Mwandishi;
Mhariri:
Imeboreshwa
ULY CLINIC
ULY CLINIC
23 Agosti 2026, 15:43:52
Mshiko wa pumu ya kifua-Asthma: Huduma ya kwanza
Pumu ya kifua (asthma) ni ugonjwa sugu unaosababisha njia za hewa kuwa nyeti na kubana inapokutana na vichochezi mbalimbali. Wakati wa mshiko wa pumu, misuli inayozunguka njia za hewa hukaza, ukuta wa njia ya hewa huvimba na ute unaweza kuongezeka, hivyo kufanya hewa kupita kwa shida.
Mshiko unaweza kuwa mdogo na kuimarika baada ya kutumia dawa aliyoandikiwa mgonjwa, lakini unaweza pia kuwa mkali na kutishia maisha. Usisubiri mtu apoteze fahamu au midomo kubadilika rangi ndipo uombe msaada wa dharura.
Dalili za mshiko wa pumu(kubanwa na pumu ya kifua)
Mtu mwenye mshiko wa pumu anaweza kuwa na:
Kupumua kwa shida
Kutoa sauti ya mluzi wakati wa kupumua
Kikohozi, hasa kinachozidi usiku au alfajiri
Kifua kubana au kuhisi kizito
Kushindwa kutoa hewa vizuri
Kupumua kwa haraka
Kushindwa kuzungumza sentensi ndefu kutokana na kukosa pumzi
Kutumia nguvu za ziada za misuli ya shingo na kifua wakati wa kupumua
Wasiwasi au hofu kutokana na kushindwa kupumua
Katika mshiko mkali, mtu anaweza kushindwa kuzungumza vizuri, kuchoka sana, kuchanganyikiwa, kuwa na usingizi usio wa kawaida au kupoteza fahamu.
Midomo, ulimi au ngozi kuwa ya bluu/kijivu ni dalili ya hatari kubwa ya upungufu wa oksijeni na inahitaji msaada wa dharura mara moja.
Vitu vinavyoweza kuchochea mshiko wa pumu
Vichochezi hutofautiana kutoka mtu mmoja hadi mwingine. Vinaweza kujumuisha:
Moshi wa sigara au tumbaku
Vumbi
Poleni
Harufu kali kama manukato na kemikali
Uchafuzi wa hewa
Baridi au mabadiliko makubwa ya joto
Maambukizi ya mfumo wa hewa, hasa mafua
Mazoezi kwa baadhi ya watu
Manyoya au ngozi iliyokufa ya wanyama
Mende na vumbi la ndani ya nyumba
Msongo wa mawazo kwa baadhi ya watu
Dawa fulani kwa watu wenye usikivu, kama aspirin au baadhi ya dawa za kupunguza maumivu.
Kumtoa mtu kwenye kichochezi kinachojulikana kunaweza kusaidia, lakini usicheleweshe matibabu ya dharura kwa kujaribu kutafuta au kuondoa kichochezi.
Namna ya kutoa huduma ya kwanza kwa mtu mwenye mshiko wa pumu(Kubanwa na pumu ya kifua)
1. Mtulize na msaidie akae
Msaidie akae katika mkao unaomfanya apumue kwa urahisi, kwa mfano kukaa akiwa ameinama kidogo mbele na kuweka mikono juu ya sehemu imara.
Usimlazimishe kulala chali ikiwa anahisi kupumua ni kugumu zaidi akiwa amelala. Mtulize na zungumza naye kwa utaratibu. Hofu inaweza kufanya mtu apumue kwa haraka zaidi na kuongeza hisia za kukosa pumzi.
2. Msaidie kutumia dawa yake ya pumu
Ikiwa ana inhaler au dawa nyingine ya pumu aliyoandikiwa, msaidie kuitumia kulingana na maelekezo aliyopewa na mtaalamu wa afya.
Dawa ya kupanua njia ya hewa kama salbutamol hutumiwa na wagonjwa wengi kwa ajili ya kupunguza kubana kwa njia ya hewa wakati wa mshiko, lakini si kila inhaler ya pumu ina salbutamol na si kila mgonjwa hutumia mpango wa dawa unaofanana.
Kwa hiyo, usimpe mtu dawa ya pumu ya mtu mwingine kwa sababu tu inaonekana kuwa inafanana na yake.
Ikiwa ana spacer yake, inaweza kusaidia dawa ya inhaler kufika vizuri kwenye mapafu, hasa kwa baadhi ya watoto.
3. Ondoa kichochezi ikiwa kinaonekana
Ikiwa mshiko ulianza baada ya mtu kukutana na moshi, vumbi, manukato au kemikali, msaidie kuondoka kwenye chanzo hicho ikiwa kufanya hivyo ni salama.
Usimpeleke kwenye eneo lenye moshi au kemikali kwa muda mrefu kwa sababu tu unajaribu kumtoa kwenye chanzo.
4. Fuatilia hali yake
Endelea kumwangalia na kutathmini kama hali inabadilika.
Angalia:
Anaweza kuzungumza?
Anaweza kupumua bila kutumia nguvu nyingi?
Kikohozi au mluzi unapungua?
Kifua kubana kunapungua?
Anaanza kuchoka au kuchanganyikiwa?
Midomo au ulimi vinaanza kuwa bluu/kijivu?
Anaendelea kuwa na dalili kali licha ya kutumia dawa yake?
Mtu anayezidi kuwa dhaifu au kushindwa kuzungumza kutokana na kukosa pumzi anahitaji msaada wa haraka.
Piga 112 haraka ikiwa...
Usichelewe kupiga simu ya dharura ikiwa:
Mshiko ni mkali.
Dawa yake ya kupulizia haileti nafuu au nafuu haitoshi.
Dalili zinaendelea kuwa mbaya.
Hana dawa yake wakati wa mshiko.
Anaongea kwa shida kwa sababu ya kukosa pumzi.
Anatumia nguvu nyingi kupumua.
Anaonekana kuchanganyikiwa au kuchoka sana.
Midomo au ulimi vinakuwa bluu/kijivu.
Anapoteza fahamu.
Anaacha kupumua kawaida.
Una wasiwasi kwamba maisha yake yako hatarini.
Usimwache mtu mwenye mshiko mkali peke yake.
Ikiwa mtu mwenye pumu anapoteza fahamu
Ikiwa mtu amepoteza fahamu:
Piga simu 112Â au mwombe mtu mwingine apige
Angalia kama anapumua kawaida
Ikiwa hapumui kawaida, anza CPRÂ mara moja na tumia AED ikiwa inapatikana
Ikiwa anapumua kawaida lakini hajitambui, mweke katika pozi la kupona na endelea kufuatilia kupumua kwake
Usimpe chakula, maji au dawa kwa mdomo akiwa hajitambui
Je, inhaler ya salbutamol inafanyaje kazi?
Salbutamol ni dawa inayopanua njia za hewa. Hulegeza misuli iliyokaza inayozunguka mirija ya hewa, hivyo kusaidia njia hizo kufunguka na kufanya hewa ipite kwa urahisi zaidi.
Kwa kawaida huanza kufanya kazi kwa muda mfupi na hutumiwa kama dawa ya kupunguza dalili kwa wagonjwa ambao wameandikiwa. Hata hivyo, matumizi ya inhaler mara kwa mara yanaweza kuashiria kwamba pumu haidhibitiwi vizuri.
Kwa hiyo, mtu anayehitaji dawa yake ya kupulizia mara nyingi kuliko alivyoelekezwa anapaswa kufanyiwa tathmini na mtaalamu wa afya ili mpango wake wa kudhibiti pumu upitiwe.
Mambo ambayo hupaswi kumfanyia mtu mwenye mshiko wa pumu
Usifanye yafuatayo:
Usimlazimishe kulala chali ikiwa mkao huo unamfanya apumue kwa shida
Usimpe dawa ambayo hajaandikiwa bila ushauri wa kitaalamu
Usimlazimishe kufanya mazoezi au kutembea
Usimwambie avumilie tu ikiwa dalili zinazidi kuwa mbaya
Usicheleweshe kupiga 112 kwa kutegemea inhaler pekee wakati hali ni kali
Usimwache mtu mwenye mshiko mkali peke yake
Usimpe chakula au maji ikiwa amepoteza fahamu.
Tofauti kati ya mshiko wa pumu na hali nyingine za kupumua
Si kila mtu anayepumua kwa shida ana mshiko wa pumu. Kupumua kwa shida kunaweza pia kusababishwa na hali nyingine kama:
Mzio mkali
Moyo kushindwa kufanya kazi vizuri
Maambukizi makali ya mapafu
Mtu kupaliwa
Kuganda kwa damu kwenye mapafu
Shambulio la moyo
Maambukizi makali yanayoathiri mwili mzima
Kwa hiyo, hasa ikiwa mtu hajawahi kuwa na pumu, ana maumivu ya kifua, anazimia, ana uvimbe wa uso/ulimi au dalili zilianza ghafla baada ya kula chakula au kutumia dawa, usidhani moja kwa moja kwamba ni pumu.
Ni wakati gani mtu mwenye pumu anapaswa kwenda hospitali?
Mbali na mshiko mkali unaohitaji huduma ya dharura, mtu anapaswa kuonana na mtaalamu wa afya ikiwa:
Mshiko unarudiwa mara kwa mara
Anatumia inhaler ya kupunguza dalili mara nyingi
Anaamka usiku kutokana na kukohoa au kukosa pumzi
Dalili zinamzuia kufanya shughuli za kawaida
Anahitaji dawa za dharura mara kwa mara
Dawa zake hazionekani kufanya kazi kama zamani
Hajui namna sahihi ya kutumia inhaler
Hajawahi kufanyiwa tathmini ya pumu licha ya kuwa na dalili zinazofanana na pumu
Tathmini ya kitaalamu husaidia kutambua kama ni pumu, kubaini vichochezi na kuweka mpango wa kuzuia mashambulizi yajayo.
Maswali yaliyoulizwa mara kwa mara kuhusu huduma ya kwanza kwa mtu aliyeshikwa na pumu ya kifua
1. Kwa nini mtu mwenye pumu anaweza kupata mshiko wakati wa kufanya mazoezi?
Mazoezi yanaweza kusababisha njia za hewa kuwa nyeti kwa baadhi ya watu wenye pumu. Wakati wa mazoezi, mtu hupumua kwa haraka na kwa kina zaidi, na wakati mwingine hewa inayopita kwenye njia ya hewa husababisha mabadiliko yanayochochea kubana kwa njia hizo.
Hii haimaanishi kwamba mtu mwenye pumu anapaswa kuacha mazoezi. Kwa watu wengi, pumu inaweza kudhibitiwa vizuri kiasi cha kuwawezesha kufanya mazoezi na kushiriki michezo.
Mtu anayepata dalili kila anapofanya mazoezi anapaswa kuzungumza na mtaalamu wa afya kuhusu mpango wa kudhibiti pumu na namna ya kutumia dawa kabla au wakati wa mazoezi ikiwa ataelekezwa kufanya hivyo.
2. Mtu mwenye pumu anaweza kutumia dawa yake ya kupulizia akiwa amesimama?
Ndiyo, mkao unaofaa hutegemea kile kinachomsaidia kupumua kwa urahisi. Wakati wa mshiko, mtu anaweza kukaa au kusimama akiwa katika mkao unaomsaidia kupumua.
Jambo muhimu zaidi ni kuhakikisha kwamba anaweza kutumia inhaler yake vizuri na kwamba hapumui kwa shida kiasi cha kushindwa kuitumia.
Ikiwa mshiko ni mkali kiasi cha kushindwa kuzungumza, kuchoka sana au kubadilika rangi ya midomo, usitegemee mkao au inhaler pekee—huduma ya dharura inahitajika.
3. Kwa nini mtu anaweza kuwa na pumu lakini asitoe sauti ya mluzi?
Mluzi ni dalili inayojulikana ya pumu, lakini si lazima ionekane kwa kila mshiko. Kubana kwa njia za hewa kunaweza kuwa tofauti kwa kiwango na mahali kilipo.
Katika hali kali sana, hewa inaweza kupita kwa kiasi kidogo kiasi kwamba sauti ya mluzi isipatikane. Hii inaweza kuwa ishara ya hatari badala ya kuonyesha kwamba pumu imepona.
Kwa hiyo, usitumie uwepo au kutokuwepo kwa mluzi pekee kuamua ukubwa wa mshiko. Uwezo wa kuzungumza, kiwango cha kupumua, uchovu, fahamu na rangi ya midomo ni muhimu pia.
4. Je, mtu mwenye pumu anaweza kuishi bila inhaler?
Watu wenye pumu hutofautiana. Baadhi wanaweza kuwa na dalili chache sana kwa muda mrefu, lakini bado wanahitaji kuwa na mpango wa matibabu uliowekwa na mtaalamu wa afya.
Kutokuwa na dalili kwa muda fulani hakumaanishi kwamba pumu imekwisha kabisa. Mshiko unaweza kutokea baada ya kukutana na kichochezi fulani, maambukizi au sababu nyingine.
Mtu mwenye pumu anapaswa kujua dawa zake, jinsi na wakati wa kuzitumia, na nini cha kufanya dalili zinapoanza. Kuacha dawa kwa uamuzi binafsi kunaweza kuongeza hatari ya mshiko kwa baadhi ya watu.
5. Kwa nini inhaler inaweza kuonekana kama haifanyi kazi?
Sababu moja inaweza kuwa mshiko ni mkali kuliko kawaida na unahitaji matibabu zaidi ya inhaler. Sababu nyingine ni matumizi yasiyo sahihi ya kifaa, kwa mfano kutovuta dawa kwa namna inayofaa.
Pia, baadhi ya vifaa vinaweza kutumiwa kwa dawa tofauti na kwa madhumuni tofauti. Si kila inhaler imekusudiwa kutoa nafuu ya haraka wakati wa mshiko.
Ikiwa dawa ambayo kwa kawaida husaidia haileti nafuu, usiendelee kusubiri kwa muda mrefu. Mtu anapaswa kutathminiwa, na katika hali kali huduma ya dharura inapaswa kuitwa.
6. Je, mafua yanaweza kusababisha mshiko wa pumu?
Ndiyo. Maambukizi ya mfumo wa hewa yanaweza kuwa kichochezi cha dalili za pumu kwa baadhi ya watu. Mtu anaweza kuanza na mafua au kikohozi, kisha baadaye akapata mluzi na kubanwa kifua.
Hii ndiyo sababu baadhi ya watu wenye pumu huona dalili zao zikiongezeka wanapopata maambukizi ya njia ya hewa.
Mtu mwenye pumu anayepata maambukizi na kuona kupumua kwake kunazidi kuwa kugumu anapaswa kufuata mpango wake wa matibabu na kutafuta ushauri wa kitaalamu ikiwa dalili zinaongezeka.
7. Kwa nini mtu mwenye pumu anaweza kuonekana kuwa na wasiwasi sana wakati wa mshiko?
Kukosa pumzi kunaweza kuleta hofu kubwa kwa sababu mtu anahisi kwamba hawezi kupata hewa ya kutosha. Hofu hiyo inaweza kumfanya apumue haraka zaidi na kuongeza hisia za kukosa pumzi.
Ndiyo maana mtu anayemsaidia anapaswa kuzungumza kwa utulivu na kumwelekeza katika hatua moja baada ya nyingine.
Hata hivyo, usidhani kwamba mtu anayepumua kwa haraka kutokana na hofu ana tatizo la kisaikolojia pekee. Kwanza tathmini uwezekano wa mshiko wa pumu au tatizo jingine la kimwili, hasa ikiwa ana historia ya pumu.
8. Mtu mwenye pumu akianza kukohoa sana, je hiyo ina maana mshiko wake ni mdogo?
Si lazima. Kikohozi kinaweza kuwa dalili kuu ya pumu kwa baadhi ya watu, na wakati mwingine kinaweza kuambatana na kubana kwa njia ya hewa.
Ukali wa mshiko hauwezi kuamuliwa kwa kiwango cha kikohozi pekee. Mtu anaweza kuwa na kikohozi kikubwa lakini bado anaweza kupumua, wakati mwingine mtu mwenye mshiko mkali anaweza kuwa kimya na kuchoka sana.
Tathmini uwezo wake wa kuzungumza, kupumua, kuitikia na kutumia dawa yake, na tafuta msaada wa haraka ikiwa hali inaonekana kuwa mbaya.
9. Je, mtu mwenye pumu anaweza kupata mshiko kutokana na manukato au dawa za kusafishia?
Baadhi ya watu wanaweza kupata dalili baada ya kukutana na harufu kali, moshi au kemikali zinazokera njia za hewa. Hii hutofautiana kutoka mtu mmoja hadi mwingine.
Ikiwa mtu anatambua kwamba bidhaa fulani humletea dalili, ni muhimu kupunguza kukutana na bidhaa hiyo na kuhakikisha mazingira yana hewa ya kutosha.
Ikiwa bidhaa hiyo imesababisha pia kuvimba kwa midomo au ulimi, upele mwilini, kizunguzungu au kupumua kwa shida ghafla, fikiria uwezekano wa mzio mkali, ambao ni dharura ya kitabibu na si mshiko wa kawaida wa pumu pekee.
10. Mtu mwenye pumu anapaswa kuwa na mpango gani wa kujiandaa kabla ya mshiko mwingine?
Anapaswa kujua dawa zake, namna sahihi ya kutumia vifaa vyake na dalili zinazoonyesha kwamba hali yake inaanza kuwa mbaya. Ni muhimu pia kujua vichochezi vyake vinavyojulikana na namna ya kuviepuka.
Kwa watoto, wazazi au walezi wanapaswa pia kujua mpango wa mtoto wa kutumia dawa na hatua za kuchukua dalili zinapoanza. Shuleni au mahali anapofanya shughuli za kila siku, watu wanaohusika wanaweza kuhitaji kujua namna ya kupata msaada wakati wa dharura.
Mpango wa matibabu unapaswa kuandaliwa na mtaalamu wa afya na kupitiwa mara kwa mara. Lengo si kutibu mshiko tu unapojitokeza, bali pia kudhibiti pumu ili mshiko uwe mchache, usiwe mkali na kupunguza hatari ya kulazwa hospitalini.
ULY CLINIC inakukumbusha siku zote uwasiliane na daktari wako kwa elimu na ushauri zaidi kabla ya kuchukua thatua yoyote baada ya kusoma makala hii
Wasiliana na daktari wa ULY CLINIC kwa suhauri zaidi kupitia namba za simu au kwa kubonyeza 'Pata tiba' chini ya tovuti hii
Imeandikwa;
31 Desemba 2020, 15:25:23
Rejea za mada:
The complete first aid book
British red cross. https://www.redcross.org.uk/first-aid/learn-first-aid/asthma-attack. Imechukuliwa 31.12.2020
Better Health Channel. Asthma emergency first aid. https://www.betterhealth.vic.gov.au/health/conditionsandtreatments/asthma-emergency-first-aid. Imechukuliwa 31.12.2020
National asthma council. Asthma first aid. https://www.nationalasthma.org.au/asthma-first-aid. Imechukuliwa 31.12.2020