Degedege ni tukio linalotokea kutokana na mabadiliko ya ghafla katika shughuli za umeme wa ubongo. Linaweza kusababisha mtu kupoteza fahamu, kuanguka, kutetemeka au kukakamaa kwa misuli, kutazama sehemu moja bila kujitambua, kuchanganyikiwa au kufanya mienendo isiyo ya kawaida. Si kila degedege huonekana kwa namna ya mtu kuanguka na kutetemeka mwili mzima.

Takribani mtu 1 kati ya 10 anaweza kupata degedege wakati fulani katika maisha yake. Degedege moja pekee halimaanishi moja kwa moja kwamba mtu ana kifafa, kwa sababu degedege linaweza kutokea kutokana na sababu mbalimbali. Hata hivyo, mtu anayeshuhudia degedege anaweza kuwa msaada mkubwa kwa kuhakikisha mgonjwa habebi majeraha na anapata huduma ya dharura inapohitajika.

Watu wengi hawajui mambo sahihi na yasiyo sahihi ya kufanya mtu anapopata degedege. Baadhi ya imani potofu, kama kuweka kijiko, kitambaa au kitu kingine mdomoni, zinaweza kusababisha majeraha makubwa. Kusoma makala hii kutakusaidia kuelewa namna salama ya kutoa huduma ya kwanza kwa mtu mzima mwenye degedege.

Degedege linaweza kuonekana kwa namna gani?

Dalili za degedege hutegemea aina yake. Watu wengi hufikiria degedege ni lazima mtu aanguke na kutetemeka, lakini aina nyingine zinaweza kuonekana tofauti.

Mtu anaweza:

• Kupoteza fahamu na kuanguka

• Kukakamaa kwa misuli

• Kutetemeka au kuwa na mishtuko ya mikono na miguu

• Kutazama sehemu moja bila kujibu

• Kuchanganyikiwa ghafla

• Kufanya mienendo isiyo ya kawaida bila kujitambua

• Kutembea bila kujua anakoenda

• Kushindwa kujibu maswali kwa muda

• Kuwa na uchovu au kuchanganyikiwa baada ya degedege

Baadhi ya degedege hudumu kwa muda mfupi na huisha yenyewe, lakini muda wa degedege unapaswa kufuatiliwa kwa sababu ni taarifa muhimu katika kuamua kama hali imekuwa ya dharura.

Namna ya kutoa huduma ya kwanza kwa mtu mzima mwenye degedege

Hatua za msingi zinaweza kukumbukwa kwa kanuni rahisi: kaa naye, mlinde, mgeuze ubavuni inapofaa na fuatilia muda.

1. Kaa na mtu huyo na uwe mtulivu

Usikimbie na usipaniki. Kaa karibu naye mpaka degedege liishe na ahakikishe yuko sehemu salama. Utulivu wako unaweza kusaidia pia watu wengine waliopo eneo hilo kutulia.

Ikiwezekana, mwombe mtu mwingine kusaidia kuondoa watu wengi wanaomsongamana ili mgonjwa awe na nafasi na faragha.

2. Rekodi muda wa degedege

Angalia saa au simu na kumbuka muda degedege lilipoanza. Endelea kufuatilia mpaka dalili za degedege ziishe.

Kujua muda ni muhimu kwa sababu degedege linalodumu kwa dakika 5 au zaidi linahitaji msaada wa dharura. Pia muda huo unaweza kusaidia watoa huduma za afya kufanya maamuzi sahihi kuhusu hali ya mgonjwa.

3. Mlinde dhidi ya majeraha

Ondoa vitu vigumu, vyenye ncha kali au hatari vilivyo karibu naye, kama vile:

• Viti

• Meza

• Vitu vya kioo

• Vifaa vyenye ncha kali

• Vitu vya moto

• Vitu vizito vinavyoweza kumwangukia

Ikiwa anaanguka, msaidie kwa upole kushuka chini ikiwa unaweza kufanya hivyo kwa usalama. Usijaribu kumbeba au kumshikilia kwa nguvu wakati wa mishtuko.

4. Weka kitu laini chini ya kichwa

Ikiwa mtu amelala chini na kichwa chake kinaweza kugonga sakafu au kitu kigumu, weka kitu laini na bapa chini ya kichwa, kama:

• Jaketi

• Nguo iliyokunjwa

• Mto mdogo

Ondoa miwani ikiwa anaivaa, ikiwa unaweza kufanya hivyo bila kumlazimisha au kujihatarisha.

5. Legeza vitu vinavyobana shingo

Legeza tai, kola, skafu au vazi lolote linalobana shingo. Hii inaweza kumsaidia kuwa huru zaidi wakati wa kupumua.

Usivute au kuvua nguo kwa nguvu. Lengo ni kuondoa tu kizuizi kinachoweza kubana shingo.

6. Mgeuze alalie ubavuni inapowezekana

Ikiwa mtu amelala chini na hana fahamu au hajitambui, mgeuze kwa upole alalie ubavu mmoja katika nafasi salama ya kupona. Mdomo unapaswa kuelekea chini au pembeni ili mate au matapishi yaweze kutoka badala ya kuingia kwenye njia ya hewa.

Huna ulazima wa kuchagua upande wa kushoto kila wakati. Muhimu ni kumweka katika ubavu salama, hasa baada ya mishtuko kupungua au kuisha, kwa namna ambayo inalinda njia ya hewa.

7. Baada ya degedege kuisha, kaa naye mpaka apate fahamu vizuri

Baada ya degedege, mtu anaweza:

• Kuchanganyikiwa

• Kuwa na usingizi

• Kutojua alipo

• Kuwa na maumivu ya kichwa

• Kuwa na uchovu mkubwa

• Kuwa na aibu au hofu

Ongea naye kwa sauti ya utulivu. Mwambie kwa ufupi kilichotokea na umhakikishie kwamba yuko salama. Usimshinikize kujibu maswali mengi mara moja.

Usimwache peke yake mpaka arejee katika hali yake ya kawaida au mpaka awe chini ya uangalizi wa mtu mwingine anayewajibika.

Huduma ya kwanza kwa degedege linalohusisha mwili mzima

Aina ya degedege inayohusisha kupoteza fahamu, kukakamaa na kutetemeka kwa mwili inaweza kusababisha majeraha kutokana na kuanguka au kugonga vitu.

Fanya yafuatayo:

• Kaa mtulivu na kaa karibu naye

• Rekodi muda wa degedege

• Msaidie kushuka chini ikiwa anaanguka na unaweza kufanya hivyo kwa usalama

• Ondoa vitu hatari vilivyo karibu

• Weka kitu laini chini ya kichwa

• Ondoa miwani

• Legeza mavazi yanayobana shingo

• Usimzuie kutetemeka kwa kumshikilia

• Usitie kitu chochote mdomoni

• Baada ya mishtuko kupungua au kuisha, mgeuze alalie ubavuni

• Endelea kumwangalia mpaka fahamu na hali yake irejee vizuri

Hatua hizi zinalenga kupunguza majeraha wakati mwili unapopitia mishtuko ambayo huwezi kuizuia kwa kumshikilia.

Mambo yasiyopaswa kumfanyia mtu mwenye degedege

Baadhi ya hatua zinazofanywa kwa nia ya kusaidia zinaweza kuwa hatari. Epuka yafuatayo:

1. Usimshikilie kwa nguvu ili kuzuia mishtuko

Kumshikilia mikono au miguu kwa nguvu hakuwezi kusimamisha degedege. Badala yake kunaweza kusababisha:

• Kuvunjika au kuumia kwa mifupa

• Kuvutika kwa misuli

• Kuumia kwa viungo

• Kuumia kwa msaidizi

Badala yake, linda eneo linalomzunguka.

2. Usiweke kitu chochote mdomoni

Usiweke:

• Kijiko

• Kidole

• Kitambaa

• Mti

• Dawa

• Chakula

Mtu mwenye degedege hawezi “kumeza ulimi wake.” Kuweka kitu mdomoni kunaweza kuharibu meno au taya na pia kunaweza kusababisha kuumia kwa msaidizi.

3. Usimpe chakula, maji au dawa za kumeza wakati wa degedege

Mtu asiyejitambua vizuri anaweza kushindwa kumeza kwa usalama. Kumpa maji, chakula au vidonge kunaweza kuongeza hatari ya kukabwa.

Subiri mpaka awe macho, aweze kukaa na kumeza kwa usalama.

4. Usimpe pumzi ya mdomo kwa mdomo wakati wa degedege

Wakati wa baadhi ya degedege, kupumua kunaweza kuonekana tofauti au kwa muda mfupi, lakini usianze kumpa pumzi ya mdomo kwa mdomo wakati mishtuko bado inaendelea.

Baada ya degedege kuisha, ikiwa mtu hana mwitikio na hauoni dalili za kupumua kawaida, tafuta msaada wa dharura na fuata maelekezo ya huduma ya dharura au ya mtoa huduma aliyefundishwa kuhusu hatua zinazofuata.

5. Usimwage maji usoni wala kumlazimisha aamke

Kumwagia maji, kumpiga makofi au kumtikisa hakusimamishi degedege na kunaweza kusababisha majeraha au kumchanganya zaidi baada ya degedege kuisha.

Je, unaweza kumpa dawa mtu mwenye degedege?

Usimpe dawa za kumeza wakati wa degedege au wakati bado hajarejea vizuri kwenye fahamu.

Baadhi ya watu wenye kifafa wanaweza kuwa na mpango maalumu wa matibabu ya dharura au dawa ya kuokoa inayotakiwa kutolewa katika hali fulani. Dawa hiyo inapaswa kutolewa tu kulingana na maelekezo ya daktari na, inapohitajika, na mtu ambaye amepewa mafunzo ya namna ya kuitumia.

Ikiwa hujui dawa yake, dozi au namna ya kuitoa, usibashiri. Tafuta msaada wa kitabibu.

Ni wakati gani degedege huwa dharura?

Pata msaada wa dharura haraka ikiwa:

• Degedege limedumu kwa dakika 5 au zaidi

• Degedege lingine linaanza kabla mtu hajapata fahamu vizuri baada ya la kwanza

• Mtu anapata degedege nyingi mfululizo

• Ana shida kupumua baada ya degedege

• Hashindwi kuamka au kurejea katika hali yake ya kawaida

• Ameumia vibaya wakati wa degedege

• Degedege limetokea akiwa ndani ya maji

• Hii ni mara ya kwanza mtu kupata degedege

• Mtu ni mjamzito

• Mtu mwenye kisukari amepoteza fahamu

• Kuna ugonjwa mwingine mkubwa au hali ya kiafya inayotia wasiwasi

• Mtu mwenyewe au mlezi wake anaomba msaada wa dharura

Si kila mtu mwenye historia ya kifafa anahitaji kwenda hospitali baada ya kila degedege, hasa ikiwa ana mpango wa matibabu unaojulikana na anarejea katika hali yake ya kawaida. Hata hivyo, ikiwa kuna tofauti yoyote kubwa na hali yake ya kawaida, ni salama kutafuta ushauri wa kitabibu.

Degedege likitokea akiwa kwenye maji

Degedege linalotokea kwenye maji ni dharura kwa sababu kuna hatari ya kuzama, hata kama degedege linaonekana kuwa la muda mfupi.

Mtoe kwenye maji ikiwa unaweza kufanya hivyo kwa usalama na pata msaada wa dharura. Baada ya tukio la aina hii, mtu anahitaji tathmini ya kitabibu kwa sababu maji yanaweza kuingia kwenye njia ya hewa.

Hitimisho

Degedege linaweza kutisha kushuhudia, lakini huduma sahihi ya kwanza inaweza kupunguza hatari ya majeraha na kusaidia mgonjwa kupata huduma inayohitajika kwa wakati. Kaa mtulivu, kaa na mgonjwa, fuatilia muda wa degedege, ondoa vitu hatari, linda kichwa na usitie kitu chochote mdomoni.

Muhimu zaidi, tambua dalili zinazofanya degedege kuwa dharura, hasa degedege linalodumu dakika 5 au zaidi, degedege zinazojirudia bila mgonjwa kurejea fahamu, matatizo ya kupumua, majeraha makubwa au degedege la kwanza maishani.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu degedege kwa mtu mzima