Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Huzuni ni hisia ya kawaida baada ya kufiwa, kuachana na mpenzi, kupoteza kazi au kukatishwa tamaa, na mara nyingi hupungua yenyewe. Unahitaji msaada wa kitaalamu pale huzuni inapodumu zaidi ya wiki mbili karibu kila siku, inapokuzuia kufanya kazi zako za kila siku, inapoambatana na kukosa usingizi, kukosa hamu ya kula au kukosa raha na vitu ulivyokuwa ukivipenda, au unapoanza kuwaza kujiumiza au kujiua. Mawazo ya kujiua ni dharura: tafuta msaada leo hii.

Mabadiliko ya kawaida ni hedhi kutokuwa na mpangilio, joto la ghafla mwilini, kutokwa jasho usiku, kukosa usingizi, mabadiliko ya hisia, kukauka kwa uke na kupungua kwa hamu ya tendo la ndoa. Mabadiliko haya hutokana na kupungua kwa homoni ya estrojeni lakini kutokwa damu baada ya miezi 12 bila hedhi si kawaida na kunahitaji uchunguzi wa kitabibu.

Figo huchuja damu kupitia mamilioni ya vichujio vidogo (glomeruli) vinavyohitaji mishipa midogo yenye afya. Presha ya juu kwa miaka mingi hukaza na kuharibu kuta za mishipa hii, huharibu vichujio, na huacha makovu – figo hupoteza uwezo wa kuchuja. Figo zilizoharibika hushindwa kudhibiti maji na chumvi, hivyo presha hupanda zaidi – mzunguko mbaya. Presha ni chanzo cha pili kikuu cha ugonjwa sugu wa figo baada ya kisukari. Uharibifu huendelea kimya kwa miaka; dalili (kuvimba miguu, mkojo wenye povu, uchovu, kukojoa usiku, kichefuchefu) huja figo zikiwa zimeharibika sana. Vipimo vya kugundua mapema ni protini/albumini kwenye mkojo (ACR) na kreatinini ya damu (eGFR) – angalau mara moja kwa mwaka kwa mwenye presha. Kinga: kudhibiti presha (kwa wengi wenye figo, chini ya 130/80 au kwa lengo la daktari), dawa za kundi la ACE inhibitor/ARB (enalapril, losartan) kwa wenye protini kwenye mkojo, chumvi chini ya g 5, kudhibiti sukari, kutovuta sigara, na kuepuka dawa za maumivu (NSAIDs) na mitishamba.

Dawa yoyote huweza kuleta madhara, hata kwa dozi sahihi. Madhara madogo kama kichefuchefu, kizunguzungu kidogo au usingizi mara nyingi hupungua. Madhara hatari yanahitaji huduma ya haraka: mzio mkali (uso, midomo au koo kuvimba, kupumua kwa shida), vipele vikubwa vyenye malengelenge na ngozi kubanduka au vidonda mdomoni na machoni (SJS/TEN), kutokwa damu kusiko kawaida, macho kuwa ya njano na mkojo mweusi (ini), mkojo kupungua (figo), mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida, kuchanganyikiwa, degedege, na sukari kushuka. Madhara mengi huanza ndani ya dakika hadi wiki chache; baadhi ya vipele hatari huanza wiki 1–8 baada ya dawa mpya.

Baadhi ya dawa za muda mrefu hazipaswi kuachwa ghafla kwa sababu mwili huzoea uwepo wake, au ugonjwa hurudi kwa nguvu. Mifano: steroid (prednisolone) zaidi ya wiki 3 – tezi za adrenal hupumzika, kuacha ghafla huleta udhaifu, presha kushuka na hatari ya maisha; dawa za kifafa – degedege kurudi kwa nguvu; dawa za sonona (sertraline, fluoxetine na nyingine) – kizunguzungu, hisia za umeme, hasira; diazepam na dawa za usingizi – wasiwasi mkubwa, degedege; beta-blockers (propranolol, atenolol) – moyo kwenda mbio, maumivu ya kifua; clonidine – presha kupanda sana; opioid – dalili za kuacha; insulin kwa kisukari aina ya 1 – sukari na asidi kupanda haraka (DKA); ARV na dawa za TB – usugu wa vimelea. Punguza au acha dawa kwa mpango wa mtoa huduma tu.

Kusahau mahali ulipoweka simu au jina la mtu kisha kukumbuka baadaye ni kawaida, hasa ukiwa na uchovu, msongo au shughuli nyingi. Visababishi vinavyotibika ni kukosa usingizi, msongo, wasiwasi na sonona, upungufu wa vitamini B12, upungufu wa damu, tezi ya shingo, sukari isiyodhibitiwa, pombe na bangi, na dawa (za usingizi, za mzio, za maumivu makali). Kusahau kunakoongezeka na kuathiri kazi au maisha – kupotea njia unayoijua, kurudia swali moja mara nyingi, kushindwa kusimamia pesa – huhitaji uchunguzi wa magonjwa ya ubongo kama dementia. Kusahau au kuchanganyikiwa ghafla ni dharura.