Ulaji wa udongo, unaojulikana kitaalamu kama geofajia (geophagia au geophagy), ni tabia ya kula udongo, udongo wa mfinyanzi, udongo wa kichuguu, chokaa asilia, au aina nyingine za vitu vya ardhini kwa makusudi. Tabia hii imekuwepo katika jamii mbalimbali duniani kwa karne nyingi na hupatikana kwa watoto, watu wazima na hasa baadhi ya wanawake wajawazito.

Kwa muda mrefu, watu wameamini kuwa hamu ya kula udongo hutokana na mwili kuhitaji madini, hasa chuma. Utafiti wa kisayansi unaonyesha kwamba uhusiano huu upo, lakini si rahisi kuueleza kwa sababu moja. Baadhi ya watu wanaokula udongo wana upungufu wa madini, hasa chuma, lakini bado haijathibitishwa kwa kila hali kama upungufu huo ndio unaosababisha hamu ya kula udongo au kama ulaji wa udongo unaweza nao kuchangia mabadiliko katika upatikanaji wa madini mwilini.

Udongo una virutubisho gani?

Aina mbalimbali za udongo zinaweza kuwa na madini kama:

• Chuma

• Kalsiamu

• Magnesiamu

• Zinki

• Potasiamu

• Shaba

• Manganizi

• Sodiamu

Kwa kuangalia uchunguzi wa maabara, baadhi ya aina za udongo zinaweza kuonekana kuwa na kiasi kikubwa cha madini haya. Hata hivyo, mwili hauwezi kutumia madini kwa sababu tu yapo kwenye kitu kilicholiwa.

Madini yanahitaji kuwa katika hali ambayo yanaweza:

1. Kuachiliwa kutoka kwenye udongo ndani ya mfumo wa chakula.

2. Kuyeyushwa kwenye mazingira ya tumbo na utumbo.

3. Kufika kwenye sehemu ya utumbo ambapo yanaweza kufyonzwa.

4. Kuingia kwenye damu na kutumiwa na seli za mwili.

Hii huitwa upatikanaji wa kibayolojia wa madini. Ndiyo maana udongo unaweza kupimwa na kuonekana una madini chuma kwa wingi, lakini mwili ukapata chuma kidogo sana au usipate kabisa.

Je, kula udongo kunaweza kuongeza chuma mwilini?

Hii ndiyo sababu inayotajwa sana na watu wengi. Mtu mwenye upungufu wa damu au mwenye hamu ya kula udongo anaweza kuamini kwamba mwili wake unahitaji chuma na kwamba udongo unaupatia.

Ukweli wa kisayansi ni kwamba udongo unaweza kuwa na chuma, na aina fulani zinaweza kuachia sehemu ya chuma hicho katika mfumo wa chakula. Hata hivyo, kiasi cha chuma kilichomo kwenye udongo si lazima kiwe sawa na kiasi kinachoweza kufyonzwa na kutumiwa na mwili. Baadhi ya tafiti zimeonyesha kuwa uwezo huu hutofautiana kulingana na aina na muundo wa udongo. Tatizo lingine ni kwamba baadhi ya aina za udongo na mfinyanzi zina uwezo wa kufungamana na madini ndani ya mfumo wa chakula, na hivyo kupunguza kiasi cha chuma kinachopatikana kutoka kwenye chakula.

Kwa mfano, mtu anaweza kula chakula chenye madini chuma na wakati huo huo kula udongo wenye uwezo wa kufungamana na madini. Badala ya kuongeza chuma, aina hiyo ya udongo inaweza kupunguza kiasi cha chuma kinachofyonzwa kutoka kwenye chakula.

Kwa hiyo, si sahihi kusema kwamba udongo wote huongeza chuma mwilini au kwamba kula udongo ni njia ya kutibu upungufu wa damu. Ikiwa mtu ana upungufu wa damu, sababu halisi inahitaji kuchunguzwa. Anaweza kuwa na:

• Upungufu wa chuma

• Upungufu wa vitamini B12

• Upungufu wa folate

• Kupoteza damu kwa muda mrefu

• Minyoo au vimelea

• Magonjwa sugu

• Matatizo ya damu

• Sababu nyingine za kiafya

Kutegemea ulaji wa udongo pekee kunaweza kuchelewesha uchunguzi wa sababu halisi ya upungufu wa damu.

Je, udongo unaweza kuwa chanzo cha kalsiamu na magnesiamu?

Baadhi ya aina za udongo zinaweza kuwa na kalsiamu, magnesiamu na madini mengine kwa kiwango kikubwa. Tafiti za maabara zinazotumia mazingira yanayofanana na mfumo wa chakula zimeonyesha kwamba aina fulani za udongo zinaweza kuachia baadhi ya madini haya. Hata hivyo, matokeo hutofautiana sana.

Udongo mmoja unaweza kuwa na kiasi tofauti kabisa cha madini ukilinganishwa na mwingine. Hata udongo kutoka maeneo mawili tofauti katika nchi moja unaweza kutofautiana kwa kiasi kikubwa kutokana na:

• Aina ya miamba iliyounda udongo

• Madini yaliyomo ardhini

• Maji yanayopita kwenye eneo hilo

• Uchafuzi wa mazingira

• Kilimo na matumizi ya kemikali

• Eneo lilipochimbwa udongo

• Kina cha udongo

Kwa hiyo, hakuna msingi wa kisayansi wa kusema kwamba udongo wote una virutubisho vinavyofaa kwa binadamu.

Kwa nini watu wengi hutamani kula udongo?

Sayansi bado haijatoa jibu moja linaloeleza kila mtu anayekula udongo. Geofajia inaweza kuwa na sababu tofauti kwa watu tofauti.

Upungufu wa chuma na upungufu wa damu mwilini (anemia)

Hamu ya kula vitu visivyo chakula, ikiwemo udongo, inaweza kuonekana kwa baadhi ya watu wenye upungufu wa chuma. Hali hii inaweza kuwa sehemu ya kile kinachoitwa pica, yaani hamu au tabia ya kula vitu ambavyo kwa kawaida havichukuliwi kama chakula.

Lakini kuna swali muhimu:

Ukweli ni kwamba uhusiano huu unaweza kwenda pande zote. Baadhi ya watu wenye upungufu wa chuma hupata hamu ya kula udongo, wakati aina fulani za udongo zinaweza pia kuathiri ufyonzwaji wa chuma kutoka kwenye chakula.

Ujauzito

Ulaji wa udongo huripotiwa zaidi katika baadhi ya wanawake wajawazito. Hii inaweza kuhusishwa na mabadiliko ya:

• Hamu ya kula

• Ladha na harufu

• Homoni

• Upungufu wa madini

• Kichefuchefu

• Mazoea ya kijamii na kitamaduni

Hata hivyo, si sahihi kudhani kwamba kila mjamzito anayetamani udongo ana upungufu wa madini. Uchunguzi wa afya na vipimo vinavyofaa vinaweza kusaidia kujua sababu.

Je, ulaji wa udongo unaweza kuwa na faida ya kinga?

Hili ni eneo la utafiti linalovutia sana. Watafiti wamependekeza kwamba baadhi ya aina za udongo wa mfinyanzi zinaweza kufanya kazi kama vifungaji vya kemikali na sumu ndani ya mfumo wa chakula.

Mfinyanzi una chembechembe ndogo sana na eneo kubwa la uso. Hali hii inaweza kuuwezesha kushikilia au kufunga baadhi ya:

• Sumu

• Kemikali

• Vimelea au bidhaa zake

• Molekyuli zinazokera mfumo wa chakula

Ndiyo maana kuna nadharia kwamba katika mazingira fulani, ulaji wa udongo unaweza kuwa ulitokea kama aina ya tabia ya kujikinga dhidi ya baadhi ya sumu au vitu vinavyokera utumbo.

Lakini jambo muhimu ni hili: uwezo wa udongo kufunga kitu hatari haumaanishi kwamba kula udongo wowote ni salama au kuna faida kwa afya.

Udongo unaweza pia kufunga vitu ambavyo mwili unavihitaji, ikiwemo baadhi ya madini na dawa. Kwa hiyo, athari hutegemea aina ya udongo, kiasi kinacholiwa na mazingira ya mtu.

Je, udongo unaweza kusaidia tumbo?

Baadhi ya watu husema kula udongo hupunguza:

• Kichefuchefu

• Maumivu au usumbufu wa tumbo

• Hali ya tumbo kuwaka

• Kuharisha

Kisayansi, baadhi ya madini ya mfinyanzi yana uwezo wa kufyonza maji au kushikilia kemikali fulani. Hii inaweza kueleza kwa nini baadhi ya watu huhisi nafuu baada ya kutumia udongo wa mfinyanzi.

Lakini hii haimaanishi kwamba udongo wa kawaida unaochimbwa mahali popote ni dawa ya tumbo.

Kuna tofauti kubwa kati ya dawa zilizotengenezwa na kupimwa kwa matumizi ya kitabibu na udongo unaochimbwa kutoka ardhini. Dawa za kitabibu zinaweza kudhibitiwa kwa ubora, kiwango cha viambato na uchafuzi, wakati udongo wa kawaida unaweza kuwa na vitu ambavyo havijulikani.

Hatari kubwa ya ulaji wa udongo

Tatizo kubwa la kutumia udongo kama chanzo cha virutubisho ni kwamba huwezi kujua kwa kuangalia tu udongo una nini ndani yake. Udongo unaweza kuwa na madini muhimu, lakini unaweza pia kuwa na vitu hatari.

Metali nzito

Baadhi ya udongo unaweza kuwa na:

• Risasi

• Cadmium

• Zebaki

• Arseniki

• Metali nyingine zenye sumu

Baadhi ya metali hizi zinaweza kujikusanya mwilini kwa muda. Hatari inaweza kutegemea kiasi kinacholiwa, muda wa matumizi na kiwango cha uchafuzi wa udongo.

Risasi ni hatari kubwa hasa kwa watoto kwa sababu inaweza kuathiri ukuaji wa ubongo na mfumo wa fahamu.

Vimelea na vijidudu

Udongo unaweza kuchafuliwa na:

• Mayai ya minyoo

• Vimelea vya kinyesi

• Bakteria

• Fangasi

• Uchafu mwingine kutoka kwa binadamu au wanyama

Hii inaweza kuongeza hatari ya maambukizi ya mfumo wa chakula kulingana na mazingira ambako udongo umetoka.

Kuziba kwa mfumo wa chakula

Kula kiasi kikubwa cha udongo kwa muda mrefu kunaweza kusababisha mkusanyiko wa udongo kwenye mfumo wa chakula. Hali hii inaweza kuchangia:

• Kufunga choo

• Maumivu ya tumbo

• Kushindwa kwa chakula kupita vizuri

• Kuziba kwa utumbo katika hali kali

Watoto wadogo wako kwenye hatari zaidi ikiwa wanakula kiasi kikubwa.

Kuathiri ufyonzwaji wa virutubisho

Aina fulani za udongo, hasa zenye mfinyanzi mwingi, zinaweza kufunga baadhi ya madini na kemikali. Hii inaweza kuathiri upatikanaji wa:

• Chuma

• Zinki

• Shaba

• Virutubisho vingine

Kwa hiyo, mtu anaweza kula udongo akiamini anapata madini, lakini udongo huo ukawa unapunguza ufyonzwaji wa madini kutoka kwenye chakula chake.

Je, udongo wa kuchoma au kusafishwa ni salama zaidi?

Kupasha moto au kuchoma udongo kunaweza kupunguza baadhi ya vijidudu, lakini hakuhakikishi kuondolewa kwa metali nzito au sumu za kemikali.

Kwa mfano, ikiwa udongo una risasi au arseniki, kuuchoma hakumaanishi kwamba metali hizo zitatoweka.

Kadhalika, kuosha udongo kunaweza kuondoa uchafu fulani wa juu juu lakini hakuwezi kuhakikisha kwamba madini au kemikali hatari zilizomo ndani ya udongo zimeondolewa. Kwa hiyo, udongo uliokaangwa au kuchomwa si lazima uwe salama kiafya.

Je, ulaji wa udongo ni ugonjwa?

Siyo kila mtu anayekula udongo ana ugonjwa. Katika baadhi ya jamii, ulaji wa udongo ni sehemu ya utamaduni au tabia iliyorithiwa.

Hata hivyo, ulaji wa mara kwa mara au hamu kubwa ya kula udongo unaweza kuwa ishara ya jambo linalohitaji uchunguzi, hasa ikiwa mtu:

• Ana upungufu wa damu

• Ana uchovu usioelezeka

• Ana hamu kali ya kula vitu visivyo chakula

• Ni mtoto anayekula udongo kwa kiasi kikubwa

• Ni mjamzito mwenye hamu mpya na kubwa ya kula udongo

• Ana maumivu ya tumbo au kufunga choo

Katika mazingira haya, ni muhimu kuangalia afya ya mtu badala ya kuishia kusema tu kwamba “mwili unahitaji udongo.”

Utafiti unasema nini kwa ujumla?

Ushahidi wa kisayansi unaonyesha mambo matatu muhimu.

Kwanza, udongo unaweza kuwa na madini yanayohitajika na mwili, na aina fulani zinaweza kuachia madini yanayoweza kupatikana na kufyonzwa mwilini, lakini kiasi hicho hutofautiana sana kulingana na aina na muundo wa udongo.

Pili, baadhi ya aina za udongo zinaweza kuwa na athari za kikemikali kwenye mfumo wa chakula, ikiwemo kufunga sumu au kemikali fulani. Hii ni moja ya nadharia zinazochunguzwa kueleza kwa nini geofajia imeendelea kuwepo katika jamii mbalimbali.

Tatu, ushahidi wa sasa haujaonyesha kwamba ulaji wa udongo kwa ujumla unaweza kutumika kama njia ya uhakika na inayoweza kutabirika ya kupata virutubisho au kutibu upungufu wa damu.

Kwa hiyo;

Hitimisho

Ulaji wa udongo ni tabia ya muda mrefu katika jamii mbalimbali. Utafiti unaonyesha kuwa baadhi ya udongo una madini kama chuma, kalsiamu na magnesiamu, na sehemu ya madini hayo inaweza kufyonzwa na mwili, ingawa kiwango hutofautiana kulingana na aina ya udongo.

Kwa hiyo, ukweli ni kwamba udongo unaweza kuwa na thamani fulani ya lishe, lakini si kila udongo una virutubisho vinavyopatikana kwa mwili, na baadhi unaweza kuwa na vitu hatari. Hivyo, ulaji wa udongo hauwezi kuchukuliwa kwa ujumla kama chanzo cha uhakika cha virutubisho au tiba ya upungufu wa damu.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu ulaji wa udongo