CPR, yaani ufufuaji wa moyo na mapafu, ni hatua za dharura zinazofanywa kwa mtu aliyepoteza fahamu na ambaye hapumui kawaida, ili kuendeleza mzunguko wa damu na oksijeni kwenda kwenye ubongo na viungo muhimu wakati akisubiri huduma ya kitaalamu. CPR inapaswa kuanza haraka inaposhukiwa kuwa mtu amepata mshtuko wa moyo na amesimama kupumua kawaida.

Kwa mtu mzima anayepatikana akiwa hajitambui na hapumui kawaida, usichelewe kuanza CPR kwa sababu ya kuogopa kumuumiza. Kupumua kwa kushtuka-shtuka, kwa nguvu au kwa vipindi visivyo vya kawaida hakuchukuliwi kuwa kupumua kawaida katika hali hii na kunaweza kutokea wakati wa mshtuko wa moyo.

CPR inahitajika wakati gani?

Mtu anaweza kuhitaji CPR ikiwa:

• Ameanguka au amezimia ghafla na hajibu unapomuita au kumgusa.

• Hapumui kabisa.

• Anapumua kwa kushtuka-shtuka, kwa kukoroma au kwa namna isiyo ya kawaida.

• Haonyeshi dalili nyingine za kawaida za uhai kama kupumua kawaida, kufungua macho, kuongea, kusogea kwa makusudi au kuitikia anapoitwa au kuguswa.

Usitumie muda mrefu kujaribu kutambua mapigo ya moyo ikiwa wewe si mtaalamu wa afya. Kwa mtu asiyejibu na anayepumua isivyo kawaida, chukulia hali hiyo kama dharura ya mshtuko wa moyo na anza CPR.

Hatua za kwanza kabla ya kuanza CPR

1. Hakikisha eneo ni salama

Kabla ya kumfikia mtu, angalia kama kuna hatari kwako, kwake au kwa watu wengine, kama umeme, moto, magari au mazingira mengine hatari.

Usijitie kwenye hatari ili kumsaidia mtu kwa sababu unaweza kuwa mhanga wa pili.

2. Angalia kama anaitika

Mkaribie na umguse begani kwa upole huku ukimwita kwa sauti, kwa mfano:

“Unaendelea vizuri? Unanisikia?”

Ikiwa hajibu, chukulia kuwa amepoteza fahamu.

3. Omba msaada mara moja

Mwambie mtu mwingine:

“Piga simu 112 na ulete AED kama ipo.”

Ikiwa uko peke yako, piga huduma ya dharura na tumia kipaza sauti cha simu ili uweze kuendelea kusaidiwa kwa maelekezo wakati unaanza CPR. Mtoa huduma wa dharura anaweza pia kukuelekeza hatua za kufanya.

Angalia upumuaji

Angalia kifua na tumbo kuona kama vinapanda na kushuka kwa namna ya kawaida.

Usipoteze muda mwingi ukichunguza upumuaji. Ikiwa mtu hajitambui na hapumui kawaida, anahitaji CPR. Kupumua kwa kushtuka-shtuka au kwa nguvu zisizo za kawaida hakumaanishi kwamba mtu anapumua kawaida.

Ikiwa anaendelea kupumua kawaida lakini hajitambui, hali hiyo si sawa na mshtuko wa moyo; mweke katika pozi la kupona na endelea kumfuatilia wakati msaada wa kitaalamu ukiitwa.

Namna ya kufanya CPR kwa mtu mzima

Ikiwa mtu hajitambui na hapumui kawaida, anza CPR mara moja. CPR inahusisha migandamizo ya kifua na, kwa mtu aliyefundishwa na aliye tayari kufanya hivyo, pumzi za uokoaji za mdomo kwa mdomo.

Hatua ya 1: Mlaze kwenye sehemu inayofaa

Mlaze chali kwenye sehemu tambarare na imara ikiwezekana.

Ikiwa tayari amelala kwenye kitanda au sehemu nyingine ambayo si rahisi kumhamisha, usicheleweshe CPR kwa kujaribu kumhamisha bila sababu; anza migandamizo mara moja.

Hatua ya 2: Weka mikono katikati ya kifua

• Kaa au piga magoti pembeni yake.

• Weka kisigino cha kiganja cha mkono mmoja katikati ya kifua, kwenye sehemu ya chini ya mfupa wa kifua.

• Weka mkono mwingine juu ya mkono wa kwanza.

• Ingisha vidole vya mikono miwili ili visiweke shinikizo kwenye mbavu.

• Weka mabega yako moja kwa moja juu ya mikono yako.

• Nyosha mikono kwenye viwiko.

Hatua ya 3: Kandamiza kifua

Kandamiza kifua:

• Kwa kina cha sentimita 5–6.

• Kwa kasi ya migandamizo 100–120 kwa dakika.

• Tumia uzito wa mwili wako badala ya kutumia nguvu za mikono pekee.

• Ruhusu kifua kirudi kikamilifu baada ya kila mbano.

• Epuka kuegemeza uzito wako kwenye kifua kati ya migandamizo.

• Punguza kusitisha migandamizo kadiri iwezekanavyo.

Kasi ya migandamizo inaweza kukumbukwa kama takribani migandamizo2 kwa sekunde.

Hatua ya 4: Mpe pumzi za uokoaji

Ikiwa umejifunza CPR na uko tayari kutoa pumzi za uokoaji, baada ya kufanya migandamizo 30 ya kifua, mpe pumzi 2 za mdomo kwa mdomo.

Fanya hivi:

1. Fungua njia ya hewa kwa kuinua kidevu na kusukuma kichwa nyuma kwa upole.

2. Bana pua yake kwa vidole vyako.

3. Funika mdomo wake wote kwa mdomo wako ili hewa isitoke.

4. Puliza hewa kwa takribani sekunde 1, kiasi cha kutosha kuona kifua kikianza kuinuka.

5. Ondoa mdomo wako na uruhusu hewa itoke.

6. Mpe pumzi ya pili kwa namna hiyo.

7. Endelea na migandamizo 30 ikifuatiwa na pumzi 2.

Usipulize hewa nyingi au kwa nguvu kupita kiasi, kwa sababu hewa inaweza kwenda tumboni na kusababisha kutapika au matatizo mengine.

Ikiwa hujafundishwa kutoa pumzi za uokoaji, huwezi au hutaki kufanya pumzi za mdomo kwa mdomo, usicheleweshe CPR. Endelea na migandamizo ya kifua pekee huku ukisubiri msaada wa kitaalamu. Pumzi za uokoaji ni muhimu, lakini kuchelewesha kuanza migandamizo kwa sababu huwezi kutoa pumzi kunaweza kuwa hatari.

Mpangilio rahisi wa kukumbuka

migandamizo 30 → pumzi 2 → migandamizo 30 → pumzi 2 → endelea.

Endelea CPR hadi mtu aanze kupumua kawaida, kufungua macho, kuongea au kufanya harakati zenye maana, au hadi msaada wa kitaalamu ufike.

Kwa nini ni muhimu kuachia kifua kirudi?

Baada ya kukandamiza kifua, usiendelee kukiegemezea uzito wako. Ruhusu kifua kirudi kwenye nafasi yake ya kawaida huku ukiacha mikono yako ikiwa kwenye kifua.

Hii husaidia moyo kujazwa tena na damu kabla ya mbano unaofuata. Kwa hiyo CPR bora si “kandamiza tu”, bali ni kandamiza na kuachia kikamilifu kwa mpangilio unaoendelea.

CPR ya mikono pekee

Ikiwa hujafundishwa CPR kamili au huwezi kufanya pumzi za uokoaji, unaweza kufanya CPR ya mikono pekee kwa mtu mzima:

Kandamiza katikati ya kifua kwa nguvu na kwa kasi ya migandamizo 100–120 kwa dakika bila kuacha, huku ukiomba msaada wa dharura na kifaa cha umme cha kuamsha moyo yaani AED.

Hii ni muhimu kwa mtu ambaye hajafundishwa kutoa pumzi za uokoaji, au ambaye hataki kufanya pumzi za mdomo kwa mdomo. Jambo muhimu zaidi ni kutochelewesha kuanza migandamizoya kifua.

CPR yenye pumzi za uokoaji

Mtu aliyefundishwa CPR anaweza kufanya: Migandamizo30 → pumzi 2 → migandamizo 30 → pumzi 2

na kuendelea na mzunguko huo. Kila pumzi ya uokoaji inapaswa kudumu takribani sekunde moja na kuwa kiasi cha kutosha kufanya kifua kianze kuinuka. Epuka kupuliza hewa nyingi kupita kiasi.

Ikiwa hujafundishwa au huwezi kutoa pumzi za uokoaji, endelea na CPR ya mikono pekee badala ya kutofanya chochote.

Tumia kifaa cha umeme cha kuamsha moyo(AED) ikiwa inapatikana

AED ni kifaa kinachoweza kutambua baadhi ya aina za mapigo hatari ya moyo na kutoa mshtuko wa umeme inapohitajika.

Ikiwa AED ipo:

1. Mwambie mtu alete AED bila kuchelewa.

2. Endelea na CPR wakati kifaa kinaletwa.

3. Washa AED.

4. Bandika pedi zake kwenye kifua kama maelekezo ya kifaa yanavyoonyesha.

5. Fuata maelekezo ya sauti au picha ya AED.

6. Hakikisha hakuna anayemgusa mtu wakati AED inapochambua mapigo au inapotoa mshtuko.

7. Anza tena CPR mara moja baada ya kifaa kuruhusu kuendelea.

Mtu wa kawaida anaweza kutumia AED; si lazima awe mtaalamu wa afya au awe na mafunzo ya hali ya juu.

Unaendelea CPR mpaka lini?

Endelea kutoa CPR hadi:

• Mtu aanze kuonyesha dalili za kuamka au kusogea.

• Aanze kupumua kawaida.

• Mtaalamu wa afya achukue jukumu.

• AED au mtaalamu akuambie usimamishe.

• Uwe umechoka kiasi kwamba huwezi kuendelea.

• Eneo liwe hatari na si salama kuendelea.

Ikiwa kuna waokoaji wawili au zaidi waliofunzwa, wanaweza kubadilishana anayefanya migandamizo ili kupunguza uchovu na kusaidia kudumisha ubora wa CPR.

Mambo usiyofanya wakati wa CPR

• Usichelewe kuanza CPR kwa kusubiri mtaalamu afike.

• Usikatishe migandamizo mara kwa mara bila sababu.

• Usikandamize upande wa mbavu badala ya katikati ya kifua.

• Usiegemee kifua baada ya kila mbano; kiruhusu kirudi kikamilifu.

• Usitumie kasi ya juu kupita kiasi.

• Usipulize hewa nyingi wakati wa pumzi za uokoaji.

• Usimpe mtu aliyepoteza fahamu chakula, maji au dawa kwa mdomo.

• Usisimamishe CPR kwa sababu unaogopa kuvunja mbavu ikiwa mtu hana dalili za uhai; kuanza CPR kwa wakati ni muhimu zaidi.

CPR inaweza kuvunja mbavu?

Ndiyo, jeraha la mbavu linaweza kutokea wakati wa CPR, hasa kwa sababu migandamizo inapaswa kuwa na nguvu na kufikia kina kinachohitajika.

Hata hivyo, hofu ya kusababisha jeraha haipaswi kukuzuia kuanza CPR kwa mtu ambaye hajitambui na hapumui kawaida. Bila CPR, mtu aliyepata mshtuko wa moyo anaweza kufariki ndani ya muda mfupi. Miongozo ya sasa inasisitiza kwamba hatari ya kutofanya CPR ni kubwa zaidi kuliko hofu ya kusababisha jeraha kutokana na CPR.

Ikiwa mtu anapata degedege wakati wa kupoteza fahamu

Usijaribu kumshikilia kwa nguvu au kuweka kitu mdomoni. Baada ya degedege kuisha, tathmini kama anapumua kawaida na kama anaitika.

Ikiwa hajitambui na hapumui kawaida, fuata hatua za CPR. Ikiwa anapumua kawaida lakini bado hajitambui, mfuatilie na mweke katika hali inayosaidia kuweka njia ya hewa wazi huku ukisubiri msaada wa kitaalamu.

Ikiwa mtu amezama kwenye maji

Mtu aliyezama anaweza kuwa amepata tatizo la kupumua kabla moyo kusimama. Katika hali hiyo, huduma ya haraka ya uokoaji, kufungua njia ya hewa na CPR ni muhimu.

Usijiweke hatarini wakati wa kumuokoa mtu aliyezama. Ikiwa tayari amefikishwa sehemu salama na hajitambui na hapumui kawaida, anza CPR na omba huduma ya dharura mara moja.

Hitimisho

Mtu mzima asiyetambua na asiyepumua kawaida anahitaji msaada wa haraka: omba huduma ya dharura, anza migandamizo ya kifua katikati ya kifua kwa kina cha sentimita 5–6 na kasi ya 100–120 kwa dakika, huku ukiruhusu kifua kirudi kikamilifu baada ya kila mbano.

Ikiwa umefundishwa, ongeza pumzi za uokoaji kwa uwiano wa migandamizo 30 na pumzi 2; ikiwa huwezi kutoa pumzi za uokoaji, endelea na CPR ya mikono pekee na tumia kifaa cha umeme cha kuamsha moyo haraka kinapopatikana. Usichelewe kuanza CPR kwa kuogopa kumuumiza mtu—kutofanya chochote wakati wa mshtuko wa moyo ni hatari zaidi. 

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu CPR