Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Homa ni joto la 37.5°C au zaidi (kwapani) au 38°C (njia ya haja kubwa) – ni ishara mwili unapambana na maambukizi, si ugonjwa wenyewe. Visababishi vikuu kwa watoto wadogo ni virusi (mafua, tumbo, RSV), lakini Tanzania kila homa inahitaji kipimo cha malaria (mRDT), na bakteria kama nimonia, UTI, maambukizi ya sikio na homa ya uti wa mgongo lazima viondolewe. Homa ndogo baada ya chanjo huisha ndani ya siku 1–2. Kuota meno huleta joto kidogo tu, si homa kali. Muhimu: mtoto chini ya miezi 2 mwenye homa yoyote ni dharura – apelekwe hospitali bila kumpa dawa nyumbani. Kwa watoto wakubwa: paracetamol au ibuprofen (kwa umri na uzito, ibuprofen kuanzia miezi 3 na asiyekuwa na upungufu wa maji) kwa ajili ya kumpa nafuu, maziwa ya mama/maji mara kwa mara, nguo nyepesi. Usimpe aspirin, usimkande kwa maji baridi, barafu au spiriti. Kushusha homa hakuzuii degedege la homa; degedege hutokea kwa baadhi ya watoto wa miezi 6 hadi miaka 5 na huhitaji kuonwa na daktari. Dozi huhesabiwa na mtaalamu kwa uzito – makala hii haitoi dozi.

Katika wiki za mwisho za ujauzito, kuanzia wiki 37, maumivu ya kuchoma au kuvuta ukeni na kwenye nyonga mara nyingi hutokana na kichwa cha mtoto kushuka na kubana mishipa ya fahamu, na kulegea kwa viungo vya mshipi wa nyonga. Huwa ya muda mfupi na hupungua ukibadili mkao. Lakini maumivu ya mara kwa mara yanayoongezeka yanaweza kuwa uchungu, na maumivu ya mfululizo yasiyoachia, damu, maji kutoka, au mtoto kupunguza kucheza ni dalili za hatari zinazohitaji hospitali mara moja.

Kunyoa saluni ni salama vifaa vikisafishwa vizuri. Hatari kuu hutokea pale wembe, mashine au mkasi wenye damu ya mteja mmoja unapotumiwa kwa mwingine bila kusafishwa: homa ya ini B na C (hatari kubwa zaidi kwa sababu virusi huishi muda mrefu nje ya mwili) na, mara chache sana, VVU. Pia mba/fangasi ya kichwa, chawa, maambukizi ya bakteria kwenye vinyweleo (folikulaitisi, impetigo) na malengelenge huweza kuenea kwa vitambaa, masega na mashine. Wembe mpya kwa kila mteja na kusafisha vifaa vingine kwa dawa sahihi hulinda wote.

Vidonda vingi vinavyouma sana sehemu za siri, kukojoa kwa maumivu au kwa shida, na kushindwa kutembea au kukaa, vikitokea baada ya kupaka dawa ya fangasi, mara nyingi si fangasi yenyewe. Visababishi vya kawaida ni malengelenge ya mara ya kwanza, ambayo huleta vidonda vingi vinavyouma sana pamoja na homa; mzio au kuungua kwa kemikali ya dawa, hasa kama ilipakwa nyingi au ina steroidi; au maambukizi ya bakteria juu ya ngozi iliyochubuka.

Hofu ya kuongea mbele za watu inaweza kupunguzwa bila dawa kwa mbinu zenye ushahidi. Tiba ya ufahamu na tabia (CBT): kutambua mawazo hasi ("nitakosea, watanicheka"), kuyapima kama ni kweli, na kuyabadilisha kuwa ya uhalisia ("nikikosea kidogo, wengi hawataona"). Kujianika taratibu (exposure): kuanza na hali ndogo – kuongea mbele ya kioo, kisha rafiki mmoja, kikundi kidogo, hadi kundi kubwa – ukikaa kwenye hofu mpaka ipungue badala ya kukimbia. Kupumua polepole kwa tumbo (vuta sekunde 4, toa sekunde 6) na kulegeza misuli hupunguza mapigo ya moyo, kutetemeka na jasho. Maandalizi: jua ujumbe wako mkuu, tumia muundo rahisi, andika maneno muhimu badala ya kukariri kila neno, na jizoeze kwa sauti. Wakati wa kuongea: elekeza umakini kwa ujumbe na wasikilizaji badala ya mwili wako, angalia nyuso za kirafiki, na kumbuka kwamba hofu huonekana kidogo kuliko unavyohisi. Baadaye: tathmini kilichoenda vizuri, si makosa peke yake. Klabu za kuzungumza (k.m. Toastmasters) na mazoezi ya mara kwa mara hujenga ujasiri. Hofu ikiwa kubwa, ikakuzuia kazi/masomo, au ikiambatana na wasiwasi wa kijamii wa jumla – mtaalamu wa afya ya akili husaidia.

Baada ya mimba kutoka au kutolewa, damu na matone mara nyingi huisha ndani ya wiki 2 hadi 4. Damu inayoendelea zaidi ya mwezi mmoja si ya kawaida na inahitaji uchunguzi. Sababu za kawaida ni mabaki ya mimba ndani ya kizazi, maambukizi ya kizazi, mimba mpya, mimba zabibu (molar pregnancy) au ugonjwa wake unaobaki, vinyama (polyps) au fibroids, na njia ya homoni ya uzazi wa mpango iliyoanzwa. Hakuna 'dawa ya kununua' – kipimo cha mimba, ultrasound na uchunguzi huamua matibabu.