Mishipa ya Mfumo wa Fahamu

Mfumo wa Mawasiliano wa Mwili wa Binadamu

Mwili wa binadamu una mfumo mkubwa sana wa mawasiliano unaounganisha ubongo na karibu kila sehemu ya mwili. Mfumo huu hutuwezesha kuona, kusikia, kunusa, kuonja, kuhisi mguso na maumivu, kusogeza mwili, kufikiri, kukumbuka na pia kudhibiti kazi nyingi za ndani ya mwili bila kuzifikiria.

Mfumo huu huitwa mfumo wa fahamu. Unaundwa na ubongo, uti wa mgongo na mtandao mkubwa wa mishipa ya fahamu unaofika katika sehemu mbalimbali za mwili.

Ni muhimu kutofautisha kati ya seli za fahamu na mishipa ya fahamu. Ubongo una takribani seli za fahamu bilioni 86, pamoja na seli nyingine zinazosaidia seli hizo kufanya kazi. Seli hizi huungana kwa mtandao mkubwa sana wa mawasiliano.

Kwa hiyo, si sahihi kusema kwamba ubongo una mabilioni ya mishipa ya fahamu. Badala yake, ubongo una mabilioni ya seli za fahamu, ambazo hutengeneza mawasiliano kupitia nyuzi zao na kuwasiliana kwa njia nyingi sana.

Mshipa wa fahamu ni nini?

Mshipa wa fahamu ni mkusanyiko wa nyuzi nyingi za seli za fahamu zinazopangwa pamoja na kusafirisha taarifa kati ya mfumo mkuu wa fahamu na sehemu nyingine za mwili.

Taarifa hizo zinaweza kusafiri katika pande mbili. Baadhi ya mishipa hubeba taarifa kutoka mwilini kwenda kwenye ubongo na uti wa mgongo, kwa mfano taarifa za maumivu, joto, mguso na mkao wa mwili. Mishipa mingine hubeba maagizo kutoka kwenye ubongo au uti wa mgongo kwenda kwenye misuli ili kuwezesha harakati.

Baadhi ya mishipa pia huhusika katika kudhibiti viungo vya ndani kama moyo, mapafu, tumbo na utumbo.

Mfumo wa fahamu umegawanyika katika sehemu zipi?

Kwa ujumla, mfumo wa fahamu hugawanywa katika sehemu mbili kuu:

1. Mfumo mkuu wa fahamu

Mfumo mkuu wa fahamu unajumuisha:

• Ubongo

• Uti wa mgongo

Ubongo ndio kituo kikuu cha kupokea, kuchambua, kuhifadhi na kuratibu taarifa. Uti wa mgongo huunganisha ubongo na sehemu kubwa ya mwili na pia hushiriki katika baadhi ya majibu ya haraka ya mwili.

2. Mfumo wa fahamu wa pembeni

Huu unajumuisha mishipa ya fahamu inayotoka kwenye ubongo na uti wa mgongo na kusambaa katika sehemu mbalimbali za mwili.

Mfumo huu ndio unaofikisha taarifa kutoka kwenye ngozi, misuli, viungo na sehemu nyingine za mwili kwenda kwenye mfumo mkuu wa fahamu. Pia hupeleka maagizo kutoka kwenye mfumo mkuu wa fahamu kwenda kwenye misuli na viungo.

Seli ya fahamu ni nini?

Seli ya fahamu ni seli maalumu inayoweza kupokea, kuchakata na kusafirisha taarifa katika mfumo wa fahamu.

Seli hizi zina sehemu mbalimbali. Kuna sehemu zinazopokea taarifa kutoka kwa seli nyingine, sehemu kuu ya seli inayosimamia shughuli zake, na nyuzi ndefu inayoweza kusafirisha taarifa kwenda mbali.

Mamilioni na mabilioni ya seli hizi huwasiliana kwa kutengeneza mtandao mkubwa sana ndani ya ubongo, uti wa mgongo na mishipa ya fahamu.

Seli za fahamu huwasilianaje?

Seli za fahamu huwasiliana kwa kutumia ishara za umeme ndani ya seli na kemikali maalumu katika maeneo ya mawasiliano kati ya seli.

Eneo ambalo seli moja ya fahamu huwasiliana na nyingine huitwa kiunganishi cha seli za fahamu. Katika maeneo haya, kemikali maalumu hutolewa na seli moja na kuathiri seli nyingine.

Kwa njia hii, taarifa inaweza kusafiri kutoka seli moja hadi nyingine kupitia mtandao mkubwa wa mfumo wa fahamu.

Mishipa ya fahamu hufanya kazi gani?

Mishipa ya fahamu hufanya kazi nyingi muhimu. Kazi hizo zinaweza kugawanywa katika makundi makuu.

Kupokea taarifa kutoka mwilini

Mishipa ya fahamu inaweza kubeba taarifa kutoka kwenye ngozi, misuli na viungo kwenda kwenye ubongo na uti wa mgongo.

Taarifa hizo zinaweza kuwa:

• Mguso

• Maumivu

• Joto na baridi

• Shinikizo

• Mkao wa mwili

• Mwendo wa viungo

• Kunyooshwa kwa misuli

• Hali ya baadhi ya viungo vya ndani

Ubongo hutumia taarifa hizi kutambua kinachoendelea ndani na nje ya mwili.

Kupeleka maagizo kwenye misuli

Ubongo unapohitaji mwili kufanya harakati, hutuma maagizo kupitia mfumo wa fahamu.

Kwa mfano, unapotaka kuinua mkono, ubongo hutuma ishara kupitia uti wa mgongo na mishipa ya fahamu hadi kwenye misuli ya mkono.

Misuli inapopokea ishara hizo, hukaza au kulegea kwa namna inayowezesha harakati inayohitajika.

Kudhibiti baadhi ya kazi za ndani ya mwili

Sehemu ya mfumo wa fahamu hudhibiti kazi nyingi ambazo kwa kawaida hatuzifanyi kwa kuamua kila wakati.

Kazi hizo ni pamoja na:

• Kudhibiti mapigo ya moyo

• Kudhibiti upana wa baadhi ya mishipa ya damu

• Kuchochea au kupunguza shughuli za mfumo wa chakula

• Kudhibiti baadhi ya shughuli za mapafu

• Kudhibiti utoaji wa jasho

• Kudhibiti ukubwa wa mboni za macho

• Kushiriki katika udhibiti wa kibofu cha mkojo na viungo vingine

Hii ndiyo sababu mtu hawezi kuamua kwa hiari kila mapigo ya moyo yatokee lini au utumbo usonge lini.

Mishipa ya fahamu ya hisia

Baadhi ya mishipa hubeba taarifa za hisia kutoka mwilini kwenda kwenye mfumo mkuu wa fahamu.

Kwa mfano, unapogusa kitu cha moto, vipokezi vilivyopo kwenye ngozi hutambua joto na taarifa hiyo husafirishwa kupitia mfumo wa fahamu. Ubongo hutambua hatari na mwili unaweza kuondoa mkono haraka.

Mfumo huu hutusaidia kutambua mazingira na kujilinda dhidi ya madhara.

Mishipa ya fahamu ya harakati

Mishipa mingine hubeba maagizo yanayosaidia kusogeza misuli.

Harakati rahisi kama kutembea zinahitaji ushirikiano wa maeneo mengi ya ubongo, uti wa mgongo, mishipa ya fahamu na misuli.

Kwa hiyo, tatizo katika sehemu yoyote ya mfumo huu linaweza kuathiri uwezo wa mtu kusogeza sehemu fulani ya mwili.

Mishipa ya fahamu ya fuvu la kichwa

Kuna jozi 12 za mishipa ya fuvu la kichwa inayohusiana moja kwa moja na ubongo na shina la ubongo.

Mishipa hii huhusika katika kazi mbalimbali kama:

• Kunusa

• Kuona

• Kusogeza macho

• Kuhisi sehemu za uso

• Kutafuna

• Kusogeza misuli ya uso

• Kusikia

• Kudumisha usawa wa mwili

• Kumeza

• Kusogeza ulimi

• Kusogeza shingo na mabega

• Kudhibiti baadhi ya kazi za viungo vya ndani

  
  

Kwa hiyo, mishipa ya fuvu la kichwa ni sehemu ndogo tu ya mfumo mzima wa mishipa ya fahamu.

Mishipa inayotoka kwenye uti wa mgongo

Mbali na mishipa ya fuvu la kichwa, kuna mishipa inayotoka kwenye uti wa mgongo na kusambaa kuelekea sehemu mbalimbali za mwili.

Mishipa hii hufikisha taarifa kati ya uti wa mgongo na maeneo kama mikono, miguu, kifua, tumbo na sehemu nyingine za mwili.

Ndiyo sababu jeraha au ugonjwa unaoathiri uti wa mgongo unaweza kusababisha matatizo ya hisia au harakati katika maeneo yaliyo chini ya sehemu iliyoathirika.

Mfumo wa fahamu unavyofanya kazi kwa pamoja

Mfumo wa fahamu haufanyi kazi kama mkusanyiko wa mishipa inayofanya kazi peke yake. Ni mtandao unaoshirikiana kwa karibu.

Kwa mfano, unapokanyaga kitu chenye ncha kali, vipokezi vya maumivu kwenye mguu hutambua kichocheo hicho. Taarifa husafiri kupitia mishipa ya fahamu hadi kwenye uti wa mgongo.

Mwili unaweza kutoa jibu la haraka kwa kuondoa mguu kabla hata hujatambua kikamilifu kinachoendelea. Wakati huo huo, taarifa huendelea kufika kwenye ubongo ambako unatambua maumivu na kutathmini kilichotokea.

Huu ni mfano wa jinsi mfumo wa fahamu unavyoweza kupokea taarifa, kuichakata na kutoa jibu kwa muda mfupi sana.

Nini kinaweza kuharibu mishipa ya fahamu?

Mishipa ya fahamu inaweza kuathiriwa na sababu nyingi. Baadhi ya sababu ni:

• Kisukari

• Majeraha

• Shinikizo kwenye mshipa

• Maambukizi

• Upungufu wa baadhi ya virutubisho

• Matatizo ya mtiririko wa damu

• Matumizi ya baadhi ya dawa au kemikali zenye sumu

• Unywaji mkubwa wa pombe kwa muda mrefu

• Magonjwa yanayoathiri mfumo wa kinga ya mwili

• Magonjwa ya kurithi

• Uvimbe unaobana au kuathiri mishipa

• Magonjwa ya ubongo au uti wa mgongo

Sababu hutofautiana kulingana na aina ya mshipa na sehemu ya mfumo wa fahamu iliyoathirika.

Dalili za tatizo la mishipa ya fahamu

Tatizo la mishipa ya fahamu linaweza kuonekana kwa namna tofauti kulingana na eneo lililoathirika.

Dalili zinaweza kujumuisha:

• Ganzi

• Kuchomachoma

• Maumivu ya kuungua

• Maumivu yanayopita kama mshtuko wa umeme

• Kupungua kwa uwezo wa kuhisi joto au baridi

• Udhaifu wa misuli

• Kutetemeka

• Misuli kukaza au kusinyaa bila kutarajiwa

• Kushindwa kusogeza sehemu ya mwili vizuri

• Kupoteza usawa

• Matatizo ya kutembea

• Matatizo ya kuona

• Matatizo ya kusikia

• Ugumu wa kumeza

• Mabadiliko ya sauti

• Matatizo ya kudhibiti baadhi ya kazi za kibofu au utumbo

Dalili moja inaweza kusababishwa na magonjwa mbalimbali, hivyo haipaswi kudhaniwa moja kwa moja kuwa imetokana na tatizo la mshipa wa fahamu bila uchunguzi.

Je, mishipa ya fahamu inaweza kupona?

Uwezo wa mshipa wa fahamu kupona hutegemea aina ya uharibifu, sehemu iliyoathirika, ukubwa wa jeraha na chanzo cha tatizo.

Baadhi ya mishipa inaweza kurejesha sehemu ya kazi baada ya kuumia, hasa ikiwa uharibifu si mkubwa na chanzo kinatibiwa mapema.

Hata hivyo, seli za fahamu katika mfumo mkuu wa fahamu zina uwezo mdogo wa kujirekebisha ikilinganishwa na baadhi ya mishipa ya fahamu iliyo nje ya ubongo na uti wa mgongo. Hii ndiyo sababu baadhi ya majeraha makubwa ya ubongo au uti wa mgongo yanaweza kuacha madhara ya muda mrefu.

Jinsi ya kutunza mfumo wa fahamu

Afya ya mfumo wa fahamu inahusishwa na afya ya mwili kwa ujumla.

Mambo yanayoweza kusaidia ni pamoja na:

• Kula mlo wenye mchanganyiko wa vyakula mbalimbali

• Kufanya mazoezi ya mwili mara kwa mara

• Kudhibiti sukari ya damu kwa watu wenye kisukari

• Kudhibiti shinikizo la damu

• Kuepuka uvutaji wa sigara

• Kupunguza au kuepuka unywaji mkubwa wa pombe

• Kulinda kichwa dhidi ya majeraha

• Kulala kwa muda wa kutosha

• Kutafuta matibabu mapema unapopata dalili za mfumo wa fahamu

Dalili zinazohitaji huduma ya haraka

Baadhi ya dalili za mfumo wa fahamu zinaweza kuashiria hali ya dharura, hasa zinapotokea ghafla.

Tafuta huduma ya dharura ikiwa mtu anapata ghafla:

• Uso kupinda upande mmoja

• Mkono au mguu kuwa dhaifu au kufa ganzi upande mmoja

• Kushindwa kuzungumza au kuelewa maneno

• Kupoteza uwezo wa kuona ghafla

• Kushindwa kutembea au kupoteza usawa ghafla

• Maumivu makali sana ya kichwa yaliyoanza ghafla

• Kupoteza fahamu

• Degedege linaloanza ghafla

Dalili hizi zinaweza kuhusishwa na kiharusi au matatizo mengine makubwa ya mfumo wa fahamu, hivyo kuchelewa kutafuta huduma kunaweza kuwa hatari.

Hitimisho

Mfumo wa fahamu ni mtandao mkubwa wa mawasiliano unaounganisha ubongo, uti wa mgongo na mwili mzima, huku mabilioni ya seli za fahamu zikisaidia kupokea, kuchakata na kusafirisha taarifa. Mishipa ya fahamu ni mikusanyiko ya nyuzi zinazowezesha mawasiliano haya kati ya mfumo mkuu wa fahamu na sehemu mbalimbali za mwili.

Kwa hiyo, mishipa ya fahamu si mishipa ya kawaida ya damu wala haipo kwenye ubongo pekee; ni sehemu ya mfumo mpana unaotuwezesha kuhisi, kufikiri, kusogeza mwili na kudhibiti kazi nyingi za mwili. Dalili kama ganzi, udhaifu, maumivu ya aina isiyo ya kawaida, matatizo ya usawa au mabadiliko ya ghafla ya kuona na kuzungumza zinahitaji kuchunguzwa ili kutambua chanzo na kuanza matibabu mapema.