Mwandishi:
Mhhariri
Imeboreshwa:
ULY CLINIC
ULY CLINIC
2 Agosti 2026, 09:07:03
Goita: Dalili, Visababishi, Vipimo na Matibabu
Goita ni nini?
Goita ni hali ya tezi thairoidi (tezi iliyopo mbele ya shingo) kuongezeka ukubwa kuliko kawaida. Tezi thairoidi ipo mbele ya shingo, chini kidogo ya kidaka koo (Tufaa ya Adamu), na ina umbo linalofanana na kipepeo. Tezi hii huzalisha homoni muhimu zinazodhibiti kasi ya matumizi ya nishati mwilini (umetabolizimu), mapigo ya moyo, ukuaji wa mwili, kazi za ubongo, joto la mwili na ukuaji wa mtoto akiwa tumboni na baada ya kuzaliwa.
Goita si ugonjwa wenyewe bali ni dalili au matokeo ya tatizo linaloathiri tezi ya thairoidi. Watu wengine wanaweza kuwa na goita bila kuwa na mabadiliko yoyote ya homoni za tharoidi, huku wengine wakawa na uzalishaji mdogo wa homoni (haipothairoidizimu) au uzalishaji mkubwa wa homoni (haipathairoidizimu).
Ingawa mara nyingi goita huwa si hatari, wakati mwingine inaweza kusababisha matatizo makubwa kama kubana njia ya hewa, kushindwa kumeza chakula, kubadilika kwa sauti au kuwa ishara ya saratani ya tezi ya thairoidi. Ndiyo maana ni muhimu kufanyiwa uchunguzi badala ya kudhani uvimbe wote wa shingoni ni goita.
Historia kwa ufupi
Kwa muda mrefu katika historia, wataalamu walidhani tezi ya thairoidi ilikuwa sehemu ya tezi za koo (tonsili) au ilikuwa na kazi ya kulainisha koo. Katika karne ya 17, Thomas Wharton alielezea kwa usahihi kuwa tezi ya thairoid ni kiungo tofauti kabisa na tezi za koo (tonsili), hatua iliyoweka msingi wa kuelewa kazi zake. Baadaye ndipo iligundulika kuwa tezi hii huzalisha homoni muhimu zinazodhibiti karibu kila kiungo cha mwili.
Muundo wa tezi ya thairoidi
Kwa kawaida tezi ya tharoidi ya mtu mzima huwa na uzito wa gramu 10–25.
Ina sehemu kuu mbili:
Lobe ya kulia
Lobe ya kushoto
Sehemu hizi huunganishwa na kipande chembamba kinachoitwa isthmus.
Takribani nusu ya watu pia huwa na sehemu ndogo ya ziada inayoitwa pyramidal lobe, ambayo ni tofauti ya kawaida ya maumbile.
Tezi hii ipo karibu sana na:
Koromeo (trakea)
Umio
Mishipa ya fahamu inayodhibiti sauti (neva laringo)
Mishipa mikubwa ya damu
Kwa sababu hiyo, goita inapokuwa kubwa inaweza kubana sehemu hizi na kusababisha dalili mbalimbali.
Kazi za tezi ya thairoidi
Tezi ya thairoidi huzalisha homoni mbili kuu:
Thyroxine (T4)
Triiodothyronine (T3)
Homoni hizi hudhibiti:
matumizi ya nishati mwilini
mapigo ya moyo
uzito wa mwili
joto la mwili
ukuaji wa mtoto
kazi za ubongo
nguvu za misuli
mfumo wa uzazi
Uzalishaji wake hudhibitiwa na homoni ya TSHÂ kutoka kwenye tezi ya pituitary, ambayo nayo hudhibitiwa na TRHÂ kutoka kwenye hypothalamus.
Mfumo huu huitwa Mhimili wa Haipothalamasi-Pituitari-Thairoidi.
Aina za goita
Goita inaweza kugawanywa kwa njia mbalimbali.
1. Goita iliyosambaa
Tezi yote huongezeka ukubwa bila kuwa na vinundu.
2. Goita ya vinundu
Huwa na kinundu kimoja au zaidi ndani ya tezi.
3. Goita ya vinundu vingi
Huwa na vinundu vingi.
4. Goita sumu
Tezi huzalisha homoni nyingi kuliko kawaida.
5. Goita isiyo sumu
Tezi huongezeka ukubwa lakini uzalishaji wa homoni hubaki wa kawaida.
6. Goita ya nyuma
Sehemu ya tezi hukua kuelekea ndani ya kifua badala ya mbele ya shingo.
Visababishi vya goita
Sababu kuu ni pamoja na:
Upungufu wa madini ya iodini
Hii ndiyo sababu kuu duniani, hasa katika maeneo yenye udongo usio na iodini ya kutosha.
Magonjwa ya kinga ya mwili
Kama:
Graves disease
Hashimoto thairoidaitisi
Vinundu vya thairoidi
Baadhi huwa vya kawaida huku vingine vikihitaji uchunguzi wa saratani.
Saratani ya thairoidi
Ingawa si sababu ya kawaida, inaweza kujitokeza kama uvimbe wa thairoidi.
Ujauzito
Homoni ya hCG inaweza kuchochea thairoidi kuongezeka kidogo kwa baadhi ya wajawazito.
Dawa
Baadhi ya dawa zinaweza kusababisha goita kama:
Lithium
Amiodarone
Interferon
Baadhi ya dawa za saratani
Thairoidaitisi
Maambukizi au uchochezi wa thairoidi.
Sababu za kurithi
Baadhi ya familia huwa na uwezekano mkubwa wa kupata goita.
Dalili za goita
Wengine hawana dalili zozote.
Dalili zinazoweza kutokea ni:
Uvimbe mbele ya shingo
Kubanwa shingoni
Kushindwa kuvaa kola zinazobana
Shida ya kumeza
Kushindwa kupumua hasa ukiwa umelala
Sauti kuwa nzito
Kikohozi kisichoelezeka
Kubadilika kwa sauti
Maumivu shingoni (si ya kawaida)
Ikiwa goita inaambatana na haipathairoidizimu unaweza kupata:
Mapigo ya moyo kwenda kasi
Kutetemeka mikono
Kupungua uzito
Jasho jingi
Kuhisi joto
Wasiwasi
Njaa kuongezeka
Ikiwa inaambatana na haipothairoidizimu unaweza kupata:
Uchovu
Kuongezeka uzito
Ngozi kukauka
Kuvimbiwa
Kusikia baridi
Kusinzia
Nywele kupungua
Nani yuko kwenye hatari zaidi?
Hatari huongezeka kwa:
Wanawake
Watu wenye historia ya familia
Wajawazito
Watu wasiopata iodini ya kutosha
Wenye magonjwa ya kinga ya mwili
Watu waliopata mionzi shingoni
Wenye umri mkubwa
Uchunguzi
Baada ya kumuona daktari anaweza kufanya:
1. Vipimo vya damu
TSH
Free T4
Free T3
Thairoidi antibodies
2. Ultrasound ya thairoidi
Hii ndiyo kipimo muhimu zaidi kutathmini ukubwa wa tezi na vinundu.
3. FNAC (Fine Needle Aspiration)
Hufanyika kama kuna kinundu kinachoshukiwa kuwa saratani.
4. CT scan au MRI
Hufanyika ikiwa goita imeingia ndani ya kifua au inabana njia ya hewa.
5. Thyroid scan
Hutumika katika baadhi ya wagonjwa kutathmini kazi ya tezi.
Magonjwa yanayofanana na goita
Sio kila uvimbe wa shingo ni goita.
Magonjwa yanayoweza kufanana ni:
Kuvimba kwa tezi za limfu
Thyroglossal duct cyst
Branchial cyst
Lipoma
Uvimbe wa matezi mate
Limfoma
Saratani kwenye shingo
Maambukizi kwenye shingo
Matibabu
Matibabu hutegemea sababu.
1. Kufuatilia
Goita ndogo isiyoleta dalili inaweza kufuatiliwa bila dawa.
2. Dawa
Huenda ukapewa:
Levothyroxine ikiwa homoni ni chache.
Methimazole au Propylthiouracil ikiwa homoni ni nyingi.
3. Iodine hai
Hupunguza ukubwa wa thairoidi kwa baadhi ya wagonjwa wenye haipathairoidizimu.
4. Upasuaji
Unaweza kuhitajika ikiwa:
Goita ni kubwa
Inabana njia ya hewa
Kuna saratani
Kuna vinundu vinavyotia shaka
Dawa hazifanyi kazi
Matibabu ya nyumbani
Unaweza kusaidia afya ya thairoidi kwa:
Kutumia chumvi yenye iodini kwa kiasi kinachoshauriwa
Kula lishe yenye uwiano
Kutumia dawa kama ulivyoelekezwa
Kuhudhuria kliniki
Kuepuka kutumia dawa za mitishamba bila ushauri wa daktari
Kutokubonyeza uvimbe mara kwa mara
Matibabu ya nyumbani hayawezi kuondoa goita iliyosababishwa na saratani, ugonjwa wa kinga ya mwili au vinundu vikubwa.
Wakati wa kwenda hospitali haraka
Muone daktari haraka kama una:
Uvimbe unaokua kwa kasi
Kushindwa kupumua
Kushindwa kumeza mate
Sauti kubadilika kwa muda mrefu
Maumivu makali ya thairoidi
Kinundu kigumu kisichosogea
Kukohoa damu
Kupungua uzito bila sababu
Je, goita inaweza kuzuilika?
Baadhi ya aina zinaweza kuzuilika kwa:
Kutumia chumvi yenye iodini
Kula vyakula vyenye iodini kwa kiasi kinachofaa
Kutibu mapema magonjwa ya thairoidi
Kufanya uchunguzi wa mapema kwa watu wenye historia ya familia
Kufuatilia matumizi ya dawa zinazoweza kuathiri thairoidi chini ya usimamizi wa daktari
Hata hivyo, goita inayosababishwa na magonjwa ya kinga ya mwili au sababu za kurithi haiwezi kuzuilika kikamilifu.
Muhtasari
Goita ni kuongezeka kwa ukubwa wa tezi ya thairoidi. Inaweza kusababishwa na upungufu wa iodini, magonjwa ya kinga ya mwili, vinundu, dawa, ujauzito au saratani. Ingawa mara nyingi si hatari, goita inaweza kusababisha matatizo makubwa ikiwa itabana njia ya hewa au ikahusishwa na saratani. Uchunguzi wa mapema na matibabu sahihi husaidia kuzuia madhara na kuboresha afya ya mgonjwa.\
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu goita (tezi ya shingo)
1. Je, goita ni saratani?
Goita yenyewe si saratani, bali ni hali ya tezi ya thairoidi kuongezeka ukubwa kuliko kawaida. Watu wengi wenye goita huwa hawana saratani, na mara nyingi uvimbe huo husababishwa na upungufu wa madini ya iodini, magonjwa ya kinga ya mwili, vinundu visivyo vya saratani au mabadiliko ya homoni. Hivyo, kuwa na goita haimaanishi moja kwa moja kuwa una saratani.
Hata hivyo, baadhi ya watu wenye goita wanaweza kuwa na kinundu chenye seli za saratani. Hatari huwa kubwa zaidi ikiwa uvimbe unakuwa kwa kasi, ni mgumu sana unapoguswa, hausogei, unaambatana na sauti kubadilika kwa muda mrefu, kuvimba kwa tezi za limfu shingoni au historia ya kupata mionzi kwenye eneo la shingo. Dalili hizi hazithibitishi saratani, lakini zinahitaji uchunguzi wa haraka.
Daktari anaweza kupendekeza kufanyika kipimo cha mawimbi ya sauti na kuchukua sampuli ya seli kwa sindano nyembamba ikiwa kuna kinundu kinachotia shaka. Uchunguzi huu husaidia kutofautisha vinundu vya kawaida na vinavyoweza kuwa saratani ili matibabu sahihi yaanze mapema.
2. Je, goita inaweza kupona bila upasuaji?
Matibabu ya goita hutegemea chanzo chake, ukubwa wa tezi na kama kuna dalili zinazosababisha usumbufu. Goita nyingi hazihitaji upasuaji, hasa ikiwa ni ndogo, hazikui kwa haraka na hazisababishi matatizo ya kupumua au kumeza chakula. Katika hali hizi, daktari anaweza kupendekeza ufuatiliaji wa mara kwa mara na vipimo vya homoni.
Ikiwa goita imesababishwa na upungufu wa homoni za thairoidi, dawa za kuongeza homoni zinaweza kusaidia kurejesha kiwango cha homoni na wakati mwingine kupunguza ukubwa wa tezi. Endapo chanzo ni uzalishaji mkubwa wa homoni, dawa za kupunguza uzalishaji huo zinaweza kutolewa kulingana na ushauri wa daktari.
Upasuaji hupendekezwa pale ambapo goita ni kubwa sana, inabana njia ya hewa au umio, kuna shaka ya saratani au matibabu mengine hayajatoa mafanikio. Hivyo, si kila mtu mwenye goita huhitaji kufanyiwa upasuaji.
3. Je, goita husababisha maumivu?
Watu wengi wenye goita hawapati maumivu yoyote. Mara nyingi dalili ya kwanza huwa ni uvimbe unaoonekana au unaogusika mbele ya shingo. Maumivu yakitokea huwa si dalili ya kawaida ya goita yenyewe.
Maumivu yanaweza kutokea ikiwa tezi imepata uchochezi, maambukizi, kuvuja damu ndani ya kinundu au kuna tatizo jingine linaloambatana na goita. Katika hali hizi, mtu anaweza kuhisi maumivu yanayoenea hadi kwenye taya au masikio na wakati mwingine kupata homa.
Ikiwa una uvimbe wa shingo unaouma sana, hasa ukiambatana na homa, ugumu wa kumeza au kupumua, ni muhimu kufika hospitali mapema ili kufanyiwa uchunguzi na kupata matibabu yanayofaa.
4. Je, goita inaweza kusababisha kushindwa kupumua?
Tezi ya thairoidi ipo mbele ya koromeo la hewa. Inapokuwa kubwa sana inaweza kulibana koromeo na kufanya hewa ipite kwa shida, hasa unapolala chali au unapofanya shughuli zinazohitaji nguvu nyingi.
Baadhi ya watu huanza kwa kuhisi kubanwa shingoni, kikohozi kisichoeleweka, sauti ya miruzi wakati wa kupumua au kupungukiwa na pumzi. Dalili hizi huwa kali zaidi ikiwa sehemu ya goita imekua kuelekea ndani ya kifua.
Kushindwa kupumua ni dalili muhimu inayohitaji tathmini ya haraka na daktari. Katika baadhi ya wagonjwa, upasuaji unaweza kuhitajika ili kuondoa mgandamizo kwenye njia ya hewa.
5. Je, goita husababisha kunenepa au kupungua uzito?
Goita yenyewe haisababishi mabadiliko ya uzito, bali mabadiliko hayo hutokana na kiwango cha homoni za thairoidi mwilini. Ikiwa homoni zinazalishwa kwa kiwango cha kawaida, uzito unaweza usibadilike kabisa.
Watu wenye upungufu wa homoni za thairoidi wanaweza kuongezeka uzito kutokana na kupungua kwa kasi ya matumizi ya nishati mwilini. Mara nyingi hali hii huambatana na uchovu, kusikia baridi, ngozi kukauka na kuvimbiwa.
Kwa upande mwingine, watu wenye uzalishaji mkubwa wa homoni za thairoidi wanaweza kupungua uzito licha ya kula vizuri. Wanaweza pia kupata mapigo ya moyo kwenda kasi, kutetemeka mikono, jasho jingi na kuhisi joto kupita kiasi.
6. Je, goita inaweza kuathiri ujauzito?
Mwanamke mwenye goita anaweza kupata ujauzito na kujifungua mtoto mwenye afya ikiwa kiwango cha homoni za thairoidi kinadhibitiwa vizuri. Tatizo hutokea pale ambapo homoni ziko juu sana au chini sana bila kutibiwa.
Wakati wa ujauzito, homoni za thairoidi ni muhimu kwa ukuaji wa ubongo na mfumo wa fahamu wa mtoto, hasa katika miezi ya mwanzo. Upungufu mkubwa wa homoni unaweza kuongeza hatari ya kuharibika kwa mimba, kujifungua kabla ya wakati au mtoto kuzaliwa na uzito mdogo.
Wanawake wajawazito wenye goita wanapaswa kuhudhuria kliniki mapema, kufuatiliwa kwa karibu na kutumia dawa walizoandikiwa na daktari. Dawa zisibadilishwe au kusimamishwa bila ushauri wa mtaalamu wa afya.
7. Je, chumvi yenye iodini inaweza kutibu goita?
Chumvi yenye iodini husaidia kuzuia na kutibu goita inayosababishwa na upungufu wa madini ya iodini. Hata hivyo, si kila aina ya goita husababishwa na upungufu wa iodini.
Ikiwa chanzo cha goita ni ugonjwa wa kinga ya mwili, vinundu, saratani au matumizi ya dawa fulani, kuongeza matumizi ya iodini pekee hakuwezi kuondoa tatizo. Wakati mwingine kutumia iodini nyingi kupita kiasi kunaweza hata kuzidisha baadhi ya magonjwa ya tezi ya thairoidi.
Ni muhimu kutumia chumvi yenye iodini kwa kiwango kinachoshauriwa na kufuata ushauri wa daktari badala ya kutumia virutubisho vya iodini kiholela.
8. Je, kuna vyakula vinavyosababisha goita?
Baadhi ya vyakula vina kemikali zinazoweza kupunguza matumizi ya iodini ndani ya tezi ya thairoidi, hasa vinapoliwa kwa kiasi kikubwa bila kupikwa. Hata hivyo, kwa watu wengi wanaotumia chumvi yenye iodini na kula lishe yenye uwiano, vyakula hivi si chanzo kikuu cha goita.
Miongoni mwa vyakula hivyo ni kabichi, brokoli, kolifulawa, mchicha wa haradali na muhogo ambao haujaandaliwa vizuri. Kupika vyakula hivi hupunguza kiasi kikubwa cha kemikali hizo.
Badala ya kuviepuka kabisa, ni vizuri kula mlo wenye uwiano unaojumuisha samaki, maziwa, mayai na vyakula vingine vinavyosaidia mwili kupata madini ya iodini kwa kiwango kinachofaa.
9. Je, goita inaweza kurudi baada ya kutibiwa?
Inawezekana goita ikarudi baada ya matibabu kutegemeana na chanzo chake. Ikiwa sababu iliyosababisha goita bado ipo au mgonjwa hatafuata matibabu na ufuatiliaji uliopendekezwa, tezi inaweza kuanza kuongezeka tena.
Kwa mfano, watu wanaoacha kutumia dawa walizoandikiwa, wasiopata iodini ya kutosha au wenye baadhi ya magonjwa ya kinga ya mwili wanaweza kupata goita tena baada ya muda.
Kufanya uchunguzi wa mara kwa mara, kutumia dawa kama ulivyoelekezwa na kuhudhuria kliniki husaidia kugundua mabadiliko mapema na kupunguza uwezekano wa tatizo kujirudia.
10. Ni lini ninapaswa kumwona daktari ikiwa nina goita?
Uvimbe wowote mpya mbele ya shingo unaodumu kwa zaidi ya wiki chache unapaswa kufanyiwa uchunguzi, hata kama hausababishi maumivu. Uchunguzi wa mapema husaidia kubaini chanzo na kuanza matibabu kabla ya matatizo kutokea.
Unapaswa kufika hospitali haraka ikiwa uvimbe unaongezeka kwa kasi, unapata shida ya kupumua au kumeza, sauti imebadilika kwa muda mrefu, una maumivu makali ya shingo au unaona kinundu kigumu kisichosogea.
Usitumie dawa za mitishamba au dawa za kuongeza iodini bila ushauri wa daktari. Matibabu yanapaswa kutegemea chanzo halisi cha goita, ambacho kinaweza kubainika kupitia uchunguzi wa kitabibu na vipimo vinavyofaa.
Imeandikwa:
2 Agosti 2026, 06:31:05
ULY CLINIC inakushauri siku zote uwasiliane na daktari wako kwa ushauri na tiba kabla ya kuchukua hatua yoyote ya kitiba baada ya kusoma makala hii.
Wasiliana na daktari wa ulyclinic kwa ushauri zaidi na tiba kwa kubofya 'Pata Tiba, au ''mawasiliano yetu' chini ya tovuti hii
Rejea za mada hii:
Jameson JL, Mandel SJ, Weetman AP. Disorders of the thyroid gland. In: Jameson JL, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Loscalzo J, editors. Harrison's Principles of Internal Medicine. 21st ed. New York: McGraw-Hill Education; 2022.
Hall JE. Guyton and Hall Textbook of Medical Physiology. 15th ed. Philadelphia: Elsevier; 2024.
Williams GR, Brent GA. Thyroid hormone physiology and diagnostic evaluation of patients with thyroid disorders. In: Melmed S, Auchus RJ, Goldfine AB, Koenig RJ, Rosen CJ, editors. Williams Textbook of Endocrinology. 15th ed. Philadelphia: Elsevier; 2024.
Haugen BR, Alexander EK, Bible KC, Doherty GM, Mandel SJ, Nikiforov YE, et al. 2015 American Thyroid Association Management Guidelines for adult patients with thyroid nodules and differentiated thyroid cancer. Thyroid. 2016;26(1):1-133. doi:10.1089/thy.2015.0020.
Ross DS, Burch HB, Cooper DS, Greenlee MC, Laurberg P, Maia AL, et al. 2016 American Thyroid Association Guidelines for diagnosis and management of hyperthyroidism and other causes of thyrotoxicosis. Thyroid. 2016;26(10):1343-421. doi:10.1089/thy.2016.0229.
Alexander EK, Pearce EN, Brent GA, Brown RS, Chen H, Dosiou C, et al. 2017 Guidelines of the American Thyroid Association for the diagnosis and management of thyroid disease during pregnancy and the postpartum. Thyroid. 2017;27(3):315-89. doi:10.1089/thy.2016.0457.
World Health Organization. Assessment of iodine deficiency disorders and monitoring their elimination: A guide for programme managers. 3rd ed. Geneva: World Health Organization; 2007.
World Health Organization. Guideline: Fortification of food-grade salt with iodine for the prevention and control of iodine deficiency disorders. Geneva: World Health Organization; 2014.
Zimmermann MB, Boelaert K. Iodine deficiency and thyroid disorders. Lancet Diabetes Endocrinol. 2015;3(4):286-95.
American Thyroid Association. Goiter. Falls Church (VA): American Thyroid Association; 2024. Available from the ATA patient information resources.
American Thyroid Association. Thyroid Nodules. Falls Church (VA): American Thyroid Association; 2024.
De Leo S, Lee SY, Braverman LE. Hyperthyroidism. Lancet. 2016;388(10047):906-18.
Chaker L, Bianco AC, Jonklaas J, Peeters RP. Hypothyroidism. Lancet. 2017;390(10101):1550-62.
Hegedüs L. Clinical practice. The thyroid nodule. N Engl J Med. 2004;351(17):1764-71.
Cooper DS, Doherty GM, Haugen BR, Kloos RT, Lee SL, Mandel SJ, et al. Revised American Thyroid Association management guidelines for patients with thyroid nodules and differentiated thyroid cancer. Thyroid. 2009;19(11):1167-214.