanya kazi, kusoma au kushiriki shughuli za kila siku na inahitaji uchunguzi wa kitabibu.

Kula lishe yenye madini ya chuma, kunywa maji ya kutosha na kufuata ushauri wa daktari kunaweza kusaidia kulingana na chanzo cha tatizo. Ikiwa vipimo vitaonyesha upungufu wa damu, unaweza kuhitaji matibabu maalumu ili kurejesha kiwango cha damu mwilini.

Ni muhimu kumwona daktari ikiwa hedhi inaambatana na mabadiliko makubwa ambayo si ya kawaida kwako. Hali kama kutokwa na damu nyingi sana, maumivu makali yasiyopungua kwa dawa za kawaida, kutokwa na damu baada ya kukoma hedhi, harufu mbaya isiyo ya kawaida, homa au maumivu makali ya nyonga zinahitaji uchunguzi mapema.

Unapaswa pia kutafuta huduma za afya ikiwa hedhi imebadilika ghafla bila sababu inayoeleweka, una mabonge makubwa ya damu mara kwa mara, unahisi dalili za upungufu wa damu au una wasiwasi kuhusu uwezekano wa ujauzito. Kutegemea dalili pekee bila uchunguzi kunaweza kuchelewesha kugundua tatizo linalohitaji matibabu.

Kufika hospitali mapema kunamwezesha daktari kufanya mahojiano, uchunguzi wa mwili na vipimo vinavyohitajika ili kubaini chanzo cha tatizo. Matibabu ya mapema yanaweza kuzuia madhara kama upungufu mkubwa wa damu, kuendelea kwa ugonjwa uliosababisha tatizo au matatizo mengine yanayoweza kujitokeza baadaye.

Kwa kawaida kutumia karafuu kiasi kidogo kama kiungo cha chakula au kwenye chai wakati wa kuanza hedhi hakujathibitishwa kuwa na madhara kwa watu wengi wenye afya. Hata hivyo, hakuna ushahidi wa kutosha wa kisayansi unaothibitisha kuwa karafuu inaweza kusababisha hedhi ianze vizuri zaidi, kupunguza damu nyingi, kuharakisha kutoka kwa damu ya hedhi au kutibu maumivu ya hedhi.

Karafuu ina kiambata kinachoitwa eugenol, ambacho katika tafiti za maabara kimeonekana kuwa na uwezo wa kupunguza uchochezi na kuathiri njia zinazohusiana na maumivu. Hata hivyo, matokeo ya maabara hayamaanishi moja kwa moja kuwa kunywa karafuu kutatoa athari hiyo kwa kiwango kinachoweza kutumika kitabibu kwa wanawake wenye maumivu ya hedhi. Ushahidi wa moja kwa moja kwa binadamu kuhusu karafuu pekee katika maumivu ya hedhi bado hautoshi.

Kama unatumia karafuu kwa sababu ya maumivu ya hedhi, njia zilizothibitishwa zaidi kisayansi ni pamoja na dawa za kupunguza uchochezi kama ibuprofen au naproxen (ikiwa huna sababu za kuepuka dawa hizo), pamoja na njia kama kuweka joto tumboni. Dawa hizi zina ushahidi mkubwa zaidi katika kupunguza maumivu ya hedhi kuliko karafuu.

Ni muhimu pia kutofautisha matumizi ya karafuu kama kiungo cha chakula na matumizi ya mafuta ya karafuu au dozi kubwa za virutubisho vya karafuu. Mafuta ya karafuu yana mkusanyiko mkubwa wa eugenol na yanaweza kuwa na madhara yakitumiwa vibaya. Eugenol inaweza kuathiri utendaji wa chembe sahani za damu (platelets) na kinadharia kuongeza hatari ya kutokwa damu kwa watu wanaotumia dawa za kupunguza kuganda kwa damu kama warfarin au dawa nyingine zinazofanana.

Kwa hiyo, ukianza hedhi unaweza kutumia karafuu kiasi kidogo kama kiungo cha chakula, lakini usitegemee kama tiba ya maumivu au tatizo la hedhi kwa sababu ushahidi wake bado haujathibitishwa vya kutosha. Kama una maumivu makali ya hedhi, damu nyingi isiyo ya kawaida, au mabadiliko ya hedhi yanayojirudia, ni muhimu kutafuta sababu yake badala ya kutumia karafuu pekee.

Kuwashwa ukeni baada ya kumaliza hedhi kunaweza kuwa dalili ya tatizo, lakini si wakati wote. Kwa baadhi ya wanawake, mabadiliko ya homoni baada ya hedhi yanaweza kubadilisha mazingira ya uke na kusababisha kuwashwa kwa muda mfupi bila kuwa na ugonjwa.

Hata hivyo, kuwashwa kunaweza pia kusababishwa na maambukizi ya fangasi, vajinosisi ya bakteria, magonjwa ya zinaa, mzio kwenye sabuni, pedi, dawa au bidhaa nyingine zinazotumika sehemu za siri. Ikiwa kuwashwa kunaambatana na uchafu usio wa kawaida, harufu mbaya, maumivu, vidonda, vipele, au maumivu wakati wa kukojoa au kufanya ngono, ni muhimu kufika hospitali kwa uchunguzi ili kubaini chanzo na kupata matibabu sahihi.

Epuka kujitibu bila kujua chanzo cha tatizo, kwani dawa za fangasi hazitibu kila aina ya maambukizi. Pia epuka kutumia sabuni zenye kemikali kali au kujisafisha uke kwa ndani, kwa kuwa vinaweza kuvuruga bakteria wa kawaida wanaolinda uke dhidi ya maambukizi.

Ikiwa kuwashwa ni kali, kunajirudia kila baada ya hedhi, kunadumu kwa zaidi ya siku chache, au kunaambatana na dalili nyingine zisizo za kawaida, muone daktari kwa uchunguzi na matibabu sahihi. Matibabu ya mapema husaidia kuondoa dalili na kuzuia matatizo yanayoweza kutokea.

Maumivu ya tumbo yanayofanana na maumivu ya hedhi wakati hauko kwenye hedhi yanaweza kusababishwa na sababu mbalimbali, na si mara zote huwa ni tatizo kubwa. Kwa wanawake walio katika umri wa kupata ujauzito, maumivu yanaweza kuwa yanahusiana na ovulesheni (kutolewa kwa yai), hali ambayo kwa baadhi ya wanawake husababisha maumivu ya muda mfupi katikati ya mzunguko wa hedhi.

Sababu nyingine ni pamoja na ujauzito wa mapema, maambukizi ya mfumo wa uzazi au njia ya mkojo, uvimbe kwenye kizazi au ovari, endometriosisi, adenomiosisi, uvimbe wa mfuko wa uzazi (faibroidi), matatizo ya utumbo kama gesi au choo kigumu, au matatizo mengine ya nyonga. Ikiwa umechelewa hedhi na kuna uwezekano wa ujauzito, fanya kipimo cha ujauzito kwani maumivu yanaweza pia kuwa dalili ya ujauzito, ikiwemo ujauzito uliotunga nje ya mfuko wa uzazi ambao ni hali ya dharura.

Nenda hospitali haraka ikiwa maumivu ni makali sana, yanaambatana na kutokwa na damu nyingi au damu isiyo ya kawaida, homa, kutapika, kuzimia, maumivu makali upande mmoja wa tumbo, au maumivu yanaendelea kwa siku kadhaa bila kuisha. Uchunguzi wa daktari utasaidia kubaini chanzo halisi na kutoa matibabu sahihi.

Maumivu ya tumbo yanayotokea kabla au wakati wa hedhi (maarufu kama chango za hedhi) ni hali inayowapata wanawake wengi na husababishwa zaidi na mabadiliko ya homoni yanayosababisha kizazi kujikaza ili kutoa damu ya hedhi. Kwa wanawake wengi, maumivu haya yanaweza kupungua kwa kutumia dawa sahihi za kupunguza maumivu na njia rahisi za kujitunza.

Dawa zinazotumika mara nyingi kwa maumivu ya hedhi ni paracetamol au dawa za kundi la NSAIDs kama ibuprofen, naproxen au mefenamic acid, ambazo husaidia kupunguza maumivu kwa kupunguza kemikali zinazosababisha mikazo ya kizazi. Dawa hizi huwa na ufanisi zaidi zinapotumiwa mapema kabisa maumivu yanapoanza au hata siku moja kabla ya hedhi kwa baadhi ya wanawake wanaojua mzunguko wao.

Hata hivyo, hakuna dawa iliyo salama kwa kila mtu bila kuangalia hali ya afya. Dawa kama ibuprofen, naproxen au mefenamic acid zinahitaji tahadhari kwa watu wenye vidonda vya tumbo, matatizo ya figo, mzio wa dawa hizo, wanaotumia dawa za kupunguza damu kuganda au wenye baadhi ya magonjwa mengine. Ni muhimu kufuata dozi iliyoelekezwa kwenye kifurushi au ushauri wa mtaalamu wa afya na kuepuka kutumia dawa kupita kiasi.

Mbali na dawa, unaweza kusaidia kupunguza chango kwa:

• Kuweka kitambaa cha moto au chupa ya maji ya moto tumboni.

• Kufanya mazoezi mepesi kama kutembea.

• Kupata usingizi wa kutosha.

• Kupunguza msongo wa mawazo.

• Kula mlo wenye afya na kunywa maji ya kutosha.

Ikiwa maumivu ni makali sana kiasi cha kukuzuia kufanya shughuli zako, yameanza ghafla baada ya kuwa hayapo awali, yanaongezeka kila mwezi, yanaambatana na kutokwa damu nyingi sana, harufu mbaya ukeni, homa au maumivu wakati wa tendo la ndoa, ni muhimu kumuona daktari. Wakati mwingine chango kali zinaweza kuhusishwa na matatizo kama endometriosisi, uvimbe kwenye kizazi (faibroidi), maambukizi ya mfumo wa uzazi au matatizo mengine ya kiafya yanayohitaji uchunguzi.