Bawasiri, ambayo pia huitwa pile, ni hali ya kuvimba au kutanuka kwa mishipa ya damu (vena) inayopatikana katika sehemu ya mwisho ya utumbo mpana karibu na tundu la haja kubwa. Mishipa hii inapopanuka au kujaa damu kupita kiasi hutengeneza uvimbe au vinundu vinavyojulikana kama bawasiri.

Bawasiri ni mojawapo ya matatizo ya kawaida ya mfumo wa mmeng’enyo wa chakula. Tafiti zinaonyesha kuwa karibu asilimia 50 ya watu wenye umri zaidi ya miaka 50 huwa wamewahi kupata dalili za bawasiri katika maisha yao.

Ingawa bawasiri mara nyingi si ugonjwa hatari, inaweza kusababisha usumbufu mkubwa kama vile maumivu, kuwasha, kutokwa damu wakati wa kujisaidia na uvimbe kwenye njia ya haja kubwa.

2. Pathofiziolojia (Jinsi Bawasiri hutokea)

Katika sehemu ya mwisho ya utumbo mpana kuna mtandao wa mishipa ya damu unaosaidia kudhibiti ufunguaji na kufungwa kwa mlango wa haja kubwa wakati wa kutoa haja kubwa.

Wakati shinikizo ndani ya mishipa hii linaongezeka kwa muda mrefu, mishipa hiyo:

• Hutanuka

• Hujaa damu

• Hupoteza uimara wake

Matokeo yake mishipa hiyo huvimba na kutengeneza bawasiri. Shinikizo hilo linaweza kuongezeka kutokana na:

• Kukenya sana wakati wa kujisaidia

• Choo kigumu

• Kukaa muda mrefu chooni

• Ujauzito

• Uzito mkubwa

• Kuhara kwa muda mrefu

Kadiri umri unavyoongezeka, kuta za mishipa hupoteza nguvu na kunyumbulika, jambo linaloongeza uwezekano wa kupata bawasiri.

3. Aina za Bawasiri

Bawasiri hugawanyika katika aina kuu mbili kulingana na mahali zinapotokea.

3.1 Bawasiri ya ndani

Hutokea ndani ya njia ya haja kubwa (puru). Kwa kawaida:

• Halionekani kwa macho

• Mara nyingi halisababishi maumivu

Dalili kuu ni:

• Kutokwa damu nyekundu wakati wa kujisaidia

• Bawasiri kuchomoza nje wakati wa kujisaidia

Madaraja ya Bawasiri ya Ndani

Bawasiri ya ndani inaweza kugawanywa katika madaraja yafuatayo:

Daraja la kwanza-Bawasiri ipo ndani ya mkundu na halichomoki nje.

Daraja la pili-Bawasiri huchomoza wakati wa kujisaidia lakini hurudi ndani yenyewe.

Daraja la tatu-Bawasiri huchomoza na hulazimika kurudishwa ndani kwa mkono.

Daraja la nne-Bawasiri hubaki nje ya njia ya haja kubwa na haiwezi kurudishwa ndani.

3.2 Bawasiri yanje

Hutokea chini ya ngozi inayozunguka mlango wa haja kubwa.

Dalili zake ni pamoja na:

• Maumivu

• Kuwasha

• Kuvimba

• Uvimbe unaoonekana karibu na mkundu

• Kutokwa damu

Wakati mwingine damu inaweza kuganda ndani ya bawasiri na kusababisha hali inayoitwa bawasili iliyoganda, ambayo huleta maumivu makali.

4. Dalili za Bawasiri

Dalili hutegemea aina ya bawasiri na ukubwa wake.

Dalili zinazoweza kuonekana ni pamoja na:

• Kutokwa na damu nyekundu wakati wa kujisaidia

• Damu kwenye kinyesi au karatasi ya chooni

• Kuwasha kwenye mkundu

• Maumivu wakati wa kukaa au kujisaidia

• Kuvimba karibu na mkundu

• Uvimbe unaochomoza nje ya mkundu

• Hisia ya kutokukamilisha haja kubwa

• Kutokwa na ute kwenye mkundu

Ni muhimu kufahamu kuwa kutokwa damu wakati wa kujisaidia si lazima iwe bawasiri pekee, kwani inaweza pia kusababishwa na magonjwa mengine kama saratani ya utumbo.

5. Sababu na vihatarishi vya bawasiri

Sababu zinazoweza kuongeza uwezekano wa kupata bawasiri ni pamoja na:

• Kukenya sana wakati wa kujisaidia

• Kukaa muda mrefu chooni

• Choo kigumu

• Kuhara kwa muda mrefu

• Uzito mkubwa kupita kiasi

• Ujauzito

• Kutokula chakula chenye nyuzilishe

• Kuingiliwa kinyume na maumbile

• Kukaa sana bila kufanya mazoezi

• Kuzeeka

6. Madhara ya Bawasiri

Ingawa hutokea mara chache, madhara ya bawasiri yanaweza kujumuisha:

6.1 Upungufu wa damu (Anemia)

Kutokwa damu kwa muda mrefu kunaweza kupunguza kiwango cha chembe nyekundu za damu na kusababisha:

• Uchovu

• Kizunguzungu

• Mwili kukosa nguvu

6.2 Kuganda kwa damu kwenye bawasiri (Thrombosisi)

Damu inaweza kuganda ndani ya bawasiri la nje na kusababisha:

• Maumivu makali

• Uvimbe mkubwa

• Ngozi kuwa ya rangi ya zambarau

6.3 Kujisokota kwa Bawasiri kujinyonga

Hii hutokea pale bawasiri linapokosa damu ya kulilisha na kusababisha maumivu makali na kifo cha tishu zake.

7. Uchunguzi wa Bawasiri

Daktari anaweza kufanya uchunguzi kwa njia zifuatazo:

7.1 Uchunguzi wa mwili

Daktari huangalia eneo la mkundu ili kuona kama kuna uvimbe au bawasiri la nje.

7.2 Uchunguzi wa njia ya haja kubwa kwa vidole

Daktari huingiza kidole kilichovaa glavu kwenye mkundu ili kuhisi kama kuna uvimbe au kitu kisicho cha kawaida.

7.3 Anoskopi au kolonoskopi

Hivi ni vipimo vinavyotumia kamera ndogo kuangalia ndani ya njia ya haja kubwa au utumbo mpana.

Vipimo hivi vinaweza kufanyika kama:

• Mgonjwa ana zaidi ya miaka 50

• Kuna dalili zisizoeleweka vizuri

• Kuna hatari ya saratani ya utumbo

8. Matibabu ya Bawasiri

Matibabu hutegemea ukubwa wa tatizo na dalili alizonazo mgonjwa.

8.1 Matibabu ya nyumbani

Mabadiliko ya mfumo wa maisha yanaweza kusaidia sana:

Jedwali: Matibabu ya Nyumbani ya Bawasiri

8.2 Matumizi ya dawa

Dawa zinazoweza kutumika ni:

• Krimu za kupaka mkunduni

• Mafuta ya kupunguza muwasho

• Padi za matibabu

• Dawa zenye hydrocortisone

Dawa hizi hupunguza:

• Maumivu

• Kuwasha

• Uvimbe

Lakini hazipaswi kutumiwa kwa muda mrefu bila ushauri wa daktari.

8.3 Matibabu ya upasuaji mdogo

Kufunga kwa rababendi

Daktari huweka raba bendi kwenye bawasiri ili kukata mzunguko wa damu. Baada ya siku chache bawasiri hukauka na kuanguka.

Sklerotherapi

Kemikali maalum huchomwa kwenye bawasiri ili kusababisha mishipa yake kusinyaa.

Kugandisha kwa mwanga

Mwanga maalum hutumika kugandisha damu kwenye bawasiri na kusababisha mishipa kusinyaa.

8.4 Upasuaji mkubwa (Upasuaji wa kukata bawasili)

Katika hali kali sana, bawasiri inaweza kuondolewa kwa upasuaji.

Upasuaji huu hufanywa ikiwa:

• Bawasiri ni kubwa sana

• Matibabu mengine hayajasaidia

• Dalili ni kali sana

9. Jinsi ya kuzuia Bawasiri

Njia bora ya kuzuia bawasiri ni kuhakikisha kinyesi kinakuwa laini na rahisi kupita.

Hatua za kujikinga ni pamoja na:

• Kula matunda mengi

• Kula mboga za majani

• Kula nafaka zisizokobolewa

• Kunywa maji glasi 6–8 kwa siku

• Kufanya mazoezi mara kwa mara

• Kwenda chooni mara unapohisi haja

• Kuepuka kukaa muda mrefu chooni

Wanawake wanahitaji takribani gramu 25 za nyuzilishe kwa siku, na wanaume gramu 38 kwa siku.

10.0 Elimu kwa Mgonjwa

Mgonjwa anapaswa kufahamu kwamba:

• Bawasiri ni tatizo la kawaida na linaweza kutibiwa

• Dalili nyingi hupungua kwa kubadili mfumo wa maisha

• Kutokwa damu mara kwa mara kunahitaji uchunguzi wa daktari

• Matibabu ya mapema huzuia madhara makubwa

10.1 Wakati gani wa kumwona Daktari

Unapaswa kumwona daktari haraka kama:

• Unatoka damu mara kwa mara unapojisaidia

• Damu ni nyingi

• Bawasiri lina maumivu makali

• Dalili haziponi baada ya matibabu ya nyumbani

• Kinyesi ni cheusi

• Kuna damu iliyoganda au damu iliyochanganyika kwenye kinyesi

Dalili hizi zinaweza pia kuashiria magonjwa mengine kama saratani ya utumbo mpana au saratani ya puru.

11. Hitimisho

Bawasiri ni ugonjwa wa kawaida unaosababishwa na kuvimba kwa mishipa ya damu karibu na mkundu. Ingawa mara nyingi si hatari, unaweza kusababisha usumbufu mkubwa kwa mgonjwa.

Kwa kubadili mfumo wa maisha kama:

• kula chakula chenye nyuzilishe,

• kunywa maji ya kutosha,

• kufanya mazoezi,

inawezekana kuzuia au kupunguza dalili za bawasiri kwa kiwango kikubwa.

Ikiwa dalili zinaendelea au zinazidi kuwa mbaya, ni muhimu kumwona daktari kwa uchunguzi na matibabu sahihi.

Maswali yaliyoulizwa mara kwa mara na majibu yake ya kina kuhusu bawasiri