Mwandishi:
Mhhariri
Imeboreshwa:
ULY CLINIC
ULY CLINIC
13 Novemba 2026, 17:53:06

Homa ya dengue (dengue)
Homa ya dengue ni ugonjwa wa virusi unaoenezwa na mbu aina ya Aedes anayeuma mchana. Huleta homa kali ya ghafla, maumivu makali ya kichwa, nyuma ya macho, misuli na maungio, na vipele. Wengi hupona ndani ya wiki moja kwa maji ya kutosha na parasetamoli, lakini wachache hupata dengue kali yenye kutokwa damu na mshtuko; usitumie aspirini wala ibuprofeni.
Wakati hatari zaidi ni homa inapoanza kushuka, kati ya siku ya tatu na ya saba. Maumivu makali ya tumbo, kutapika mara kwa mara, kutokwa damu au kusinzia wakati huu yanahitaji hospitali mara moja.
Dengue husababishwa na virusi vya dengue vyenye aina nne, vinavyoenezwa na mbu jike wa jamii ya Aedes, hasa Aedes aegypti. Mbu huyu ana madoa meupe miguuni, huishi karibu na makazi ya watu na huuma zaidi mchana, hasa asubuhi na jioni.
Kwa watu wengi dengue ni homa kali inayopona yenyewe. Lakini takribani mgonjwa mmoja kati ya 20 hupata dengue kali, ambapo maji huvuja nje ya mishipa ya damu, damu hutoka na mshtuko hutokea; hali hii huua bila matibabu ya hospitali. Kuambukizwa mara ya pili na aina tofauti ya virusi huongeza hatari ya dengue kali.
Dengue na malaria
Dengue mara nyingi hudhaniwa kuwa malaria. Kipimo cha malaria kikiwa hasi wakati wa mlipuko wa dengue, ni muhimu kufikiria dengue.
Takwimu za ugonjwa
Dengue imeongezeka kwa kasi duniani. Mwaka 2024 zaidi ya wagonjwa milioni 14 waliripotiwa, idadi kubwa kuliko wakati wowote, na takribani nusu ya watu duniani wanaishi maeneo yenye hatari ya dengue.
Tanzania imekumbwa na milipuko ya dengue, hasa Dar es Salaam na mikoa ya pwani, mfano mwaka 2014, 2019 ikiwa na zaidi ya wagonjwa 6,000, na 2023 hadi 2024. Milipuko hutokea zaidi baada ya mvua, maji yanapotuama kwenye vyombo karibu na nyumba.
Visababishi na vihatarishi
Mtu huambukizwa akiumwa na mbu wa Aedes aliyemuuma mgonjwa wa dengue. Dengue haiambukizwi moja kwa moja kati ya watu, isipokuwa mara chache kwa kuongezewa damu au kutoka kwa mama kwenda kwa mtoto.
Mazalia ya mbu wa dengue
Maji safi yaliyotuama kwenye ndoo, mapipa, matairi ya zamani, makopo, vyungu vya maua, mifereji iliyoziba na matanki yasiyofunikwa.
Wanaoweza kupata dengue kali
Waliowahi kuugua dengue, kwa maambukizi ya pili.
Watoto wachanga na wazee.
Wajawazito.
Wenye kisukari, shinikizo la juu la damu, magonjwa ya moyo, figo au selimundu.
Wenye uzito mkubwa uliopitiliza.
Jinsi ugonjwa unavyotokea
Baada ya kuumwa, virusi huzaliana kwenye ngozi na tezi za limfu, kisha husambaa kwenye damu. Kipindi cha kuatamia ni siku 4 hadi 10. Kinga ya mwili hupambana na virusi na kuleta homa na maumivu.
Kwa baadhi ya wagonjwa, hasa siku ya tatu hadi ya saba homa inapoanza kushuka, kuta za mishipa midogo ya damu huvuja maji. Damu inakuwa nzito, chembe sahani hushuka na shinikizo la damu hushuka. Bila maji ya mshipa ya kiasi sahihi, hali hii huleta mshtuko na viungo kushindwa kufanya kazi.
Dalili na viashiria
Dengue ya kawaida
Homa kali ya ghafla kwa siku mbili hadi saba.
Maumivu makali ya kichwa na nyuma ya macho.
Maumivu makali ya misuli, maungio na mifupa, ndiyo sababu wengine huiita homa ya kuvunja mifupa.
Kichefuchefu na kutapika.
Vipele vyekundu mwilini.
Tezi kuvimba.
Kutokwa damu kidogo puani au fizini.
Dalili za hatari, hasa homa inaposhuka
Maumivu makali ya tumbo.
Kutapika mara kwa mara.
Kutokwa damu fizini, puani, kwenye matapishi, kinyesi au hedhi nzito.
Kupumua haraka, tumbo au kifua kujaa maji.
Uchovu mkubwa, kutotulia au kusinzia.
Kukojoa kidogo.
Ngozi baridi na jasho.
Vipimo
Kipimo cha haraka cha antijeni ya virusi
Hufanywa katika siku tano za mwanzo za homa.
Kipimo cha kingamwili
Hufanywa baada ya siku tano, kuonyesha mwili umeanza kupambana na virusi.
Kipimo cha vinasaba vya virusi
Hufanywa katika maabara maalumu, hasa wakati wa milipuko.
Kipimo kamili cha damu
Chembe sahani kushuka na damu kuwa nzito ni dalili muhimu za kufuatilia kila siku kwa wagonjwa wenye dalili za hatari.
Kipimo cha malaria
Kwa kila mwenye homa, kwa sababu magonjwa yote mawili yanaweza kufanana au kuwepo pamoja.
Vipimo vya ini na figo
Kwa wagonjwa wakali.
Matibabu
Hakuna dawa ya kuua virusi vya dengue. Kwa mujibu wa STG 2026 na mwongozo wa Shirika la Afya Duniani wa mwaka 2025, matibabu ni ya kusaidia mwili:
Parasetamoli kwa homa na maumivu
Usizidishe kipimo ulichoelekezwa, kwa sababu kipimo kikubwa huharibu ini.
Epuka dawa zinazoongeza kutokwa damu
Usitumie aspirini, ibuprofeni, diklofenaki au dawa nyingine za kundi hilo, wala steroidi, kwa sababu huongeza hatari ya kutokwa damu.
Maji mengi
Kunywa maji ya kutosha: maji, ORS, juisi na supu. Kupima kiasi cha mkojo husaidia kujua kama unakunywa vya kutosha.
Pumziko na chandarua
Pumzika na lala chini ya chandarua hata mchana, ili mbu wasikuume na kuwaambukiza wengine.
Ufuatiliaji wa kila siku
Kwa wenye dalili za hatari au makundi hatarishi, vipimo vya damu hufanywa kila siku hadi hatari ipite.
Kulazwa hospitali
Kwa dengue yenye dalili za hatari au dengue kali: maji ya mshipa kwa kiasi kinachofuatiliwa kwa karibu, damu au chembe sahani pale zinapohitajika, na oksijeni. Dawa za kuua bakteria hazisaidii dengue.
Matatizo yanayoweza kutokea
Mshtuko wa dengue.
Kutokwa damu nyingi.
Ini, moyo, ubongo au figo kuathirika.
Kwa wajawazito: kuzaliwa njiti, kutokwa damu wakati wa kujifungua na mtoto kuambukizwa.
Uchovu na huzuni kwa wiki kadhaa baada ya kupona.
Kifo, chini ya mgonjwa mmoja kati ya 100 kwa wanaotibiwa vizuri hospitalini.
Kinga
Ondoa mazalia ya mbu kila wiki
Mwaga maji yaliyotuama, funika mapipa na matanki, ondoa au toboa matairi na makopo, na safisha mifereji.
Jikinge na kuumwa mchana
Tumia dawa za kufukuza mbu, vaa nguo za mikono mirefu na weka neti kwenye madirisha. Watoto na wagonjwa walale chini ya chandarua hata mchana.
Jamii na chanjo
Shiriki kampeni za usafi wa mazingira na unyunyiziaji dawa wakati wa milipuko. Chanjo za dengue zipo katika baadhi ya nchi, hasa kwa waliowahi kuugua, lakini kwa sasa hazitumiki kwa kawaida Tanzania.
Lini umwone daktari
Onana na mhudumu wa afya kama:
Una homa kali yenye maumivu makali ya mwili na nyuma ya macho, hasa wakati wa mlipuko, na kipimo cha malaria ni hasi.
Wewe ni mjamzito, mzee au una magonjwa sugu na una homa.
Nenda hospitali mara moja ukiwa na maumivu makali ya tumbo, kutapika mara kwa mara, kutokwa damu sehemu yoyote, kusinzia au kutotulia, kupumua kwa shida au kukojoa kidogo, hasa homa inapoanza kushuka.
Maswali yanayoulizwa mara kwa mara
1. Dengue inaambukizwa kati ya watu?
Haiambukizwi kwa kugusana, kula pamoja au kukohoa. Huambukizwa kwa kuumwa na mbu wa Aedes aliyemuuma mgonjwa, ndiyo maana mgonjwa alale chini ya chandarua hata mchana.
2. Dengue na malaria zinatofautianaje?
Zote huleta homa kali. Dengue huleta zaidi maumivu makali nyuma ya macho, misuli na maungio, na vipele. Mbu wa dengue huuma mchana, na wa malaria huuma usiku. Kipimo ndicho kinachothibitisha.
3. Dengue inatibika?
Hakuna dawa ya kuua virusi, lakini wagonjwa wengi hupona ndani ya wiki moja kwa kupumzika, maji ya kutosha na parasetamoli. Wenye dalili za hatari hupona wakifuatiliwa kwa karibu hospitalini.
4. Kwa nini nisitumie ibuprofeni au aspirini?
Dawa hizi hupunguza uwezo wa damu kuganda na huongeza hatari ya kutokwa damu kwa mgonjwa wa dengue, ambaye tayari ana chembe sahani chache. Tumia parasetamoli tu kwa kipimo ulichoelekezwa.
5. Kwa nini homa ikishuka ndio wakati wa hatari?
Siku ya tatu hadi ya saba, homa inaposhuka, mishipa ya damu huweza kuanza kuvuja maji. Ukipata maumivu ya tumbo, kutapika mara kwa mara au kutokwa damu wakati huu, nenda hospitali mara moja.
6. Ninaweza kupata dengue mara ya pili?
Unaweza, kwa sababu kuna aina nne za virusi vya dengue. Kuambukizwa mara ya pili na aina tofauti huongeza hatari ya dengue kali, hivyo jikinge na mbu hata kama uliwahi kuugua.
7. Juisi ya majani ya papai inapandisha chembe sahani?
Tafiti ndogo zimeonyesha faida; tafiti kubwa zinahitajika. Haijathibitishwa kuzuia dengue kali, hivyo usiitumie badala ya ufuatiliaji wa hospitali, vipimo vya damu na maji ya kutosha.
8. Mbu wa dengue anauma muda gani?
Zaidi mchana, asubuhi baada ya jua kuchomoza na jioni kabla ya jua kuzama. Chandarua cha usiku pekee hakitoshi kukukinga; tumia dawa za kufukuza mbu na nguo za mikono mirefu mchana.
9. Mjamzito akipata dengue afanye nini?
Aende hospitali mapema kwa ufuatiliaji wa karibu. Dengue huweza kuleta matatizo ya mimba, kuzaliwa njiti na kutokwa damu wakati wa kujifungua, hasa ikitokea karibu na kujifungua.
10. Kuna chanjo ya dengue Tanzania?
Kwa sasa haitumiki kwa kawaida nchini. Kinga kuu ni kuondoa mazalia ya mbu karibu na nyumba na kujikinga na kuumwa mchana, hasa wakati wa milipuko.
11. Nitajuaje kama ninakunywa maji ya kutosha?
Kama unakojoa angalau kila masaa manne hadi sita na mkojo ni wa rangi hafifu, kwa kawaida maji yanatosha. Kukojoa kidogo sana ni dalili ya hatari inayohitaji hospitali.
12. Dawa za kuua bakteria zinasaidia dengue?
Hazisaidii, kwa sababu dengue husababishwa na virusi. Hutolewa tu kama daktari amegundua maambukizi mengine ya bakteria pamoja na dengue, na kuzitumia bila sababu huleta usugu.
Imeandikwa:
29 Oktoba 2026, 18:08:41
ULY CLINIC inakushauri siku zote uwasiliane na daktari wako kwa ushauri na tiba kabla ya kuchukua hatua yoyote ya kitiba baada ya kusoma makala hii.
Wasiliana na daktari wa ulyclinic kwa ushauri zaidi na tiba kwa kubofya 'Pata Tiba, au ''mawasiliano yetu' chini ya tovuti hii
Rejea za mada hii:
Ministry of Health, United Republic of Tanzania. Standard Treatment Guidelines and National Essential Medicines List for Tanzania Mainland (STG & NEMLIT). 7th ed. Dodoma: Ministry of Health; 2026. Section: Dengue fever.
World Health Organization. WHO guidelines for clinical management of arboviral diseases: dengue, chikungunya, Zika and yellow fever. Geneva: WHO; 2025.
World Health Organization. Dengue and severe dengue: fact sheet. Geneva: WHO; 2024.

