Kuungua ni jeraha linalotokea ngozi au tishu za mwili zinapoharibiwa na moto, maji au mvuke wa moto, kitu chenye joto, kemikali, umeme, mionzi au chanzo kingine cha joto. Kuungua kunaweza kuwa kidogo na kutibiwa kwa uangalizi wa kawaida, lakini kunaweza pia kuwa jeraha kubwa linalohatarisha maisha.

Huduma ya kwanza inalenga kusimamisha chanzo cha kuungua, kupooza eneo lililoungua, kuzuia madhara zaidi, kulinda jeraha na kutafuta huduma ya kitaalamu inapohitajika.

Hatua ya kwanza: Hakikisha usalama wako

Kabla ya kumsaidia mtu aliyeungua, hakikisha chanzo cha jeraha hakipo tena kwenye hatari ya kumfikia wewe. Kwa mfano:

• Ikiwa ni moto, mtoe kwenye chanzo cha moto ikiwa unaweza kufanya hivyo bila kujihatarisha.

• Ikiwa nguo zinawaka, zima moto kwa njia salama; mtu anaweza kulala chini na kujiviringisha ili kuzima moto.

• Ikiwa ni umeme, usimguse mtu ambaye bado ameshikamana na chanzo cha umeme. Zima umeme kwanza kwa usalama.

• Ikiwa ni kemikali, epuka kugusa kemikali bila kinga inayofaa.

• Ikiwa eneo lina moshi mwingi au gesi, ondoka kwenye mazingira hatari na tafuta msaada.

Usijitie kwenye hatari ili kumsaidia mtu mwingine.

Hatua ya pili: Poza eneo lililoungua

Kwa kuungua kwa moto, maji ya moto, mvuke au kitu chenye joto, pooza eneo lililoungua kwa maji safi ya bomba yanayotiririka kwa angalau dakika 20. Anza haraka iwezekanavyo. Kupooza mapema husaidia kupunguza uharibifu unaoendelea kwenye tishu.

Maji yawe baridi kiasi au ya kawaida, lakini usiweke barafu au maji ya barafu moja kwa moja kwenye jeraha kwa sababu baridi kali inaweza kuongeza uharibifu wa tishu.

Ikiwa maji ya bomba hayapatikani, unaweza kutumia maji safi yaliyopo kwa kupooza eneo hilo. Muhimu ni kuanza kupooza mapema badala ya kuchelewesha huduma kwa kusubiri vifaa maalumu.

Kupooza kunaweza bado kuwa na manufaa ikiwa muda umepita tangu jeraha, lakini kunapaswa kuanza haraka iwezekanavyo. Miongozo ya huduma ya kwanza inaonyesha kwamba kupooza kunaweza kuwa na manufaa hadi takribani saa 3 baada ya kuungua.

Usimpe mtu barafu kwenye jeraha

Usiweke barafu, maji ya barafu au kifurushi cha barafu moja kwa moja kwenye sehemu iliyoungua.

Lengo ni kuondoa joto lililobaki kwenye tishu bila kusababisha ngozi na tishu nyingine kupata uharibifu kutokana na baridi kali.

Kwa hiyo, maji ya bomba yanayotiririka ni bora kuliko barafu kwa huduma ya kwanza ya kuungua.

Ondoa vitu vinavyobana eneo lililoungua

Wakati unaendelea kupooza jeraha, ondoa kwa uangalifu:

• Pete

• Bangili

• Saa

• Viatu

• Nguo zilizo karibu na eneo lililoungua

Hii ni muhimu kwa sababu eneo lililoungua linaweza kuvimba na vitu hivi vikawa vinabana mzunguko wa damu.

Usivute nguo au kitu chochote kilichogandia kwenye ngozi. Kiache hapo na acha wataalamu wa afya wakiondoe kwa njia salama.

Funika eneo lililoungua baada ya kulipoza

Baada ya kupooza, unaweza kufunika eneo lililoungua kwa kitambaa safi kisichotoa nyuzi nyingi au kifaa safi kinachofaa kwa kufunika jeraha.

Kwa baadhi ya majeraha, unaweza kutumia plastiki nyembamba safi kama kifuniko cha muda wakati wa kwenda hospitali, lakini usiifunge kuzunguka kiungo kama bandeji kwa sababu uvimbe unaweza kuongezeka.

Usitumie kitu kinachonata moja kwa moja kwenye jeraha.

Usipasue malengelenge

Kuungua kunaweza kutengeneza malengelenge yenye maji. Usiyapasue mwenyewe bila maelekezo ya mtaalamu wa afya. Kupasua malengelenge kunaweza kuongeza uwezekano wa maambukizi na kuharibu ngozi inayolinda tishu zilizo chini yake.

Usipake vitu vya nyumbani kwenye jeraha

Usipake:

• Siagi

• Mafuta

• Dawa za kienyeji

• Dawa ya meno

• Krimu au losheni zisizoelekezwa

• Unga

• Kemikali nyingine

Vitu hivi vinaweza kuzuia tathmini ya jeraha, kuongeza uchafu kwenye kidonda au kuingilia matibabu yanayofuata. Miongozo ya huduma ya kwanza inapendekeza kutoweka krimu, mafuta, siagi au vitu vingine vya nyumbani kwenye jeraha la kuungua wakati wa huduma ya kwanza.

Mzuie mtu aliyepata jeraha kubwa asipate baridi

Ingawa eneo lililoungua linahitaji kupozwa, mwili mzima wa majeruhi haupaswi kupozwa.

Kwa mfano, ikiwa sehemu kubwa ya mwili imeungua, usimwache mtu amelowa na baridi kwa muda mrefu. Funika sehemu ambazo hazijaungua ili kumsaidia kudumisha joto la mwili.

Hii ni muhimu zaidi kwa watoto, wazee na watu wenye majeraha makubwa, ambao wako kwenye hatari zaidi ya kushuka kwa joto la mwili.

Kuungua kwa kemikali

Kuungua kwa kemikali kunahitaji tahadhari zaidi kwa sababu kemikali inaweza kuendelea kuharibu tishu hata baada ya mtu kuondoka kwenye chanzo.

Ikiwa kemikali imeingia kwenye ngozi:

1. Jilinde kwanza kwa kutumia kinga inayofaa.

2. Ondoa nguo zilizochafuliwa na kemikali ikiwa zinaweza kuondolewa bila kueneza kemikali zaidi.

3. Suuza eneo hilo kwa maji mengi yanayotiririka kwa muda mrefu.

4. Usipake kemikali nyingine ili kujaribu “kuipunguza” kemikali ya kwanza.

5. Tafuta huduma ya kitaalamu haraka.

Ikiwa kemikali imeingia machoni, ni dharura ya kitabibu; anza kusuuza kwa maji yanayotiririka na tafuta huduma ya dharura.

Kuungua kwa umeme

Kuungua kwa umeme kunaweza kuonekana kidogo kwenye ngozi lakini mtu anaweza kuwa na uharibifu mkubwa ndani ya mwili.

Umeme unaweza kuathiri:

• Moyo

• Misuli

• Mishipa ya fahamu

• Tishu za ndani

Usimguse mtu ambaye bado anagusana na chanzo cha umeme. Kwanza hakikisha chanzo cha umeme kimezimwa kwa usalama.

Kwa sababu madhara ya ndani yanaweza kuwa makubwa kuliko jeraha linaloonekana nje, mtu aliyepigwa na umeme anapaswa kutathminiwa na mtaalamu wa afya, hasa ikiwa alipoteza fahamu, alipata maumivu ya kifua, mapigo yasiyo ya kawaida ya moyo au alikuwa amegusana na umeme wa nguvu kubwa.

Kuungua kwa uso na njia ya hewa

Kuungua kwenye uso ni muhimu kuchukuliwa kwa uzito, hasa ikiwa kulitokea kwenye sehemu yenye moto, moshi au mvuke.

Mtu anaweza kuwa na jeraha kwenye njia ya hewa hata kabla dalili kubwa hazijaonekana. Piga 112 haraka ikiwa ana:

• Kupumua kwa shida

• Kikohozi kikubwa baada ya kuvuta moshi

• Sauti kubadilika au kuwa ya kukwaruza

• Ugumu wa kumeza

• Uvimbe wa uso au shingo

• Moshi kutoka mdomoni au puani

• Kupoteza fahamu

Usisubiri hali ya kupumua iwe mbaya sana kabla ya kutafuta msaada.

Ni wakati gani mtu aliyeungua apelekwe hospitali haraka?

Tafuta huduma ya dharura au piga 112 ikiwa:

• Kuungua ni kwa eneo kubwa la mwili.

• Kuungua ni kwa uso, macho, mdomo, mikono, sehemu za siri au maeneo makubwa yanayozunguka kiungo.

• Ngozi imekuwa nyeupe sana, kahawia au nyeusi na inaonekana kama imekufa.

• Kuna malengelenge mengi au jeraha linaonekana kuwa la kina.

• Kuungua kulitokana na umeme.

• Kuungua kulitokana na kemikali.

• Mtu amevuta moshi na ana matatizo ya kupumua.

• Mtu amepoteza fahamu au anaonekana kuchanganyikiwa.

• Kuna majeraha mengine makubwa pamoja na kuungua.

• Mtoto mdogo au mtu mzee ameungua kwa kiwango kinachotia wasiwasi.

• Maumivu ni makali sana au hali inazidi kuwa mbaya.

Je, kuungua kidogo kunaweza kutibiwa nyumbani?

Kuungua kidogo na kwa eneo dogo kunaweza wakati mwingine kutunzwa nyumbani baada ya huduma sahihi ya kwanza. Hata hivyo, unapaswa kufuatilia jeraha kwa sababu linaweza kuambukizwa au kuonekana kuwa kubwa zaidi kadiri muda unavyopita.

Baada ya kulipoza, liweke katika hali safi na lilinde dhidi ya msuguano. Usipasue malengelenge na usitumie vitu vya nyumbani ambavyo vinaweza kuharibu jeraha.

Ikiwa maumivu yanaongezeka, jeraha linazidi kuwa jekundu au kuvimba, usaha unatoka, homa inatokea au jeraha haliponi kama inavyotarajiwa, muone mtaalamu wa afya.

Mambo ambayo hupaswi kufanya kwa mtu aliyeungua

Usifanye yafuatayo:

• Usipake barafu moja kwa moja kwenye jeraha.

• Usipake siagi, mafuta, dawa ya meno au dawa za kienyeji.

• Usipasue malengelenge.

• Usivute nguo iliyogandia kwenye ngozi.

• Usifunge jeraha kwa nguvu.

• Usipuuze kuungua kwa kemikali au umeme kwa sababu ngozi inaonekana haijaharibika sana.

• Usipooze mwili mzima kwa maji baridi.

• Usicheleweshe msaada wa dharura kwa kuendelea na matibabu ya nyumbani wakati mtu ana dalili za hatari.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu huduma ya kwanza kwa mtu aliyeungua