Je, Kuona au kusikia kile ambacho wengine hawaoni wala kusikia ni ugonjwa wa akili au ni mtazamo wa ukweli ambao sayansi ya sasa bado haijauelewa?

Binadamu anaishi katika ulimwengu anaouona, kuusikia, kuugusa, kuunusa na kuuhisi kupitia mfumo wake wa fahamu. Tunapokubaliana kwamba watu wengi wanaona, kusikia na kutambua mambo kwa namna inayofanana, tunauita huo kuwa uhalisia wa kawaida. Lakini swali muhimu linaibuka:

Swali hili linakuwa tata zaidi tunapokutana na mtu anayesikia sauti ambazo watu wengine hawazisikii, anaona vitu ambavyo wengine hawavioni, au anaamini kwamba kuna matukio yanayotokea ambayo watu waliomzunguka hawawezi kuyatambua. Mara nyingi uzoefu huo huwekwa chini ya istilahi kama madhihirisho ya kuona au kusikia yasiyokuwepo (halusino), udanganyifu wa mawazo (dilusheni), au dalili za matatizo ya akili.

Lakini je, tunaweza kuwa na uhakika kwamba mtu huyo anaona au kusikia kitu ambacho hakipo?

Au kuna uwezekano mwingine wa kifalsafa:

Hili si swali linalopaswa kujibiwa kwa kusema kwamba kila mtu anayesikia sauti anaona ulimwengu mwingine. Hakuna ushahidi wa kutosha wa kisayansi kuthibitisha dai hilo. Lakini pia si lazima tuchukue kwamba kwa sababu watu wengi hawaoni au hawasikii jambo fulani, basi jambo hilo haliwezi kuwepo.

Kwa hiyo, mjadala wa kina unatakiwa kutenganisha mambo matatu ambayo ni

1. Kile mtu amekipitia,

2. Tafsiri anayotoa kuhusu uzoefu huo, na

3. Ukweli wa nje ambao unaweza kuthibitishwa bila kutegemea uzoefu wa mtu mmoja

1. Tunamaanisha nini tunaposema mtu anaona au kusikia kitu ambacho hakipo?

Katika matumizi ya kitabibu, mtu anaweza kuwa na uzoefu wa kuona, kusikia, kuhisi au kutambua jambo bila kuwepo kichocheo cha nje kinacholingana nacho. Hali kama hii inaweza kutokea katika mazingira mbalimbali, ikiwa ni pamoja na baadhi ya matatizo ya akili, magonjwa ya mfumo wa fahamu, matumizi ya dawa au vileo, ukosefu mkubwa wa usingizi, na hali nyingine za kiafya.

Kwa mfano, mtu anaweza kusema:

Mtu mwingine aliyekuwa karibu naye anaweza kusema:

Kwa mtazamo wa kitabibu, swali linaweza kuwa kama sauti hiyo ilitokana na mchakato wa ndani wa ubongo badala ya chanzo cha nje.

Lakini hapa kuna tofauti muhimu sana.

Uzoefu wa kusikia sauti unaweza kuwa wa kweli kabisa kwa mtu huyo, hata kama chanzo cha sauti hiyo hakikuwa nje ya mwili wake. Hii ina maana kwamba hatupaswi kuchanganya kusema:

na kusema:

Mambo hayo mawili si kitu kimoja.

2. Je, kutoweza kwetu kuona kitu kunamaanisha kwamba hakipo?

Hapa ndipo swali lako linakuwa la kina zaidi. Mifumo ya fahamu ya binadamu ina mipaka. Macho yetu hayaoni kila aina ya mionzi iliyopo katika mazingira. Masikio yetu hayasikii kila masafa ya mawimbi ya sauti. Pia kuna viumbe wanaoweza kutambua aina za taarifa ambazo binadamu hawezi kuzitambua moja kwa moja.

Kwa hiyo, ukweli kwamba binadamu hawezi kutambua jambo fulani kwa hisi zake za kawaida haujitoshelezi kuthibitisha kwamba jambo hilo halipo. Lakini kuna tofauti kubwa kati ya kauli mbili. Kauli ya kwanza ni:

Hii inawezekana kabisa. Kauli ya pili ni:

Hili ni dai kubwa zaidi, na linahitaji ushahidi. Hatuwezi kuruka kutoka kwenye uwezekano wa jumla kwenda kwenye hitimisho maalumu bila ushahidi wa kutosha.

3. Uhalisia tunaouona hujengwa kwa kiasi gani na ubongo?

Mara nyingi tunafikiri kwamba macho yetu yanafanya kazi kama kamera: yanaangalia ulimwengu, yanarekodi picha, halafu ubongo unatupatia picha hiyo. Kwa kweli, mchakato huo ni mgumu zaidi.

Ubongo hupokea taarifa kutoka kwenye hisi na kuzichakata, kuzipanga na kuzitafsiri. Kwa hiyo kile tunachokiona si nakala kamili ya ulimwengu wa nje, bali ni uzoefu unaojengwa kutokana na taarifa ambazo mfumo wetu wa fahamu unaweza kupokea na kuzichakata.

Hii ina maana kwamba watu wawili wanaweza kukutana na tukio moja lakini wakalielewa kwa namna tofauti.

Mtu anaweza kuona uso wa mtu mwingine na kutafsiri sura yake kama hasira. Mwingine akaiona kama huzuni. Mwingine akaiona kama uchovu.

Kwa hiyo, hata katika hali tunazoziita za kawaida, kuna sehemu ya uzoefu wa uhalisia inayotegemea namna ubongo unavyotafsiri taarifa. Hii inaleta swali kubwa:

4. Je, mtu mwenye uzoefu usio wa kawaida anaweza kuwa anapata sehemu nyingine ya uhalisia?

Hili ni wazo linalowezekana kifalsafa, lakini halijathibitishwa kisayansi. Tunaweza kulifikiria kwa mfano rahisi. Fikiria kwamba kuna aina fulani ya taarifa katika mazingira ambayo mfumo wa kawaida wa binadamu hauwezi kuitambua. Ikiwa mtu angekuwa na mabadiliko katika mfumo wake wa fahamu yanayomwezesha kupata taarifa hiyo, uzoefu wake ungeweza kuwa tofauti na wa watu wengine. Watu waliomzunguka wangeweza kusema:

Lakini mtu huyo angeweza kusema:

Tatizo ni kwamba pande zote mbili haziwezi kutatua suala hilo kwa kutegemea uzoefu wao binafsi pekee.

Mtu huyo hawezi kuthibitisha kwamba anachokiona ni cha nje kwa kusema tu kwamba anakiona.

Na watu wanaomzungunka hawawezi kuthibitisha kwamba hakipo kwa kusema tu kwamba hawakioni. Hapo ndipo tunahitaji ushahidi unaoweza kuchunguzwa kwa njia huru.

5. Tofauti kati ya uzoefu wa kweli na tafsiri ya uzoefu

Hii ndiyo mojawapo ya tofauti muhimu zaidi katika mjadala huu. Mtu anaweza kuwa na uzoefu halisi lakini akatoa tafsiri ambayo si sahihi.

Kwa mfano, mtu anaweza kusikia sauti. Uzoefu wa sauti ni halisi kwake. Lakini anaweza kuhitimisha kwamba:

Kuwepo kwa sauti katika uzoefu wake hakuthibitishi moja kwa moja kwamba tafsiri hiyo ni sahihi.

Kwa hiyo tunaweza kutenganisha:

• Uzoefu: “Nimesikia sauti.”

• Tafsiri: “Mtu fulani amenitumia ujumbe.”

• Dai kuhusu ulimwengu: “Mtu huyo yupo nje na kweli anawasiliana nami.”

Kila hatua inahitaji kiwango tofauti cha ushahidi. Hii ni muhimu kwa sababu wakati mwingine tunaweza kufanya kosa la kumkataa mtu mzima kwa sababu tafsiri yake inaonekana isiyo ya kawaida. Badala yake, tunaweza kusema:

Hii ni kauli yenye unyenyekevu zaidi wa kisayansi na wa kibinadamu.

6. Je, jamii ndiyo huamua nini ni kawaida?

Neno “kawaida” linaweza kuwa gumu kuliko linavyoonekana. Kitu kinachotokea kwa watu wengi mara nyingi huitwa kawaida. Kitu kinachotokea kwa watu wachache huitwa kisicho cha kawaida.

Lakini kisicho cha kawaida si lazima kiwe kisicho kweli. Katika historia ya binadamu, kuna mambo mengi ambayo hapo awali yalionekana kuwa hayawezekani lakini baadaye yakathibitishwa.

Hata hivyo, kinyume chake pia ni kweli, si kila jambo lisilo la kawaida ambalo watu waliamini lilikuja kuthibitishwa.

Kwa hiyo, kuwa katika kundi dogo hakufanyi mtu awe sahihi moja kwa moja, lakini kuwa katika kundi kubwa pia hakufanyi kundi hilo liwe sahihi moja kwa moja. Idadi ya watu wanaoamini jambo si kipimo cha mwisho cha ukweli wake.

7. Kwa nini basi tunaita baadhi ya uzoefu huu kuwa dalili za ugonjwa wa akili?

Dawa ya akili haiangalii tu kama mtu ana uzoefu usio wa kawaida. Huangalia pia mambo kama vile kiwango cha usumbufu, kupoteza uwezo wa kufanya shughuli za kawaida, mabadiliko katika fikra, hisia na tabia, usalama wa mtu, na namna uzoefu huo unavyoathiri maisha yake.

Kwa mfano, mtu anaweza kuwa na uzoefu wa ajabu lakini bado akaendelea kufanya kazi, kujitunza, kuwasiliana na watu na kutathmini mazingira yake kwa namna inayomwezesha kuishi.

Mtu mwingine anaweza kuwa na uzoefu kama huo lakini akawa na hofu kali, akashindwa kulala, akashindwa kufanya kazi, akajitenga kabisa na watu, au akafanya maamuzi hatari kutokana na uzoefu huo. Kwa hiyo, katika tiba, suala si tu:

Bali pia:

Hii ndiyo sababu uchunguzi wa kitabibu haupaswi kujengwa juu ya jambo moja pekee.

8. Lakini je, historia ya dawa za akili imekuwa na makosa?

Ndiyo, kama taaluma nyingine ya sayansi na tiba, historia ya afya ya akili imekuwa na makosa, mitazamo iliyobadilika, na wakati mwingine matumizi mabaya ya mamlaka.

Baadhi ya hali ambazo zamani zilielezwa kwa njia moja zimeelezwa tofauti baada ya utafiti zaidi. Pia kumekuwa na mijadala kuhusu jinsi ya kutofautisha tofauti za kibinadamu na magonjwa.

Hii haimaanishi kwamba magonjwa ya akili hayapo. Badala yake, inatufundisha jambo muhimu, mfumo wetu wa kuelewa akili ya binadamu si kamili. Kwa hiyo, tunapaswa kuwa tayari kurekebisha uelewa wetu tunapopata ushahidi mpya.

9. Je, tunaweza kuwa tunawaita wagonjwa watu ambao kwa kweli wanaona ukweli mwingine?

Kama swali la kifalsafa, uwezekano huo hauwezi kukataliwa kwa mantiki pekee. Lakini kama dai la kisayansi, hatuwezi kulikubali bila ushahidi.

Ili wazo hili liwe nadharia inayoweza kuchunguzwa, tungehitaji kuonyesha kwamba watu hao wanapata taarifa kuhusu ulimwengu ambazo:

• Watu wengine hawawezi kuzipata kwa hisi zao za kawaida

• Taarifa hizo zinaweza kuthibitishwa kwa kujitegemea

• Zinaweza kurudiwa katika mazingira tofauti

• Haziwezi kuelezwa vizuri na mabadiliko ya ubongo, kumbukumbu, matarajio, bahati au vyanzo vingine vinavyojulikana

• Watu mbalimbali wenye uzoefu huo wanaweza kutoa taarifa zinazolingana bila kuwasiliana au kuathiriana

Kama ushahidi wa aina hiyo ungepatikana kwa uthabiti, tungekuwa na sababu ya kuuliza upya baadhi ya dhana zetu kuhusu utambuzi wa binadamu.

Lakini hadi hapo, ni busara kutofautisha uwezekano wa kifalsafa na ukweli uliothibitishwa kisayansi.

10. Tatizo la kusema “watu hawa ni wagonjwa, kwa hiyo wanachokiona si kweli”

Hii inaweza kuwa kosa kubwa la kufikiri. Mtu akiwa na ugonjwa wa akili haimaanishi kwamba kila kitu anachosema ni uongo.

• Anaweza kuwa mgonjwa na bado akawa sahihi kuhusu jambo fulani

• Anaweza pia kuwa na uzoefu wa kweli lakini akakosea kuhusu sababu yake

• Anaweza kuwa na kumbukumbu sahihi kuhusu tukio lakini akatoa maelezo yasiyo sahihi kuhusu tukio hilo

Kwa hiyo, utambuzi wa ugonjwa haupaswi kutumiwa kama njia ya kufuta kila kitu anachosema mtu.

Ukweli wa kauli unapaswa kuchunguzwa kwa ushahidi wa kauli yenyewe, si kwa jina la ugonjwa alilopewa mtu.

11. Lakini pia kuna hatari ya kwenda upande mwingine

Kuna kosa jingine ambalo linaweza kuwa hatari:

Hilo pia halina msingi wa kutosha. Kutojua chanzo cha jambo hakuthibitishi maelezo yoyote tunayopendelea.

Kwa mfano, kama sayansi bado haijaeleza kikamilifu kwa nini mtu fulani ana uzoefu fulani wa fahamu, hatuwezi kuruka moja kwa moja na kusema:

Huo ungekuwa mchezo wa kujaza pengo la maarifa kwa dhana ambayo haijathibitishwa.

Sayansi nzuri inasema “Hatujui bado.” Na wakati mwingine “hatujui” ni jibu sahihi zaidi kuliko kutoa maelezo ya haraka.

12. Je, kuna uhalisia zaidi ya ule tunaoweza kuutambua?

Hili ni swali ambalo linaenda zaidi ya dawa ya akili na linaingia katika falsafa ya fahamu.

Inawezekana kwamba uhalisia una sehemu ambazo mfumo wa binadamu hauwezi kuzipokea moja kwa moja.

Kwa mfano, sisi tunategemea hisia chache tu. Tunaishi katika mazingira yenye taarifa nyingi zaidi kuliko tunazoweza kutambua kwa wakati mmoja.

Hata katika ulimwengu tunaouita wa kawaida, tunategemea vifaa ili kugundua mambo ambayo hisi zetu haziwezi kugundua moja kwa moja.

Darubini hutusaidia kuona vitu vilivyo mbali. Hadubini hutusaidia kuona vitu vidogo sana. Vyombo vingine hutambua mawimbi na mabadiliko ambayo mwili wa binadamu hauwezi kuyatambua.

Kwa hiyo, historia ya sayansi tayari imetuonyesha kwamba, mipaka ya hisi za binadamu si sawa na mipaka ya uhalisia.

Lakini bado hatuna ushahidi kwamba uzoefu wa kisaikolojia wa mtu mwenye madhihirisho ya kuona au kusikia yasiyokuwepo ni njia ya asili ya kutambua sehemu hizo zilizofichika za uhalisia.

13. Huenda tatizo likawa katika dhana yetu ya “ukweli”

Labda swali la msingi si:

Labda tunapaswa kuuliza:

Kwa mtazamo huu, uhalisia wa mtu unaweza kuwa na tabaka kadhaa.

• Kuna ulimwengu wa nje(usioonekana)

• Kuna taarifa zinazofika kwenye hisia

• Kuna uchakataji wa ubongo

• Kuna kumbukumbu na matarajio

• Kuna hisia

• Kisha kuna uzoefu ambao mtu huuita “ulimwengu wangu.”

Mabadiliko katika hatua yoyote kati ya hizo yanaweza kubadilisha kile mtu anachokiona kama ukweli.

14. Je, mtu anaweza kuwa na uhalisia ambao sisi hatuwezi kuufikia?

Kinadharia, inawezekana kwamba binadamu mmoja anaweza kuwa na uzoefu wa fahamu ambao binadamu mwingine hawezi kuupata moja kwa moja.

Tunajua tayari kwamba uzoefu wa ndani hauwezi kuhamishwa kikamilifu kutoka mtu mmoja kwenda mwingine. Mtu anaweza kusema:

Lakini mtu mwingine hawezi kuingia moja kwa moja ndani ya fahamu yake na kuupitia uzoefu huo kama ulivyo.

Kwa hiyo, kuna aina fulani ya “ulimwengu wa ndani” ambao kila mtu anauishi. Hii haimaanishi kwamba kila ulimwengu wa ndani ni ulimwengu wa nje.

Lakini inatufundisha kuwa uzoefu wa binadamu una mipaka ambayo mtu mwingine hawezi kuifikia moja kwa moja.

15. Je, ugonjwa wa akili unaweza kuwa mchanganyiko wa ugonjwa na tofauti ya utambuzi?

Hili ni eneo linalohitaji fikra makini, inawezekana kwamba baadhi ya hali za akili zina vipengele vya ugonjwa, huku pia zikiwa na tofauti kubwa katika namna mtu anavyotambua mazingira.

Kwa mfano, mabadiliko katika namna ubongo unavyounganisha taarifa yanaweza kumfanya mtu aone uhusiano kati ya mambo ambayo watu wengine hawayaoni.

Wakati mwingine hilo linaweza kumsaidia mtu kuwa mbunifu au kufikiria kwa namna tofauti.

Lakini wakati mwingine linaweza kusababisha mtu kuunganisha matukio yasiyohusiana na kuunda hitimisho linalomsababishia hofu au mateso.

Kwa hiyo, tofauti ya utambuzi na ugonjwa si lazima ziwe vitu viwili vinavyotenganishwa kwa mstari mkali kabisa.

Kinachoweza kuwa muhimu ni kiwango ambacho hali hiyo inamsaidia au kumdhuru mtu katika maisha yake.

16. Tunapaswa kumtazama vipi mtu anayesema anaona au kusikia mambo ambayo sisi hatuyaoni?

Njia yenye usawa inaweza kuwa,

1. Kwanza, tusimdhihaki. Uzoefu wake ni wa kweli kwake.

2. Pili, tusikubali moja kwa moja tafsiri yake kama ukweli wa nje. Kumheshimu mtu si lazima kumkubalia kila hitimisho analotoa.

3. Tatu, tusikatae uwezekano wa kwamba kuna jambo ambalo bado hatulielewi. Sayansi haijakamilika.

4. Nne, tuchunguze ushahidi-Je, kuna taarifa inayoweza kuthibitishwa na watu wengine? Je, uzoefu huo unaweza kuchunguzwa kwa njia huru? Je, kuna maelezo mengine yanayowezekana?

5. Tano, tuangalie mateso na usalama wa mtu. Hata kama hatujui kabisa chanzo cha uzoefu, mtu anayeteseka sana anastahili msaada.

17. Je, matibabu yanamaanisha kumlazimisha mtu aamini kwamba uzoefu wake si wa kweli?

Si lazima, matibabu mazuri yanaweza kuanza kwa kutambua uzoefu wa mtu bila kukubaliana na tafsiri yake.

Kwa mfano, badala ya kusema:

mtaalamu anaweza kusema kwa mtazamo wa uchunguzi:

Mtazamo kama huu unaweza kuheshimu utu wa mtu huku ukiendelea kutafuta ukweli.

18. Je, tunapaswa kuogopa swali hili?

Sayansi haipaswi kuogopa maswali yanayopinga mawazo yaliyopo, kinyume chake, maswali kama haya yanaweza kusaidia sayansi kuboresha uelewa wake.

Lakini kuna tofauti kati ya kuuliza swali lisilo la kawaida na kutoa jibu lisilothibitishwa kana kwamba ni ukweli.

Swali:

ni swali linaloweza kuchunguzwa kifalsafa na kisayansi. Lakini kauli:

ni hitimisho ambalo halina ushahidi wa kutosha.

19. Tunachojua na tusichokijua

Kuna mambo tunayoyaelewa vizuri kiasi. Tunajua kwamba uzoefu wa kuona au kusikia vitu ambavyo wengine hawavioni unaweza kutokea kwa sababu mbalimbali.

Tunajua kwamba ubongo una jukumu kubwa katika kujenga uzoefu wetu wa ulimwengu. Tunajua kwamba hisi za binadamu zina mipaka.

Tunajua pia kwamba mtu anaweza kuwa na uzoefu wenye nguvu sana ambao watu wengine hawawezi kuupitia moja kwa moja.

Lakini bado hatuna majibu kamili kuhusu asili ya fahamu yenyewe, mipaka yote ya utambuzi wa binadamu, na kila aina ya uzoefu wa ndani wa mwanadamu. Kwa hiyo, kuna nafasi ya kuendelea kuchunguza. Lakini nafasi hiyo ya kutokujua haipaswi kujazwa na hitimisho lisilothibitishwa.

Hitimisho

Swali la kama baadhi ya watu tunaowaita wagonjwa wa akili wanaweza kuwa wanachakata au kutambua taarifa kwa namna tofauti na sisi bado halina jibu kamili. Binadamu ana mabilioni ya seli za neva, na bado hatujui kikamilifu kazi za kila moja wala mipaka yote ya uwezo wa ubongo. Kwa hiyo, hatupaswi kukimbilia kuhitimisha kwamba kila uzoefu usio wa kawaida ni ugonjwa, wala kwamba lazima ni uhalisia mwingine.

Huenda baadhi ya tofauti katika uzoefu wa watu zikatokana na namna tofauti za kuchakata taarifa, lakini ukweli wa jambo hilo unahitaji kuchunguzwa. Sayansi inapaswa kuendelea kuchunguza kwa uwazi zaidi uzoefu huu, bila dharau wala dhana za awali, ili kutofautisha kile kinachotokana na utendaji wa ubongo na kile ambacho huenda bado hatujakielewa kuhusu uhalisia.

Mwisho wa yote, kutokuelewa jambo si ushahidi kwamba halipo. Huenda mipaka ya uelewa wetu kuhusu ubongo na uhalisia bado ni midogo kuliko tunavyodhani.