Virusi vya UKIMWI, vinavyojulikana kitabibu kama VVU, huambukizwa pale ambapo majimaji fulani ya mwili yenye VVU yanapomfikia mtu mwingine kupitia njia inayoruhusu virusi kuingia mwilini. Majimaji muhimu yanayoweza kuhusika katika maambukizi ni damu, shahawa, majimaji ya uke, majimaji ya puru na maziwa ya mama.

Njia kuu za maambukizi ni pamoja na ngono ya uke au ya njia ya haja kubwa bila kinga, kuingia kwa damu yenye VVU mwilini, kutumia vifaa vyenye damu iliyoambukizwa, na maambukizi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto wakati wa ujauzito, kujifungua au kunyonyesha. Katika hali chache sana, maambukizi yanaweza kutokea kupitia ngono ya mdomo au mazingira mengine yanayohusisha damu yenye VVU kuingia kwenye tishu zilizoathirika.

1. Kufanya ngono ya uke bila kinga

Ngono ya uke ni mojawapo ya njia zinazoweza kueneza VVU. Wakati wa tendo, majimaji ya uke au shahawa yanaweza kuwa na VVU na kugusana na utando laini wa uke, shingo ya kizazi, uume au sehemu nyingine zenye tishu zinazoweza kuruhusu virusi kuingia mwilini.

Hatari huwa kubwa zaidi ikiwa mmoja wa wahusika ana VVU na kiwango cha virusi kwenye damu ni kikubwa, hasa wakati wa maambukizi mapya au wakati mtu mwenye VVU hatumii matibabu ipasavyo. Uwepo wa maambukizi mengine ya zinaa au vidonda kwenye sehemu za siri unaweza pia kuongeza uwezekano wa maambukizi.

Kutumia kondomu kwa usahihi kila tendo hupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya maambukizi. Pia, mtu mwenye VVU anayepata matibabu na kufikia kiwango cha virusi kisichogundulika haambukizi VVU kwa njia ya ngono, jambo linalojulikana kama kisichogundulika = kisichoambukiza (K=K).

2. Kufanya ngono ya njia ya haja kubwa bila kinga

Ngono ya njia ya haja kubwa inaweza kueneza VVU na ina hatari kubwa zaidi kuliko ngono ya uke, hasa kwa mtu anayepokea uume kwenye njia ya haja kubwa. Utando wa ndani wa puru ni mwembamba na unaweza kupata michubuko midogo wakati wa tendo, hivyo kutoa njia ambayo VVU vilivyo kwenye shahawa au damu vinaweza kuingia mwilini.

Mtu anayeingiza uume pia anaweza kupata VVU endapo majimaji yenye virusi yataingia kupitia tundu la uume au kupitia michubuko kwenye uume. Hatari si sawa kwa kila mtu na hutegemea mambo kama aina ya tendo, uwepo wa vidonda, kiwango cha VVU kwa mwenza na matumizi ya kinga.

Kwa hiyo, ngono ya njia ya haja kubwa bila kinga ni mojawapo ya mazingira yenye uwezekano mkubwa wa maambukizi ya VVU. Matumizi ya kondomu na vilainishi vinavyofaa, pamoja na kinga nyingine za VVU, hupunguza hatari.

3. Ngono ya mdomo

Ngono ya mdomo inaweza kuhusisha mawasiliano ya mdomo na uume, uke au njia ya haja kubwa. Kwa upande wa VVU, hatari yake ni ndogo sana ikilinganishwa na ngono ya uke au njia ya haja kubwa, lakini katika mazingira maalumu inaweza kuwepo.

Hatari inaweza kuongezeka ikiwa kuna damu, vidonda vilivyo wazi, fizi zinazotokwa damu au majeraha ndani ya mdomo, hasa pale ambapo mtu mwenye VVU ana kiwango kinachogundulika cha virusi. Kwa mfano, shahawa au damu yenye VVU ikigusana na tishu zilizojeruhiwa inaweza kutoa mazingira ya maambukizi.

Kwa hiyo, ngono ya mdomo haipaswi kuwekwa katika kundi sawa na ngono ya uke au ya njia ya haja kubwa kwa kiwango cha hatari. CDC inaeleza kuwa hatari yake ni ndogo sana hadi karibu kutokuwepo, ingawa mazingira maalumu yanaweza kuongeza uwezekano.

4. Kushirikiana sindano au vifaa vya kujidunga

Kushirikiana sindano, sirinji au vifaa vingine vya kujidunga ni njia muhimu ya maambukizi kwa sababu damu yenye VVU inaweza kubaki kwenye kifaa na kuingia moja kwa moja kwenye damu ya mtu mwingine.

Hatari hii haipo tu kwenye sindano zinazotumiwa kujidunga dawa za kulevya. Kifaa chochote kinachotoboa ngozi na kuchafuliwa na damu kinaweza kuwa chanzo cha maambukizi ikiwa hakijasafishwa au kutumika kwa usalama.

Ndiyo maana sindano na vifaa vya kujidunga havipaswi kushirikishwa. WHO pia inatambua kushirikiana sindano na vifaa vilivyochafuliwa kuwa mojawapo ya njia kuu za maambukizi ya VVU.

5. Kutumia vifaa vyenye damu iliyoambukizwa

VVU vinaweza kuambukizwa kupitia vifaa vyenye ncha kali au vinavyoweza kukata ngozi ikiwa vimechafuliwa na damu yenye VVU na kutumiwa kwa mtu mwingine bila kufanyiwa usafishaji na usterilishaji unaofaa.

Hii inaweza kutokea katika baadhi ya taratibu za kitabibu au za kuchoma na kutoboa mwili ikiwa vifaa havijaandaliwa kwa usalama. WHO inataja pia taratibu za kukata au kutoboa ngozi kwa vifaa visivyo salama kama mazingira yanayoweza kusababisha maambukizi.

Kwa hiyo, vifaa vya kuchoma, kutoboa au kukata vinavyotumika kwa zaidi ya mtu mmoja vinapaswa kuwa salama na kusafishwa au kutengenezwa kwa njia inayofaa kulingana na aina ya kifaa.

6. Kuongezewa damu yenye VVU

Mtu anaweza kupata VVU ikiwa ataongezewa damu au bidhaa za damu zilizo na VVU. Hata hivyo, katika mifumo yenye uchunguzi mzuri wa damu za wafadhili, hatari hii huwa ndogo sana.

Damu inapopokelewa kutoka kwa mtu mwenye VVU, virusi vinaweza kuingia moja kwa moja kwenye mzunguko wa damu wa mpokeaji. Hii ni tofauti na mawasiliano ya kawaida ya ngozi, kwa sababu damu inaingia ndani ya mwili kupitia njia ya kitabibu.

Usalama wa damu una umuhimu mkubwa katika kuzuia njia hii ya maambukizi. Ndiyo maana damu inayotolewa kwa ajili ya kuongezewa huchunguzwa kwa VVU na maambukizi mengine kulingana na taratibu za usalama wa damu.

7. Maambukizi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto wakati wa ujauzito

Mwanamke mwenye VVU anaweza kumwambukiza mtoto wakati wa ujauzito. Virusi vinaweza kumfikia mtoto kupitia mazingira yanayohusisha damu na tishu za mama na mtoto wakati wa kipindi cha ujauzito.

Hata hivyo, maambukizi haya yanaweza kuzuiwa kwa kiwango kikubwa kwa kutumia huduma za afya zinazopendekezwa kwa wajawazito wenye VVU. WHO inaeleza kuwa kuanza matibabu ya VVU mapema na kuendelea nayo ipasavyo ni muhimu katika kupunguza maambukizi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto.

Kwa hiyo, mwanamke mjamzito anayejua au anayeshuku kuwa ana VVU anapaswa kupata huduma ya afya mapema ili afanyiwe vipimo na apewe huduma zinazofaa.

8. Maambukizi wakati wa kujifungua

Mtoto anaweza pia kupata VVU wakati wa kujifungua kutokana na kukutana na damu na majimaji ya mama yenye virusi wakati wa mchakato wa kujifungua. Hii ni mojawapo ya vipindi vinavyotambuliwa katika maambukizi kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto.

Hatari ya maambukizi wakati wa kujifungua huathiriwa na mambo mbalimbali, ikiwemo kiwango cha VVU kwa mama na kama anatumia matibabu ya VVU. Matibabu yenye ufanisi hupunguza sana uwezekano wa mtoto kupata VVU.

Huduma ya ujauzito, upimaji wa VVU, matibabu ya mama na ufuatiliaji wa mtoto ni muhimu katika kuzuia njia hii ya maambukizi.

9. Kunyonyesha kutoka kwa mama mwenye VVU kwenda kwa mtoto

VVU vinaweza pia kupita kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto kupitia maziwa ya mama. Hii ndiyo sababu kunyonyesha kwa mama mwenye VVU huhitaji ushauri na ufuatiliaji wa kitabibu kulingana na miongozo ya eneo husika.

Hatari ya maambukizi kupitia kunyonyesha huathiriwa sana na matumizi ya matibabu ya VVU. Matibabu ya mama na mtoto na ufuatiliaji wa kitaalamu vinaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa uwezekano wa maambukizi.

Kwa hiyo, mama mwenye VVU hapaswi kufanya uamuzi wa kubadilisha namna ya kumlisha mtoto bila kupata ushauri kutoka kwa mtoa huduma wa afya anayesimamia huduma yake.

10. Kuchomwa kwa bahati mbaya na sindano yenye damu yenye VVU

Mtu anaweza kupata VVU ikiwa sindano au kifaa chenye ncha kali kilichochafuliwa na damu yenye VVU kitamchoma na damu hiyo kuingia mwilini. Hali hii huzingatiwa zaidi katika mazingira ya huduma za afya, hasa kwa wahudumu wanaoshughulika na sindano na vifaa vyenye ncha kali.

Hatari ya tukio moja la kuchomwa na sindano si sawa na hatari ya kufanya ngono bila kinga; inategemea aina ya jeraha, kiasi cha damu na hali ya VVU kwa chanzo cha damu.

Mtu anayechomwa na sindano inayoweza kuwa imechafuliwa na damu yenye VVU anapaswa kutafuta huduma ya afya haraka, kwa sababu kinga baada ya mfiduo (PEP) inaweza kuhitajika na inapaswa kuanzishwa mapema iwezekanavyo.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu njia za kueneza VVU