Tunaposema “mazoezi gani yana faida kuliko yote?”, mara nyingi tunafikiria kukimbia, kunyanyua vyuma, kuendesha baiskeli, kufanya mazoezi ya tumbo au kwenda kwenye ukumbi wa mazoezi.

Lakini kuna swali pana zaidi ambalo tunapaswa kujiuliza: Je, shughuli bora zaidi ni ile inayoufanya mwili ufanye kazi tu, au ile inayoufanya mwili ufanye kazi huku pia ikizalisha chakula, kutunza mazingira, kujenga kipato, kuimarisha mahusiano na kumpa mtu furaha na maana katika maisha?

Kwa mtazamo huu, hakuna zoezi moja linaloweza kuitwa bora kuliko yote kwa kila mtu. Shughuli yenye thamani kubwa zaidi inaweza kuwa ile inayochanganya harakati za mwili na manufaa mengine ya maisha.

Kulima bustani, kutembea kwenda kazini, kupalilia, kupanda miti, kumwagilia mimea, kufanya kazi za nyumbani, kucheza na watoto, kuendesha baiskeli au kufanya kazi nyingine za mikono kunaweza kuwa shughuli za mwili zenye faida huku zikifanya jambo jingine lenye maana.

Sayansi ya kisasa yenyewe inatambua kwamba shughuli za mwili si lazima ziwe mazoezi yaliyopangwa kwenye ukumbi wa mazoezi. Shirika la Afya Duniani linahesabu harakati zinazotokea wakati wa kazi, usafiri, kazi za nyumbani, bustani, michezo na burudani kama shughuli za mwili.

Mazoezi hayakuanza kwenye ukumbi wa mazoezi

Kabla ya kuwepo kwa mashine za kukanyagia, baiskeli za mazoezi, vyuma vya kunyanyua na vifaa vya kisasa, binadamu walikuwa tayari wakitumia miili yao kila siku.

Walitembea umbali mrefu, walilima, walipalilia, walichota maji, walibeba vitu, walijenga nyumba, walitengeneza vifaa, walitafuta chakula, walipanda miti, walitunza mifugo, walifanya kazi za nyumbani na walihusika katika shughuli mbalimbali za jamii.

Hii haimaanishi kwamba kila maisha ya zamani yalikuwa bora kuliko maisha ya sasa au kwamba watu wa zamani hawakuwa na magonjwa. Huo ungekuwa urahisishaji wa historia. Watu wa zamani walikabili maambukizi, majeraha, utapiamlo, matatizo ya uzazi na magonjwa mengine ambayo leo yanaweza kuzuiwa au kutibiwa vizuri zaidi.

Lakini kuna jambo moja tunaloweza kujifunza: mwili wa binadamu haukuumbwa kwa ajili ya kukaa kwenye kiti siku nzima.

Na sayansi ya sasa inaunga mkono sehemu hii. WHO inasema shughuli zote za mwili huhesabika, ikiwemo kutembea, usafiri, kazi, kazi za nyumbani na bustani.

Mazoezi bora si lazima yawe yale yanayochoma kalori nyingi zaidi

Tunapopima zoezi, mara nyingi tunatumia vipimo kama:

• kalori zilizotumika,

• mapigo ya moyo,

• muda wa zoezi,

• uzito uliopungua,

• misuli iliyoongezeka,

• au uwezo wa kukimbia umbali fulani.

Hivi ni vipimo muhimu, lakini vinaweza kuwa sehemu tu ya picha kubwa ya afya.

Fikiria mtu anayekaa kwenye baiskeli ya mazoezi kwa dakika 45, anachoma nishati na kuondoka.

Fikiria mwingine anayelima bustani kwa saa moja. Anatumia misuli, anatembea, anainama, anasukuma, anavuta, anabeba na anatumia nguvu mbalimbali. Lakini mwisho wa shughuli hiyo, amezalisha mboga ambazo familia inaweza kula.

Mwingine anapanda miti. Anachimba mashimo, anabeba miche, anatembea na kumwagilia. Mwili wake unafanya kazi, lakini wakati huo huo anachangia mazingira.

Mwingine anatembea kwenda kazini. Anapata shughuli ya mwili, anapunguza matumizi ya usafiri na anaweza kuokoa fedha.

Kwa hiyo, kama tunazungumzia afya ya maisha yote, thamani ya shughuli haiwezi kupimwa kwa kalori pekee.

Mazoezi yanayokupa afya na wakati huo huo yanazalisha

Hapa ndipo dhana ya “mazoezi yenye tija” inapokuwa muhimu.

Shughuli inaweza kuwa mazoezi na wakati huo huo:

• kuzalisha chakula,

• kuongeza kipato,

• kupunguza gharama,

• kutunza mazingira,

• kujenga mahusiano,

• kupunguza upweke,

• kumpa mtu hisia ya kuwa na kazi yenye maana,

• na kumweka karibu na asili.

Kwa mfano, mtu anayefanya bustani ndogo ya mboga nyumbani anaweza kuwa anatembea, kuinama, kuchimba na kumwagilia. Wakati huo huo anaweza kupata mboga kwa ajili ya familia.

Hii haimaanishi bustani ni “dawa” au kwamba kila mtu anayelima atakuwa na afya bora. Lakini tafiti zimeonyesha uhusiano wa shughuli za bustani na matokeo mbalimbali ya afya na ustawi. Mapitio ya tafiti 23 yaliyohusisha watu 4,535 yalichunguza athari za shughuli za bustani katika afya ya mwili, akili na ustawi.

Mapitio mengine ya kimfumo yalipata uhusiano wa bustani za jamii na matumizi makubwa zaidi ya matunda na mboga pamoja na baadhi ya matokeo chanya ya kijamii na kisaikolojia, ingawa ubora wa ushahidi wa baadhi ya matokeo ya kimwili ulikuwa mdogo.

Kwa hiyo, bustani inaweza kuwa mahali pa mazoezi, chakula, mawasiliano ya kijamii na mazingira kwa wakati mmoja.

Kupanda miti kunaweza kuwa shughuli ya mwili yenye maana zaidi ya mwili

Mtu anapopanda mti, shughuli haishii kwenye misuli.

• Anachimba shimo

• Anabeba mche

• Anautunza

• Anaumwagilia

• Anaweza kufanya hivyo pamoja na familia, majirani au kikundi cha jamii

Baada ya miaka kadhaa, mti huo unaweza kutoa kivuli, kusaidia mazingira, kuboresha mandhari na kuwa sehemu ya mfumo wa ikolojia.

Kwa hiyo, shughuli hiyo ina matokeo yanayoendelea hata baada ya zoezi lenyewe kumalizika. Hii ni tofauti ya kifalsafa kati ya “mazoezi kwa ajili ya mazoezi” na “shughuli yenye harakati na tija”.

Mazoezi ya ukumbini yanaweza kuwa mazuri sana kwa mwili. Lakini shughuli ya nje inaweza kuongeza faida nyingine zinazohusiana na mazingira na ustawi wa kijamii.

Utafiti wa hivi karibuni wa mapitio na uchanganuzi wa tafiti kuhusu shughuli za mwili za kijani katika jamii ulijumuisha tafiti 57 na ulipata ushahidi wa manufaa katika afya na ustawi wa akili, pamoja na kuongezeka kwa ushiriki katika shughuli za mwili; shughuli za kutembea na shughuli mchanganyiko zilikuwa miongoni mwa zilizokuwa na matokeo mazuri zaidi katika baadhi ya mazingira.

Bustani inaweza kuwa “ukumbi wa mazoezi” wa asili

Fikiria kazi za kawaida za bustani:

• Kuchimba hutumia nguvu.

• Kupalilia kunahitaji kuinama na kusimama mara kwa mara.

• Kumwagilia kunahusisha kutembea na kubeba.

• Kupanda miche kunahitaji mikono, miguu na mkao mbalimbali.

• Kukusanya mazao kunahitaji harakati.

• Kusafirisha vifaa huongeza kazi ya misuli.

Hivyo, bustani inaweza kuunganisha harakati nyingi tofauti kuliko zoezi moja linalorudiwa kwenye mashine.

Zaidi ya hapo, mtu anaweza kuwa nje, akakutana na watu wengine na kupata chakula kutokana na kazi yake.

Tafiti kuhusu bustani za jamii zimeonyesha pia uhusiano na ustawi wa kisaikolojia na kijamii. Uchambuzi wa meta-tafiti saba ulipata athari chanya ya wastani kwenye ustawi wa kisaikolojia katika programu za bustani na kilimo cha bustani.

Mazoezi yanaweza pia kuwa chanzo cha kipato

Hili ni jambo ambalo mara nyingi halizungumzwi katika mijadala ya afya;

• Mtu anaweza kupata shughuli ya mwili kupitia kazi inayomzalishia kipato

• Mkulima anafanya kazi ya mwili na wakati huo huo anazalisha chakula

• Mkulima wa bustani anazalisha mboga

• Mtu anayefanya biashara ndogo ya mazao anaweza kutembea, kubeba na kupanga bidhaa.

• Mtu anayefanya kazi za ujenzi anatumia mwili wake na kupata kipato.

• Mtu anayefanya kazi za usafi anatembea, anainama, anasukuma na kutumia misuli.

Hivyo, katika jamii ambazo watu wengi wana changamoto za kipato, si lazima ujumbe wa afya uwe:

Wakati mwingine unaweza kuwa:

Lakini kuna jambo muhimu: kazi nzito si sawa moja kwa moja na mazoezi bora. Kazi inaweza kuwa na faida za mwili, lakini pia inaweza kusababisha uchovu, majeraha au mzigo mkubwa wa mwili ikiwa mazingira ya kazi si salama. Kwa hiyo, tunahitaji kazi yenye harakati lakini pia yenye mapumziko, usalama na mazingira yanayolinda mwili.

Kutembea kwenda kazini ni aina ya mazoezi yenye faida mbili

Mtu akitembea kilomita kadhaa kwenda kazini na kurudi, tayari amefanya shughuli ya mwili.

Lakini amefanya jambo lingine pia la amejongea.

Hii ndiyo sababu shughuli za mwili zinazounganishwa na kujogesha mwili zinaweza kuwa na thamani kubwa katika maisha ya kila siku.

Badala ya kutumia saa moja kwenda kwenye ukumbi wa mazoezi halafu kutumia usafiri kwenda kazini, mtu anaweza wakati mwingine kuunganisha harakati na usafiri kwa kutembea au kutumia baiskeli pale ambapo ni salama na inawezekana.

WHO inatambua kutembea na kuendesha baiskeli kama njia za usafiri zinazoweza pia kuwa shughuli za mwili.

Mazoezi yanayokutanisha watu yana faida nyingine

Binadamu si kuwa misuli pekee, afya inahusisha pia mahusiano, hisia za kuwa sehemu ya jamii na ustawi wa akili.

Mtu anayelima pamoja na familia au majirani anaweza kufanya harakati huku akizungumza na watu.

Kikundi kinachopanda miti kinaweza kufanya kazi pamoja.

Jamii inayotunza bustani inaweza kushirikiana, watu wanaotembea pamoja wanaweza kuzungumza na kusaidiana.

Hii inaweza kufanya shughuli iwe rahisi kuendelea nayo kwa muda mrefu kwa sababu mtu hafanyi shughuli kwa ajili ya mwili pekee; anafanya pia kwa ajili ya watu na mazingira yanayomzunguka.

Tafiti kuhusu bustani za jamii zimeonyesha uhusiano na ustawi wa kijamii, ikiwemo mshikamano wa jamii, furaha na kuridhika na maisha, ingawa tafiti nyingi katika eneo hili ni za uchunguzi na haziwezi kuthibitisha sababu na matokeo kwa kila hali.

Mazoezi ya asili yanaweza kukutanisha mwili na mazingira

Kuna tofauti kati ya kutembea kwenye mashine ukiangalia ukuta na kutembea nje.

Si kwamba moja haina thamani na nyingine ina thamani. Lakini mazingira yanaweza kuongeza uzoefu wa shughuli.

Kutembea kwenye bustani, kufanya kazi kwenye shamba, kupanda miti au kufanya shughuli nyingine za nje kunaweza kumweka mtu karibu na mazingira ya asili.

Utafiti wa shughuli za mwili katika mazingira ya kijani umeonyesha manufaa katika ustawi wa akili na ushiriki katika shughuli za mwili.

Hivyo, wakati mwingine mazingira ambayo mazoezi yanafanyika ni sehemu ya uzoefu wa afya.

Kwa nini tunapaswa kuacha kufikiria “mazoezi” kama dakika 60 tu?

Mtu anaweza kufanya mazoezi kwa saa moja na bado akakaa kwa saa 10. Mtu mwingine anaweza kuwa na siku yenye harakati kutoka asubuhi hadi jioni bila kwenda gym.

WHO inasema wazi kwamba shughuli za mwili zinaweza kutokea wakati wa kazi, usafiri, kazi za nyumbani, michezo na burudani; kila harakati huhesabika. 

Hii haiondoi umuhimu wa mazoezi yaliyopangwa, badala yake, inapanua maana ya mazoezi.

Mazoezi si lazima yawe tukio maalumu; yanaweza kuwa sehemu ya namna unavyoishi.

Lakini je, kazi za zamani zilikuwa bora kuliko gym?

Si lazima. Hatuwezi kusema kwamba kwa sababu watu wa zamani walilima na kutembea, basi walikuwa na afya bora kuliko watu wa leo.

Walikuwa na changamoto nyingi za kiafya ambazo zimepungua sana kutokana na chanjo, maji salama, lishe bora, usafi, dawa, upasuaji na maendeleo mengine ya tiba.

Tunachoweza kujifunza kutoka kwa maisha yenye shughuli nyingi ni kanuni ya harakati, si kuiga kila kitu cha zamani.

Kwa mfano, hatuhitaji kurudi kwenye maisha ambayo mtu anatumia siku nzima kufanya kazi ngumu kwa sababu tu kazi hiyo inatumia kalori.

Tunachoweza kufanya ni kuchukua sehemu nzuri: kutembea zaidi, kukaa kidogo, kutumia mwili, kuwa karibu na mazingira, kuzalisha chakula pale inapowezekana, kushirikiana na jamii na kufanya shughuli ambazo mtu anaweza kuendelea nazo.

Mazoezi mengi si lazima yawe bora zaidi

Hapa ndipo tunahitaji kurudi kwenye msingi wa kiasi na uwiano. Mtu anayefanya mazoezi kupita uwezo wake anaweza kupata maumivu, uchovu, majeraha au matatizo mengine. Mtu anayefanya kazi nzito bila mapumziko anaweza pia kuuchosha mwili.

Kwa hiyo, lengo si kuufanya mwili ufanye kazi nyingi iwezekanavyo. Lengo ni kuufanya mwili ufanye kazi kwa kiwango kinacholingana na uwezo wa mtu, kwa uthabiti na kwa namna inayoongeza ubora wa maisha.

WHO inapendekeza watu wazima wafanye angalau dakika 150–300 za shughuli za wastani kwa wiki, au dakika 75–150 za shughuli kali, pamoja na shughuli za kuimarisha misuli angalau siku mbili kwa wiki. Pia inasisitiza kwamba kiasi chochote cha shughuli ni bora kuliko kutofanya kabisa.

Kwa hiyo, mazoezi gani yana faida kuliko yote?

Jibu bora si “kukimbia”, “kunyanyua vyuma”, “kuogelea” au “kutembea.”

Jibu linaweza kuwa:

• Kwa mtu mmoja, hilo linaweza kuwa kutembea.

• Kwa mwingine, linaweza kuwa kulima bustani.

• Kwa mwingine, kuendesha baiskeli kwenda kazini.

• Kwa mwingine, kucheza mpira.

• Kwa mwingine, kufanya mazoezi ya nguvu.

• Kwa mwingine, kuogelea.

• Na kwa mtu mwingine, mchanganyiko wa shughuli zote hizi.

Mazoezi bora ni yale yanayokufanya uwe na afya huku yakikusaidia pia kuishi maisha yenye maana.

Kanuni mpya ya kuangalia mazoezi

Badala ya kuuliza:

uliza:

Hapo ndipo tunapoanza kuona thamani halisi ya shughuli za mwili.

• Mtu anayelima bustani anaweza kupata mazoezi na chakula.

• Mtu anayepanda miti anaweza kupata mazoezi na kusaidia mazingira.

• Mtu anayetembea kwenda kazini anaweza kupata mazoezi na kuokoa gharama za usafiri.

• Mtu anayefanya kazi na wengine anaweza kupata mazoezi na kujenga mahusiano.

• Mtu anayefanya mazoezi ya nguvu anaweza kujenga misuli na uwezo wa mwili.

Hakuna sababu ya kulazimisha shughuli hizi kushindana. Tunaweza kuzitumia pamoja.

Hitimisho

Sayansi haijaonyesha kwamba kuna zoezi moja ambalo ni bora kuliko yote kwa kila binadamu. Badala yake, ushahidi unaonyesha kwamba shughuli za mwili za aina mbalimbali kama kutembea, kazi, shughuli za nyumbani, bustani, usafiri wa miguu au baiskeli, michezo na mazoezi yaliyopangwa bali zinaweza kuchangia afya, na kila harakati huhesabika.

Kwa hiyo, mazoezi yenye thamani kubwa zaidi yanaweza kuwa yale yanayounganisha mwili, akili, jamii, mazingira na maisha ya kila siku. Kulima bustani, kupanda miti, kutembea, kufanya kazi za nyumbani au kufanya kazi nyingine yenye harakati si “mazoezi duni” kwa sababu hayafanyiki gym; yanaweza kuwa sehemu yenye maana sana ya maisha yenye afya.

Usitafute tu zoezi litakaloufanya mwili wako uwe na nguvu; tafuta shughuli itakayoufanya mwili wako uwe hai huku ikikujengea maisha bora.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu mazoezi gani yanafaida zaidi?