Je, folic acid kabla na wakati wa ujauzito ni muhimu kweli? Uchambuzi wa ushahidi wa kisayansi

Mambo muhimu ya kukumbuka

• Folic acid ni aina ya vitamini B9 inayotengenezwa viwandani, wakati folate ni vitamini B9 inayopatikana kwenye vyakula vya asili.

• Ushahidi wa kisayansi unaonyesha kuwa matumizi ya folic acid kabla ya ujauzito na katika wiki za mwanzo za ujauzito hupunguza hatari ya baadhi ya kasoro za mfumo wa fahamu wa mtoto.

• Faida kubwa ya folic acid ni katika kuzuia kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu, si kuzuia kila aina ya kasoro za kuzaliwa.

• Hakuna ushahidi unaoonyesha kwamba kila mwanamke anayekula lishe bora kabisa hana haja ya folic acid, lakini bado kuna mapungufu ya tafiti zinazolinganisha makundi hayo moja kwa moja.

• Afrika bado ina tafiti chache kuhusu ufanisi wa folic acid ikilinganishwa na nchi za Ulaya na Amerika.

Utangulizi

Moja ya ushauri unaotolewa mara nyingi kwa wanawake wanaopanga kupata ujauzito ni kuanza kutumia folic acid kabla hata ya kushika mimba. Ushauri huu umetolewa kwa miaka mingi na umejumuishwa katika miongozo ya Shirika la Afya Duniani (WHO), Chuo cha Madaktari wa Uzazi na Wanawake cha Marekani (ACOG), pamoja na taasisi nyingine nyingi za afya.

Lakini pamoja na ushauri huo, bado kuna maswali mengi kutoka kwa jamii.

Baadhi ya wanawake hujiuliza:

"Kama ninakula vizuri, kwa nini nitumie folic acid?"

Wengine huuliza:

"Je, kweli kuna ushahidi kwamba folic acid inazuia kasoro za kuzaliwa?"

Na wengine huhoji:

"Je, matumizi ya folic acid ni muhimu kwa kila mwanamke au ni biashara ya virutubisho?"

Maswali haya ni ya msingi na yanastahili kujibiwa kwa kutumia ushahidi wa kisayansi badala ya hisia au mazoea.

Katika sayansi ya tiba, jambo lolote linalopendekezwa kwa mamilioni ya watu linapaswa kuwa na ushahidi unaothibitisha kwamba lina manufaa zaidi kuliko madhara yake. Hivyo, kabla ya kuamua kama folic acid ni muhimu au la, ni lazima kwanza kuelewa ni nini, inafanya kazi gani mwilini, na ushahidi unasemaje kuhusu matumizi yake.

Folic acid ni nini?

Folic acid ni aina ya vitamini B9 inayotengenezwa viwandani na hutumika katika virutubishi nyongeza na kuongeza virutubisho kwenye baadhi ya vyakula kama unga wa ngano katika nchi nyingi.

Ni muhimu kutofautisha kati ya maneno mawili ambayo mara nyingi huchanganywa:

• Folate ni vitamini B9 inayopatikana kwa kawaida kwenye vyakula.

• Folic acid ni aina ya vitamini B9 inayotengenezwa kwa matumizi ya virutubishi nyongeza na kuongeza kwenye vyakula.

Kwa lugha rahisi, zote mbili husaidia mwili kupata vitamini B9, lakini chanzo chake ndicho kinachotofautiana.

Folate hupatikana kwenye vyakula kama:

• mboga za majani zenye rangi ya kijani,

• maharage,

• njegere,

• parachichi,

• machungwa,

• ini,

• na baadhi ya nafaka.

Mwili hutumia vitamini B9 katika kazi nyingi muhimu, ikiwa ni pamoja na:

• kutengeneza chembe mpya za mwili,

• kutengeneza DNA,

• kusaidia ukuaji wa mtoto tumboni,

• na kutengeneza chembe nyekundu za damu.

Kwa sababu mtoto hukua kwa kasi sana katika wiki za mwanzo za ujauzito, mahitaji ya vitamini B9 huongezeka.

Tubu ya mfumo wa fahamu ni nini?

Hili ndilo jambo muhimu zaidi kuelewa, baada ya yai kurutubishwa na mbegu ya kiume, mtoto huanza kukua kwa kasi. Ndani ya wiki za kwanza kabisa, sehemu moja ya mwili wa mtoto huanza kujikunja na kutengeneza bomba maalumu linaloitwa tubu ya mfumo wa fahamu. Tubu ya mfumo wa fahamu ndiyo baadaye hukua na kuwa:

• ubongo,

• uti wa mgongo,

• na mfumo mkuu wa fahamu.

Kwa kawaida, bomba hili hufunga kikamilifu kati ya siku ya 21 hadi 28 baada ya kutungwa kwa mimba.

Tatizo ni kwamba wanawake wengi hawajui hata kama wana ujauzito katika kipindi hicho.

Iwapo tubu ya mfumo wa fahamu haitafunga vizuri, mtoto anaweza kuzaliwa na kasoro kama:

Mgongo wazi (Spina bifida)

Hii ni hali ambapo sehemu ya uti wa mgongo haifungiki kikamilifu.

Watoto hawa wanaweza kupata:

• kupooza miguu,

• kushindwa kudhibiti haja ndogo au kubwa,

• matatizo ya kutembea,

• na wakati mwingine huhitaji upasuaji mara baada ya kuzaliwa.

Kichwa wazi(Anasefali)

Hii ni kasoro kubwa ambapo sehemu kubwa ya ubongo na fuvu la kichwa haikui kikamilifu. Watoto wengi wenye hali hii hufariki kabla ya kuzaliwa au muda mfupi baada ya kuzaliwa. Kasoro hizi ndizo zinazojulikana kama Kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu (NTD).

Kwa nini folic acid hupewa kabla ya ujauzito badala ya baada ya mimba kugundulika?

Hili ndilo swali ambalo watu wengi hawaulizi.

Wanawake wengi hugundua kuwa wana ujauzito baada ya kukosa hedhi, mara nyingi katika wiki ya tano au ya sita ya ujauzito. Lakini kufikia wakati huo,tubu ya mfumo wa fahamu mara nyingi huwa tayari imefungika.

Hii ndiyo sababu wataalamu wanashauri wanawake wanaopanga kupata ujauzito waanze kutumia folic acid kabla ya kushika mimba.

Kwa lugha nyingine:

Folic acid hailengi kurekebisha kasoro baada ya kutokea; inalenga kusaidia kuzuia kasoro isitokee wakati tubu ya mfumo wa fahamu inapokuwa inafunga.

Je, hii ilikuwa nadharia tu au ilithibitishwa na tafiti?

Hapa ndipo makala yetu inapoingia kwenye sehemu muhimu zaidi.

Kwa miaka mingi, wataalamu walidhani kuwa upungufu wa folate unaweza kuhusishwa na kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu, lakini hoja hiyo ilihitaji kuthibitishwa kisayansi.

Swali kubwa lilikuwa:

Ili kujibu swali hili, watafiti walifanya mojawapo ya majaribio makubwa zaidi katika historia ya afya ya uzazi—Baraza la tafiti za afya- tafiti wa vitamini (Medical Research Council (MRC) Vitamin Study), ambayo matokeo yake yalibadilisha miongozo ya afya duniani.

Je, folic acid hufanya kazi kweli? Ushahidi kutoka kwenye tafiti kubwa za kisayansi

Katika tiba, si kila wazo linakubalika kwa sababu linaonekana kuwa la mantiki. Wataalamu hutaka kuona ushahidi kutoka kwenye tafiti zinazoweza kujibu swali moja muhimu:

Ili kujibu swali hili, watafiti hutumia aina ya utafiti unaoitwa Randomized Controlled Trial (RCT). Huu ndio utafiti unaochukuliwa kuwa kiwango cha juu zaidi cha ushahidi katika kutathmini ufanisi wa dawa au kirutubisho.

Katika RCT, washiriki hugawanywa kwa nasibu katika makundi mawili au zaidi. Kundi moja hupata tiba inayochunguzwa, na kundi lingine hupata placebo (kidonge kisicho na dawa) au tiba nyingine ya kulinganisha. Kwa kufanya hivyo, tofauti inayopatikana mwishoni mwa utafiti ina uwezekano mkubwa wa kutokana na tiba yenyewe, si sababu nyingine. Kwa folic acid, tafiti mbili kubwa za RCT ndizo zilizobadilisha miongozo ya afya duniani.

Utafiti wa Baraza la tafiti za Afya (Medical research council -MRC): Utafiti uliobadilisha historia

Mwaka 1991, MRC ya Uingereza ilichapisha matokeo ya utafiti mkubwa uliohusisha vituo 33 katika nchi saba. Lengo la utafiti lilikuwa kujibu swali moja:

Je, folic acid inaweza kuzuia mwanamke kupata tena mtoto mwenye kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu ikiwa tayari aliwahi kupata mtoto mwenye tatizo hilo?

Katika utafiti huu, wanawake 1,817 waliokuwa katika hatari kubwa waligawanywa kwa nasibu katika makundi manne:

• waliopata folic acid pekee,

• waliopata vitamini nyingine bila folic acid,

• waliopata folic acid pamoja na vitamini nyingine,

• na waliopata placebo au hawakupata folic acid.

Wala washiriki wala watafiti hawakujua nani alikuwa anapata folic acid hadi utafiti ulipokamilika. Hii ndiyo huitwa double-blind randomized controlled trial, na hupunguza uwezekano wa upendeleo.

Baada ya kufuatilia matokeo ya ujauzito, watafiti waligundua jambo muhimu sana.

Wanawake waliotumia folic acid walikuwa na hatari ndogo kwa takribani asilimia 72 ya kupata tena mtoto mwenye kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu ikilinganishwa na wale ambao hawakupata folic acid.

Hii ilikuwa tofauti kubwa kiasi kwamba wataalamu wengi waliona ushahidi huo kuwa wa kuaminika.

Kwa mara ya kwanza, ilionekana wazi kwamba folic acid haikuwa nadharia tu bali ilikuwa imeonyesha manufaa katika utafiti wa kiwango cha juu.

Kwa nini utafiti huu ulikuwa muhimu sana?

Kabla ya utafiti huu, kulikuwa na tafiti ndogo zilizodokeza kuwa wanawake waliokula vyakula vyenye folate nyingi walionekana kuwa na watoto wachache wenye madhaifu ya tubu ya mfumo wa fahamu. Lakini tafiti hizo hazikuweza kuthibitisha kama folate ndiyo ilikuwa sababu halisi.

Kwa mfano, wanawake wanaokula mboga nyingi mara nyingi pia:

• wana kipato bora,

• huvuta sigara kwa kiwango kidogo,

• hupata huduma nzuri za afya,

• na huwa na mtindo mzuri wa maisha.

Hivyo, ilikuwa vigumu kujua kama faida ilitokana na folate au mambo mengine. RCT ya MRC iliondoa tatizo hili kwa kuwagawa wanawake kwa nasibu. Hivyo, tofauti kubwa iliyopatikana ilikuwa na uwezekano mkubwa wa kutokana na folic acid yenyewe.

Ndiyo maana hadi leo utafiti huu bado unanukuliwa katika miongozo ya WHO na taasisi nyingine nyingi za afya.

Je, utafiti mmoja unatosha kubadili mwongozo wa dunia?

Kwa kawaida hapana. Katika sayansi, utafiti mmoja pekee hautoshi. Wataalamu hupenda kuona kama matokeo hayo yanaweza kurudiwa na watafiti wengine katika mazingira tofauti. Ndiyo maana miaka michache baadaye ulifanyika utafiti mwingine mkubwa nchini Hungary.

Utafiti wa Hungary: Je, folic acid inaweza kuzuia kasoro kwa mwanamke yeyote?

Utafiti wa MRC ulihusisha wanawake waliokuwa tayari wamewahi kupata mtoto mwenye kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu.

Lakini swali lingine lilibaki:

Je, folic acid inaweza kusaidia hata wanawake ambao hawajawahi kupata mtoto mwenye tatizo hilo?

Ili kujibu swali hilo, watafiti nchini Hungary walifanya randomized controlled trial nyingine iliyohusisha zaidi ya wanawake 4,000 waliokuwa wanapanga kupata ujauzito.

Baadhi walipewa virutubisho vyenye folic acid kabla ya ujauzito, na wengine walipewa virutubisho visivyo na folic acid.

Matokeo yalikuwa ya kushangaza. Katika kundi lililotumia folic acid, hakukuwa na mtoto hata mmoja aliyezaliwa na kasoro ya tube ya mfumo wa fahamu, wakati katika kundi la kulinganisha kulikuwa na visa vya kasoro hizo.

Ingawa idadi ya watoto wenye kasoro ilikuwa ndogo kwa sababu ugonjwa wenyewe si wa kawaida, tofauti hiyo ilitosha kuonyesha kuwa folic acid inaweza kusaidia hata wanawake ambao hawakuwa na historia ya kupata mtoto mwenye kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu.

Je, tafiti hizi zina maana kwamba folic acid huzuia kila kasoro ya kuzaliwa?

Hapana. Hili ni jambo ambalo watu wengi hulielewa vibaya. Folic acid haizuii kila aina ya kasoro za kuzaliwa. Faida yake kubwa imeonekana katika:

• Mgongo wazi,

• Kichwa wazi(anasefali),

• na baadhi ya kasoro nyingine za tubu ya mfumo wa fahamu

Kasoro nyingine nyingi za kuzaliwa zinaweza kusababishwa na:

• mabadiliko ya vinasaba,

• maambukizi wakati wa ujauzito,

• matumizi ya baadhi ya dawa,

• kisukari kisichodhibitiwa,

• matumizi ya pombe,

• au sababu ambazo bado hazijulikani.

Kwa hiyo, hata kama mwanamke atatumia folic acid kwa usahihi, bado mtoto anaweza kuzaliwa na kasoro nyingine ambazo hazihusiani na upungufu wa folate. Hii ndiyo sababu baadhi ya watu husema:

"Lakini mimi namjua mama alitumia folic acid, bado mtoto alizaliwa na tatizo."

Kauli hiyo inaweza kuwa kweli, lakini haimaanishi kwamba folic acid haifanyi kazi.

Ni sawa na mtu kupata malaria baada ya kulala ndani ya chandarua. Chandarua hupunguza hatari ya malaria, lakini hakiwezi kuzuia kila maambukizi.

Vivyo hivyo, folic acid hupunguza hatari ya kasoro ya tube ya mfumo wa fahamu, lakini haiwezi kuzuia kila tatizo la kuzaliwa.

Je, tafiti hizi zina mapungufu?

Ndiyo. Hakuna utafiti usio na mapungufu, kwa mfano:

1. Tafiti nyingi zilifanyika Ulaya

Wanawake walioshiriki walikuwa hasa kutoka nchi za Ulaya. Lishe yao, hali ya uchumi, huduma za afya na mazingira yao vinaweza kutofautiana na wanawake wa Afrika. Hivyo, swali la kama matokeo yanafanana kabisa kwa wanawake wa Tanzania bado linaendelea kufanyiwa utafiti.

2. Kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu si ugonjwa unaotokea mara nyingi

Kwa sababu ugonjwa huu si wa kawaida, tafiti zinahitaji idadi kubwa sana ya washiriki ili kuona tofauti.

Hii ndiyo sababu tafiti nyingi zimehusisha maelfu ya wanawake.

3. Si wanawake wote walikuwa na lishe inayofanana

Baadhi ya wanawake walikuwa wanapata folate nyingi kupitia chakula, wengine walikuwa hawapati.

Hivyo ni vigumu kusema kwa uhakika kama mwanamke anayekula lishe bora kabisa angepata faida sawa na mwanamke mwenye upungufu wa folate. Hili bado ni eneo ambalo watafiti wanaendelea kulichunguza.

Je, baada ya tafiti hizi kulikuwa na ushahidi mwingine?

Ndiyo. Baada ya RCT hizi, watafiti kutoka nchi mbalimbali waliendelea kufanya:

• tafiti za ufuatiliaji wa idadi kubwa ya watu (cohort studies),

• tafiti za kulinganisha wanawake waliopata na wasiopata folic acid (case-control studies),

• na mapitio ya tafiti nyingi kwa pamoja (systematic reviews na meta-analyses).

Kwa ujumla, ushahidi huu uliendelea kuonyesha mwelekeo mmoja: matumizi ya folic acid kabla ya ujauzito na katika wiki za mwanzo hupunguza hatari ya kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu.

Hata hivyo, watafiti pia walibaini kuwa bado kuna maswali muhimu ambayo hayajajibiwa kikamilifu, hasa kuhusu tofauti za lishe, mazingira na utekelezaji wa mapendekezo katika nchi zenye kipato cha chini.

Je, ushahidi kutoka Ulaya unaweza kutumika moja kwa moja kwa wanawake wa Afrika?

Baada ya tafiti kubwa za Ulaya kuonyesha manufaa ya folic acid, swali muhimu lilibaki:

Hili ni swali zuri kwa sababu mazingira ya Afrika yanatofautiana na yale ya nchi nyingi zilikofanyika tafiti za awali.

Kwa mfano, kuna tofauti katika:

• aina ya vyakula vinavyoliwa,

• kiwango cha umaskini,

• upatikanaji wa huduma za afya,

• magonjwa kama malaria na maambukizi ya minyoo,

• pamoja na muda ambao wanawake huanza kliniki ya wajawazito.

Hivyo, watafiti walihitaji kujua kama changamoto hizi zinaathiri matumizi na manufaa ya folic acid.

Tafiti za Afrika zinaonyesha nini?

Tofauti na Ulaya, tafiti nyingi za Afrika hazikuwa randomized controlled trials (RCTs) zinazolinganisha kundi ambalo halikupata tiba na lililopewa folic acid. Sababu mojawapo ni maadili ya utafiti.

Baada ya tafiti kubwa kuonyesha kuwa folic acid hupunguza hatari ya kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu, haikufaa tena kuwanyima baadhi ya wanawake folic acid kwa makusudi ili kuona kama watoto wao watapata kasoro nyingi zaidi. Kufanya hivyo kungekuwa kinyume na maadili ya utafiti. Kwa hiyo, tafiti nyingi za Afrika zimejikita katika mambo kama:

• wanawake wangapi hutumia folic acid,

• wanaanza kuitumia lini,

• wanapataje huduma za kliniki,

• kiwango cha upungufu wa folate,

• na watoto wangapi huzaliwa na kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu.

Ingawa tafiti hizi haziwezi kuthibitisha ufanisi kwa kiwango sawa na RCT, zinaonyesha hali halisi ya matumizi katika mazingira ya Afrika.

Changamoto kubwa Afrika: Wanawake wengi huanza folic acid wakiwa tayari wamechelewa

Moja ya matokeo yanayojirudia katika tafiti nyingi za Afrika ni kwamba wanawake wengi huanza kliniki ya wajawazito baada ya ujauzito kuwa mkubwa.

Kwa wanawake wengi:

• ujauzito hugunduliwa baada ya wiki 6 hadi 12,

• kliniki ya kwanza hufanyika hata baada ya miezi mitatu.

Tatizo ni kwamba kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu huwa imefungika ndani ya wiki nne za kwanza za ujauzito. Kwa hiyo, mwanamke anapoanza kutumia folic acid katika mwezi wa tatu, muda muhimu wa kuzuia kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu huwa tayari umepita.

Hii ndiyo sababu wataalamu wengi wanaamini kuwa changamoto kubwa si kwamba folic acid haifanyi kazi, bali kwamba wanawake wengi wanaanza kuitumia baada ya muda ambao ingeweza kuwa na manufaa makubwa.

Tafiti za Afrika Mashariki zinaonyesha nini?

Tafiti kutoka Kenya, Uganda na Ethiopia zimeonyesha kuwa wanawake wengi husikia kuhusu folic acid kwa mara ya kwanza wanapofika kliniki ya wajawazito. Lakini kufikia wakati huo:

• tubu ya mfumo wa fahamu tayari huwa imefungika,

• hivyo uwezo wa folic acid kuzuia kasoro hizo huwa umepungua.

Baadhi ya tafiti pia zimeonyesha kuwa wanawake wachache sana huanza kutumia folic acid kabla ya kushika mimba.

Hii inaonyesha kuwa changamoto kubwa ni muda wa kuanza, si lazima ufanisi wa kirutubisho chenyewe.

Hali ikoje Tanzania?

Tanzania ina tafiti chache zaidi kuliko nchi nyingi za Ulaya. Tafiti zilizofanyika zimeonyesha mambo kadhaa muhimu.

1. Wanawake wengi huanza kliniki baada ya miezi mitatu

Hii ni changamoto kubwa.

Kwa wakati huu, mtoto tayari huwa ameunda sehemu kubwa ya mfumo wake wa fahamu.

Kwa hiyo, hata kama folic acid inaanza kutolewa kliniki, inaweza kuchelewa kwa lengo la kuzuia kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu.

2. Uelewa kuhusu folic acid bado ni mdogo

Baadhi ya tafiti zimeonyesha kuwa wanawake wengi hawajui:

• folic acid ni nini,

• kwa nini hutolewa,

• au kwa nini inapaswa kuanza kabla ya ujauzito.

Wengine hudhani ni dawa ya kuongeza damu pekee.

Kutokana na hali hii, wanawake wengi huanza kuitumia baada ya kupata ujauzito badala ya kabla.

3. Mimba nyingi hazipangwi

Kama ilivyo katika nchi nyingi za Afrika, sehemu kubwa ya mimba hutokea bila kupanga mapema.

Hii ina maana kwamba mwanamke hawezi kuanza folic acid kabla ya ujauzito kwa sababu hakuwa anatarajia kupata mimba.

Ndiyo maana baadhi ya nchi zimeamua kuongeza folic acid kwenye unga wa ngano au mahindi ili wanawake wapate folate hata kabla hawajajua kuwa wana ujauzito.

Je, kuongeza folic acid kwenye unga husaidia?

Hii ni mojawapo ya hatua kubwa zilizochukuliwa duniani. Badala ya kusubiri kila mwanamke anunue vidonge vya folic acid, baadhi ya nchi zilianza kuongeza folic acid kwenye unga wa ngano au mahindi unaotumiwa na watu wengi kila siku, sababu ilikuwa rahisi. Kwa kuwa wanawake wengi hawajui mapema kuwa wana ujauzito, kuongeza folic acid kwenye chakula kunasaidia kuhakikisha kuwa wanawake wengi tayari wanapata kiasi fulani cha folate kabla ya ujauzito.

Baada ya sera hii kuanza nchini Marekani, Kanada, Chile na baadhi ya nchi nyingine, tafiti zilionyesha kupungua kwa idadi ya watoto waliozaliwa na kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu. Kutokana na matokeo hayo, Shirika la Afya Duniani limeendelea kuunga mkono sera za kuongeza folic acid kwenye vyakula vya msingi pale inapowezekana.

Tanzania imefanya nini?

Tanzania ni miongoni mwa nchi zilizoanzisha sera ya kuongeza virutubisho kwenye baadhi ya vyakula vya msingi, ikiwa ni pamoja na unga unaozalishwa na viwanda vikubwa. Lengo ni kusaidia kupunguza upungufu wa baadhi ya vitamini na madini katika jamii. Hata hivyo, changamoto bado zipo.

Kwa mfano:

• si kila mtu hutumia unga kutoka viwanda vinavyoongeza virutubisho,

• baadhi ya watu hutumia unga unaosagwa kwenye mashine ndogo za kijijini,

• na bado kuna tofauti kati ya maeneo ya mijini na vijijini.

Hivyo, ingawa sera ipo, kiwango cha watu wanaonufaika kinaweza kutofautiana.

Je, kuna tafiti zinazopinga matumizi ya folic acid?

Hili ni swali ambalo ni muhimu kulijibu kwa uwazi. Mpaka sasa, hakuna randomized controlled trial kubwa iliyopinga matokeo ya MRC Vitamin Study au Hungarian Trial kuhusu kuzuia kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu. Hata hivyo, yapo maswali ambayo bado yanajadiliwa na watafiti.

Kwa mfano:

Je, kila mwanamke anahitaji kiwango kilekile cha folic acid?

Bado kuna mjadala kuhusu kama wanawake wenye:

• uzito mkubwa,

• kisukari,

• matumizi ya dawa za kifafa,

• au tofauti za kinasaba katika uchakataji wa folate,

wanaweza kuhitaji viwango tofauti.

Je, folic acid nyingi kupita kiasi zina madhara?

Baadhi ya tafiti zimependekeza kuwa matumizi ya kiwango kikubwa sana kwa muda mrefu yanaweza kuhusishwa na athari fulani kwa baadhi ya watu, lakini ushahidi bado haujathibitisha madhara makubwa kwa wanawake wanaotumia dozi zinazopendekezwa kabla na wakati wa ujauzito.

Hii ndiyo sababu miongozo ya WHO na taasisi nyingine inapendekeza kutumia kiwango kinachoshauriwa badala ya kutumia dozi kubwa bila sababu ya kitabibu.

Je, lishe bora pekee inaweza kutosha?

Hili ndilo swali ambalo watu wengi huuliza.

Kisayansi, inawezekana kwamba mwanamke anayekula lishe bora yenye folate nyingi anaweza kufikia mahitaji yake kupitia chakula. Lakini changamoto ni kwamba:

• si rahisi kupima kiwango halisi cha folate anachopata kila siku,

• mahitaji huongezeka mara tu ujauzito unapoanza,

• na wanawake wengi hawajui mapema kuwa wana ujauzito.

Kwa hiyo, mapendekezo ya kutumia folic acid hayakutolewa kwa sababu chakula hakina folate, bali kwa sababu kuhakikisha kila mwanamke anapata kiwango cha kutosha kupitia chakula pekee si rahisi katika maisha halisi.

Je, ushahidi una mapengo?

Ndiyo, ni muhimu kuyasema, bado kuna haja ya tafiti zaidi:

• katika wanawake wa Afrika wanaokula lishe mbalimbali,

• kuhusu kiwango halisi cha folate kwenye vyakula vya kawaida vya Afrika,

• kuhusu sababu zinazofanya baadhi ya watoto kupata kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu licha ya mama kutumia folic acid,

• na kuhusu njia bora zaidi za kuhakikisha wanawake wanaanza kupata folate kabla ya ujauzito.

Haya ni maeneo ambayo yanahitaji utafiti zaidi, lakini hayabatilishi ushahidi uliopo kwamba folic acid hupunguza hatari ya kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu.

Je, lishe bora pekee inaweza kutosha? Hoja ambayo wataalamu bado wanaijadili

Baada ya kuona ushahidi unaoonyesha kuwa folic acid hupunguza hatari ya kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu, swali linalofuata ni:

Hili ni swali la msingi ambalo hata wataalamu wa lishe na afya ya uzazi wameendelea kulijadili kwa miaka mingi.

Jibu si "ndiyo" au "hapana" pekee. Linahitaji kuelewa jinsi mwili unavyopata folate na changamoto zinazotokea katika maisha halisi.

Kwanza, chakula kina folate ya kutosha?

Ndiyo. Folate hupatikana kwenye vyakula vingi vya kawaida vinavyopatikana hata Afrika. Baadhi ya vyakula vyenye folate nyingi ni:

• mchicha na mboga nyingine za majani,

• kunde kama maharage na dengu,

• njegere,

• parachichi,

• machungwa,

• ini,

• karanga,

• na baadhi ya nafaka.

Kwa hiyo, si kweli kwamba wanawake wa Afrika hawapati folate kabisa kupitia chakula.

Kwa mwanamke anayekula mlo wenye uwiano kila siku, sehemu kubwa ya mahitaji yake ya vitamini B9 inaweza kupatikana kupitia lishe. Lakini hapa ndipo changamoto inaanza.

Tatizo si kuwepo kwa folate kwenye chakula pekee

Katika maisha halisi, si kila mwanamke anakula:

• mboga za majani kila siku,

• matunda kila siku,

• vyakula vya protini vya kutosha,

• wala mlo wenye uwiano kila siku.

Katika baadhi ya maeneo ya Afrika, wanawake hutegemea zaidi:

• ugali,

• wali,

• muhogo,

• ndizi,

• viazi,

ambavyo vinaweza kuwa na folate kidogo kuliko mboga za majani au jamii ya kunde.

Zaidi ya hayo, kupika kwa muda mrefu kunaweza kupunguza kiasi cha folate kwenye baadhi ya vyakula kwa sababu folate ni vitamini inayoweza kuharibika kwa joto. Hivyo, kiwango kinachofika mwilini kinaweza kuwa kidogo kuliko kilichokuwa kwenye chakula kibichi.

Je, folate ya chakula na folic acid ni sawa?

Kazi yake mwilini ni karibu sawa, lakini kuna tofauti ndogo. Folate ya kwenye chakula hupatikana katika umbo la asili. Folic acid hutengenezwa viwandani na huongezwa kwenye vidonge au vyakula vilivyoongezwa virutubisho.

Baadhi ya tafiti zimeonyesha kuwa folic acid inayotumiwa kama kirutubisho inaweza kuongeza kiwango cha folate mwilini kwa ufanisi zaidi kuliko folate inayopatikana kwenye chakula pekee, hasa pale ulaji wa vyakula vyenye folate unapokuwa mdogo.

Hata hivyo, hili halimaanishi kwamba folic acid ni bora kuliko chakula kwa kila hali. Chakula kina virutubisho vingine vingi ambavyo kidonge hakiwezi kuvitoa, kama nyuzilishe, faitokemikali na virutubisho vingine vinavyofanya kazi kwa pamoja.

Kwa nini WHO bado inapendekeza folic acid kama chakula kina folate?

Hili ndilo swali ambalo watu wengi huuliza. Jibu lake halipo kwenye uwezo wa chakula pekee, bali kwenye tabia za maisha ya watu.

WHO inaeleza kuwa folic acid inapendekezwa kwa sababu kipindi muhimu cha kufunga kwa tubu ya mfumo wa fahamu hutokea ndani ya siku 28 baada ya kutungwa kwa mimba, wakati wanawake wengi bado hawajajua kuwa wana ujauzito. Kwa sababu hiyo, wanawake wanaopanga kupata ujauzito wanashauriwa kutumia microgramu 400 za folic acid kila siku kuanzia kabla ya ujauzito hadi wiki 12 za ujauzito.

Kwa hiyo, hoja kuu ya WHO si kwamba chakula hakina folate, bali ni kwamba haiwezekani kuhakikisha kila mwanamke anapata kiwango cha kutosha kupitia lishe peke yake katika kipindi hicho muhimu.

Je, wanawake wote hunufaika kwa kiwango sawa?

Huenda si hivyo.

Watafiti wamegundua kuwa kuna tofauti kati ya wanawake.

Kwa mfano:

• baadhi wana tofauti za kinasaba zinazofanya uchakataji wa folate uwe tofauti;

• baadhi wana magonjwa ya utumbo yanayopunguza ufyonzwaji wa virutubisho;

• wengine hutumia dawa kama methotrexate au baadhi ya dawa za kifafa ambazo huathiri matumizi ya folate mwilini.

Kwa wanawake hawa, folic acid inaweza kuwa na umuhimu mkubwa zaidi kuliko kwa wanawake wengine.

Je, kuna ushahidi kwamba wanawake wanaokula vizuri hawahitaji folic acid?

Hapa ndipo sayansi inakuwa makini.

Mpaka sasa, hakuna randomized controlled trial kubwa iliyowachagua wanawake wanaokula lishe bora kabisa na kuwagawa katika kundi la folic acid na placebo ili kujibu swali hili moja kwa moja.

Kwa nini?

Kwa sababu baada ya tafiti za MRC na Hungary kuonyesha manufaa ya folic acid, ingekuwa vigumu kimaadili kuwanyima baadhi ya wanawake kirutubisho hicho ikiwa lengo ni kuona kama watoto wao watapata kasoro zaidi.

Kwa hiyo, swali hili bado halijajibiwa kikamilifu na RCT maalumu. Hata hivyo, ushahidi uliopo unaonyesha kuwa katika ngazi ya jamii, kuongeza kiwango cha folate kwa wanawake kabla ya ujauzito hupunguza kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu.

Hivyo, ukosefu wa RCT maalumu kwa wanawake wenye lishe bora hauimaanishi kwamba folic acid haina faida; unamaanisha tu kwamba swali hilo halijajaribiwa moja kwa moja katika mazingira hayo.

Je, uzoefu wa madaktari unaweza kutofautiana na tafiti?

Ndiyo. Hili ni jambo muhimu sana katika tiba.

Daktari anaweza kufanya kazi hospitali kwa miaka mingi na bado aone watoto wenye mgongo wazi au kichwa wazi. Hilo halimaanishi kwamba folic acid haifanyi kazi.

Sababu ni kwamba:

• si kila mama alianza folic acid kabla ya ujauzito,

• si kila mama aliitumia kwa usahihi,

• si kila kasoro ya tubu ya mfumo wa fahamu husababishwa na upungufu wa folate,

• na baadhi ya wanawake wana sababu nyingine za hatari ambazo folic acid haiwezi kuziondoa.

Ndiyo maana katika tiba ya ushahidi, uzoefu wa daktari ni muhimu, lakini hauchukui nafasi ya tafiti kubwa zinazohusisha maelfu ya wagonjwa. Uamuzi bora hutokana na kuchanganya ushahidi wa kisayansi, uzoefu wa daktari na hali ya mgonjwa mmoja mmoja.

Kuna somo gani kwa Tanzania na Afrika?

Kwa mazingira yetu, huenda changamoto kubwa si kama folic acid inafanya kazi au la. Changamoto kubwa zaidi zinaonekana kuwa:

• wanawake wengi kutopanga ujauzito;

• kuchelewa kuanza kliniki ya wajawazito;

• uelewa mdogo kuhusu umuhimu wa folic acid kabla ya ujauzito;

• tofauti za upatikanaji wa lishe bora kati ya kaya.

Hivyo, hata kama ushahidi wa kisayansi unaunga mkono folic acid, manufaa yake yanaweza yasionekane kikamilifu ikiwa wanawake wengi wanaanza kuitumia baada ya kipindi muhimu cha ukuaji wa mfumo wa fahamu wa mtoto kupita. Hii ndiyo sababu WHO inaendelea kusisitiza matumizi ya folic acid kabla ya ujauzito pamoja na kuboresha lishe ya wanawake wa umri wa kuzaa

Hitimisho

Baada ya kupitia ushahidi wa kisayansi, swali kuu la makala hii lilikuwa:

Ushahidi uliopo unaonyesha kuwa folic acid ni mojawapo ya virutubisho vichache vilivyo na ushahidi mkubwa wa kisayansi katika afya ya uzazi. Tafiti kubwa za randomized controlled trials, mapitio ya tafiti nyingi (systematic reviews), pamoja na tafiti za ufuatiliaji wa idadi kubwa ya watu, zimeonyesha kuwa matumizi ya folic acid kabla ya ujauzito na katika wiki za mwanzo za ujauzito hupunguza hatari ya mtoto kuzaliwa na kasoro za tubu ya mfumo wa fahamu, hasa mgongo wazi(spina bifida) na kichwa wazi (Anasefali), hata hivyo, ni muhimu kuelewa mipaka ya ushahidi huu.

Kwanza, folic acid haizuii kila aina ya kasoro za kuzaliwa. Kasoro nyingi za kuzaliwa husababishwa na sababu nyingine kama mabadiliko ya vinasaba, magonjwa ya mama, matumizi ya baadhi ya dawa au sababu ambazo bado hazijafahamika.

Pili, ushahidi mwingi umetokana na tafiti zilizofanyika Ulaya, Amerika Kaskazini na baadhi ya nchi za Asia. Afrika, ikiwemo Tanzania, bado ina tafiti chache za ubora wa juu kuhusu suala hili. Hivyo, bado kuna nafasi ya kufanya tafiti zaidi zinazozingatia mazingira yetu, aina ya lishe, kiwango cha upungufu wa folate na changamoto za mfumo wa afya.

Tatu, changamoto kubwa katika Afrika haionekani kuwa folic acid kutofanya kazi, bali ni wanawake wengi kuanza kuitumia baada ya kipindi muhimu cha ukuaji wa mfumo wa fahamu wa mtoto kupita. Hii ndiyo sababu elimu kwa wanawake wa umri wa kuzaa, kupanga ujauzito na kuanza huduma za kliniki mapema ni mambo muhimu kama ilivyo matumizi ya folic acid yenyewe.

Kwa hiyo, kwa mujibu wa ushahidi uliopo leo, folic acid si kirutubisho kilichopendekezwa kwa msingi wa mazoea pekee. Mapendekezo yake yanategemea ushahidi wa kisayansi uliojengwa kwa zaidi ya miaka 30. Hata hivyo, kama ilivyo kwa maeneo mengine ya tiba, bado kuna maswali yanayohitaji kujibiwa kupitia tafiti mpya, hasa katika mazingira ya Afrika.

Kwa mwanamke anayepanga kupata ujauzito, uamuzi bora ni kuzingatia ushauri wa kitaalamu, kuboresha lishe na kuelewa kuwa folic acid ni sehemu ya mkakati mpana wa kuhakikisha ujauzito wenye afya, si mbadala wa mlo kamili au huduma nyingine za afya.

Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara (FAQ) kuhusu foliki asidi kwa mjamzito