Katika kipindi cha miezi 3 hadi 6, mfumo wa mmeng’enyo wa mtoto unaendelea kukomaa, na mabadiliko katika muundo na mara kwa mara kwa haja kubwa ni ya kawaida. Hata hivyo, baadhi ya watoto wanaweza kuonyesha dalili zinazofanana na kuvimbiwa au kupata ugumu wa kujisaidia, jambo linaloweza kuleta wasiwasi kwa wazazi na kuhitaji tathmini ya kitaalamu.

Muundo wa haja kubwa kwa watoto wa miezi 3–6

a) Watoto wanaonyonya maziwa ya mama pekee

• Kinyesi huwa laini, mara nyingi cha njano au kijani cha haradali.

• Wanaweza kwenda haja kubwa mara kadhaa kwa siku au hata kila baada ya siku 2–7 bila kuwa na tatizo—mradi wanapojisaidia kinyesi si kigumu.

b) Watoto wanaotumia maziwa ya formula

• Kinyesi huwa na muundo mzito zaidi na mara nyingi hutoka mara 1–3 kwa siku.

• Hawa huwa na uwezekano mkubwa wa kupata kinyesi kigumu, hasa kama uwiano wa maandalizi ya maziwa haupo sahihi.

Kwa nini watoto wa umri huu hukenya sana wakati wa haja kubwa?

Watoto wa miezi 3–6 mara nyingi huonekana kama wanapambana sana wanapojisaidia kutokana na:

• Ukomavu mdogo wa misuli ya sakafu ya nyonga na tumbo

• Kukosa uratibu kati ya kushinikiza na kulegeza misuli ya njia ya haja kubwa

• Muundo wa kinyesi kubadilika kutokana na aina ya maziwa, aina ya maziwa ya kopo, au viwango vya maji

Kujikaza/kukenya peke yake si dalili ya kuwa na haja ngumu isipokuwa kama kuna:

• kinyesi kigumu,

• kina damu

• kinaambatana na maumivu makali

• au kutotoka haja kubwa kwa muda mrefu pamoja na usumbufu.

3. Dalili zinazoonyesha kuvimbiwa halisi kwa watoto wa miezi 3–6

• Kinyesi kigumu kama cha mbuzi

• Mtoto kulia sana anapojisaidia

• Tumbo kujaa, kuwa gumu au kuvimba

• Kutopitisha haja kwa zaidi ya siku 3 hadi 4 kwa mtoto wa anayetumia maziwa ya kopo (pamoja na maumivu)

• Kutojali kula, kutapika, au kukosa usingizi

• Matone ya damu kwenye kinyesi kutokana na mpasuko wa sehemu ya haja kubwa

4. Sababu zinazoweza kusababisha haja ngumu katika umri huu

• Kutengeneza maziwa ya kopo bila uwiano sahihi wa maji na unga

• Aina fulani ya maziwa ya kopo ambayo hayapatani na mtoto

• Kupungua kwa ulaji wa maziwa

• Upungufu wa maji mwilini (hasa wakati wa homa au joto kali)

• Aina ya dawa (mf. baadhi ya dawa za madimu chuma)

• Mzio wa protini ya maziwa ya ng’ombe

• Magonjwa ya nadra kama haiypothairoidizimu au Ugonjwa wa Hirschsprung (hutokea mara chache sana)

Hatua salama na za kitaalamu za kufanya nyumbani kumsaidia mtoto

a) Kuhakikisha mtoto anapata maziwa ya kutosha

Lishe ya mara kwa mara ni msingi wa kuzuia kinyesi kuwa kigumu katika umri huu. Ulaji mdogo wa maziwa husababisha kupungua kwa maji mwilini, na utumbo hufyonza maji mengi kutoka kwenye kinyesi, kukifanya kuwa kigumu na kigumu kupitikia.

Kwa watoto wanaonyonya maziwa ya mama, kuongeza idadi ya vipindi vya kunyonya husaidia kuongeza unyevu na kuufanya utumbo ufanye kazi kwa ufanisi zaidi. Pia, maziwa ya mama yana viambato vinavyoharakisha mjongeo wa utumbo, hivyo kuongeza mara ya kunyonya husaidia kurahisisha haja kubwa bila hitaji la dawa.

b) Kwa watoto wanaotumia maziwa ya kopo

Kwa watoto wanaotumia maziwa ya kopo, uwiano sahihi kati ya maji na unga ni muhimu sana. Kutumia unga mwingi kuliko maji husababisha maziwa kuwa mazito, jambo linaloongeza uwezekano wa kinyesi kuwa kigumu na kusababisha mtoto kujikaza kupita kiasi.

Endapo mtoto anaendelea kupata ugumu wa haja kubwa licha ya kufuata uwiano sahihi, mtaalamu anaweza kupendekeza jaribio la aina nyingine ya maziwa ya kopo, kama yale yenye protini iliyovunjwa-vunjwa ambazo ni rahisi kumeng’enywa na mara nyingi husaidia kulainisha kinyesi. Hata hivyo, kubadili formula bila ushauri kunaweza kuathiri lishe ya mtoto, hivyo ni hatua ya kufanywa kwa uangalifu.

c) Masaji ya tumbo

Masaji ya tumbo husaidia kusisimua misuli ya utumbo na kuongeza mjongeo wa kinyesi, hivyo kurahisisha mchakato wa kupitisha kinyesi. Masaji hufanywa kwa mikono laini, kwa mizunguko inayofuata mwelekeo wa mwendo wa utumbo, yaani mzunguko wa saa.

Aidha, kukunjua miguu ya mtoto kama “kuendesha baiskeli” husaidia kuongeza shinikizo la tumbo na kuuwezesha utumbo wa chini kufanya kazi vizuri. Wataalamu mara nyingi hupendekeza dakika 2–5 za mazoezi haya mara kadhaa kwa siku ikiwa mtoto anaonekana kupata ugumu wa kujisaidia. Ni njia salama, isiyo na madhara, na inaweza kutumiwa nyumbani bila vifaa maalum.

Kitu gani hakipaswi kufanywa?

Usiingize kitu kwenye sehemu ya haja kubwa.

Njia kama kutumia sabuni, mshumaa au vitu vingine kujaribu kuchochea haja kubwa ni hatari kwa mtoto. Inaweza kusababisha mpasuko, maumivu makali, maambukizi, au upotevu wa udhibiti wa haja katika siku zijazo.

Usimpe juisi au maji bila ushauri wa daktari kwa mtoto chini ya miezi 6.

Kiwango kidogo cha maji au juisi kinaweza kuonekana kama suluhisho rahisi, lakini kwa watoto wadogo, viungo vya figo havijakomaa vya kutosha. Kutoa maji bila ushauri wa kitaalamu kunaweza kusababisha usawa usiofaa wa madini mwilini, upungufu wa lishe, au hatari ya maambukizi.

Usimpe dawa za kuharisha bila usimamizi wa mtaalamu.

Dawa za kulainisha kinyesi au dawa za kuongeza mjongeo wa utumbo hazifai kutumiwa kwa watoto wadogo bila ushauri sahihi. Dawa hizi zinaweza kuathiri maji mwilini, usalama wa utumbo, na wakati mwingine zinaweza kusababisha utegemezi wa utumbo kwa dawa.

Wakati gani wa kumwona daktari haraka?

• Mtoto anapata maumivu makali anapojisaidia

• Kinyesi hakitoki kwa muda mrefu na anapata usumbufu

• Kuna damu, homa, au kutapika

• Mtoto hawezi kula vizuri

• Mabadiliko ya tabia au kulala yanakuwa makubwa

• Dalili zinaendelea licha ya hatua salama za awali

Maswali yanayoulizwa Mara kwa Mara