Homa ya Dengue ni ugonjwa wa kuambukiza unaosababishwa na virusi vya dengue vinavyoenezwa na mbu aina ya Aedes aegypti na Aedes albopictus. Ugonjwa huu ni tatizo kubwa la afya ya umma katika nchi nyingi za kitropiki na zile zenye hali ya joto.

Dengue hujitokeza kwa milipuko ya mara kwa mara, hasa wakati wa mvua au katika maeneo yenye maji yaliyotuama. Ingawa wagonjwa wengi hupata dalili za wastani na kupona, baadhi hupata hali kali inayojulikana kama dengue kali ambayo inaweza kusababisha kuvuja kwa damu, kushuka kwa shinikizo la damu na mshtuko wa mwili.

Makala hii imeandaliwa kwa kiwango cha kitaalamu kinachoweza kueleweka na wagonjwa pamoja na wahudumu wa afya ngazi ya kati.

Ufafanuzi na Aina za Virusi vya Dengue

Dengue husababishwa na virusi vya familia ya Flaviviridae vinavyojulikana kama:

• Dengue virus serotype 1

• Dengue virus serotype 2

• Dengue virus serotype 3

• Dengue virus serotype 4

Mtu anaweza kuambukizwa zaidi ya mara moja katika maisha yake kwa sababu maambukizi ya aina moja hayatoi kinga kamili dhidi ya aina nyingine. Maambukizi ya pili yanaweza kuwa na hatari kubwa ya kupata dengue kali.

Jinsi maambukizi yanavyotokea

Maambukizi hutokea wakati mbu aliyeambukizwa anapomng’ata binadamu. Mbu hawa:

• Huuma zaidi wakati wa mchana (hasa asubuhi na jioni)

• Huzaliana kwenye maji yaliyotuama kama makopo, ndoo, matairi na vyombo vya wazi

Tofauti na magonjwa ya njia ya hewa, dengue haiambukizwi moja kwa moja kutoka mtu hadi mtu kwa kugusana au hewani.

Dalili za homa ya Dengue

Dalili huanza siku 4–10 baada ya kung’atwa na mbu aliyeambukizwa na mara nyingi huanza ghafla.

Dalili za kawaida

• Homa kali ya ghafla (≥38.5°C)

• Maumivu makali ya kichwa

• Maumivu nyuma ya macho

• Maumivu ya misuli na viungo (“break-bone fever”)

• Uchovu mkubwa

• Kichefuchefu au kutapika

• Vipele kwenye ngozi

Dalili za Dengue kali

• Maumivu makali ya tumbo

• Kutapika mfululizo

• Kutokwa na damu puani au kwenye fizi

• Mkojo au kinyesi chenye damu

• Kupungua kwa shinikizo la damu

• Kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu

Dalili hizi ni ishara ya hatari na zinahitaji matibabu ya haraka hospitalini.

Makundi hatarishi

Ingawa watu wengi wanaopata homa ya dengue hupona bila madhara makubwa, baadhi ya makundi yako katika hatari zaidi ya kupata dengue kali au madhara yanayohitaji uangalizi wa karibu hospitalini. Hii ni kwa sababu ya uwezo mdogo wa mwili kupambana na maambukizi au uwepo wa magonjwa mengine yanayochangia hatari.

Makundi hatarishi ni pamoja na:

• Watoto wadogo: Watoto hupoteza maji mwilini haraka na dalili kali zinaweza kuanza ghafla. Pia mara nyingi hawawezi kuelezea vizuri wanavyojisikia, hivyo kuchelewesha utambuzi.

• Wazee: Wazee mara nyingi wana kinga dhaifu na wanaweza kuwa na magonjwa sugu yanayoongeza hatari ya madhara kama kushuka kwa shinikizo la damu au matatizo ya moyo.

• Wajawazito: Dengue katika ujauzito inaweza kuongeza hatari ya kutokwa damu, hasa wakati wa kujifungua. Ufuatiliaji wa karibu wa mama na mtoto ni muhimu.

• Watu wenye magonjwa sugu: Hasa wenye kisukari, shinikizo la damu, magonjwa ya moyo, figo au ini. Magonjwa haya yanaweza kufanya mwili ushindwe kustahimili mabadiliko ya ghafla ya maji na damu yanayosababishwa na dengue.

• Waliowahi kuugua dengue hapo awali: Kuambukizwa tena na aina tofauti ya virusi vya dengue kunaweza kuongeza hatari ya kupata dengue kali kwa sababu ya mwitikio wa kinga wa mwili.

Madhara yanayoweza kutokea

Dengue kali inaweza kusababisha:

• Dengue hemorrhagic fever

• Dengue shock syndrome

• Kushindwa kwa viungo (ini, figo)

• Mshtuko wa mwili

• Kifo

Utambuzi na ufuatiliaji wa mapema hupunguza hatari ya madhara haya.

Utambuzi

Utambuzi wa dengue hufanywa kwa:

1. Uchunguzi wa kitabibu

• Homa kali ya ghafla

• Maumivu ya mwili

• Historia ya kuishi au kusafiri eneo lenye mlipuko

2. Vipimo vya maabara

Kupungua kwa platelets na kuongezeka kwa hematocrit ni viashiria vya hatari.

Matibabu

Hakuna dawa maalum inayoua virusi vya dengue. Matibabu ni ya kusaidia.

i. Tiba saidizi

• Kupumzika

• Kunywa maji mengi

• Dawa ya kupunguza homa kama Paracetamol

• Epuka aspirini na ibuprofen (huongeza hatari ya kutokwa damu)

ii. Ufuatiliaji wa Karibu

• Kiwango cha platelets

• Dalili za kutokwa damu

• Shinikizo la damu

• Dalili za mshtuko

iii. Kulazwa hospitalini

Inahitajika kwa wagonjwa wenye:

• Dalili za hatari

• Kushuka kwa shinikizo la damu

• Kutokwa damu

Kinga ya homa ya Dengue

1. Kudhibiti mbu

• Kuondoa maji yaliyotuama

• Kufunika vyombo vya maji

• Kutumia viuadudu vya mbu

2. Kinga binafsi

Kinga binafsi ni hatua muhimu katika kuzuia homa ya dengue, hasa katika maeneo yenye mbu wengi. Kwa kuwa ugonjwa huu huenezwa na mbu aina ya Aedes aegypti ambao huuma zaidi mchana, kujikinga binafsi ni muhimu hata wakati wa mchana.

Kutumia dawa ya kufukuza mbu

• Tumia dawa za kufukuza mbu zenye viambato kama DEET, picaridin au IR3535.

• Paka kwenye ngozi zilizo wazi kama mikono, miguu na shingo.

• Fuata maelekezo ya matumizi hasa kwa watoto na wajawazito.

• Rudia kupaka baada ya muda uliopendekezwa, hasa ukiwa umetoka jasho au kuoga.

Hii hupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya kung’atwa na mbu wanaoweza kuwa wameambukizwa virusi vya dengue.

Kulala ndani ya neti

• Tumia neti zilizo na dawa ya kuua mbu kwa ufanisi zaidi.

• Ingawa mbu wa dengue huuma zaidi mchana, neti ni muhimu kwa watoto, wazee na wagonjwa wanaopumzika mchana.

• Hakikisha neti haina matundu na imefungwa vizuri kuzunguka kitanda.

Neti hutoa kinga ya ziada, hasa katika maeneo yenye mbu wengi.

Kuvaa nguo ndefu na zinazofunika mwili

• Vaa mashati ya mikono mirefu na suruali ndefu unapokuwa nje au maeneo yenye mbu.

• Chagua nguo zenye rangi nyepesi kwani huvutia mbu kwa kiasi kidogo.

• Ikiwezekana, nyunyizia dawa ya kufukuza mbu kwenye nguo (kwa kufuata maelekezo ya usalama).

Kufunika ngozi hupunguza eneo ambalo mbu wanaweza kung’ata.

3. Chanjo

Chanjo dhidi ya dengue ipo katika baadhi ya nchi kwa makundi maalum, lakini matumizi yake hufuata miongozo ya kitaifa na kimataifa kama ilivyoshauriwa na World Health Organization.

Tofauti kati ya Dengue na Malaria

Elimu kwa Jamii

Elimu kwa jamii ni nguzo muhimu katika kuzuia na kudhibiti homa ya dengue. Wananchi wanapaswa kupata taarifa sahihi ili kutambua dalili mapema, kuchukua hatua stahiki na kupunguza hatari ya maambukizi katika familia na jamii kwa ujumla. Kwa kuwa dengue huenezwa na mbu aina ya Aedes aegypti, ushiriki wa kila mwanajamii ni muhimu katika kudhibiti mazalia ya mbu na kulinda afya ya umma.

Jamii inapaswa kuelewa kuwa:

• Dengue si mafua ya kawaida. Ni ugonjwa wa virusi unaoweza kuwa mkali kwenye makundi maalumu, hasa iwapo hautatambuliwa mapema.

• Homa kali ya ghafla inayoambatana na maumivu makali ya mwili au kichwa inahitaji uchunguzi wa kitabibu, hasa katika maeneo yenye mbu wengi au wakati wa mlipuko.

• Usafi wa mazingira hupunguza mazalia ya mbu. Kuondoa maji yaliyotuama, kufunika vyombo vya maji na kutunza mazingira safi ni njia bora ya kinga.

• Kuwahi hospitalini mapema huokoa maisha. Dalili kama kutapika mfululizo, maumivu makali ya tumbo au kutokwa damu ni ishara za hatari zinazohitaji matibabu ya haraka.

• Matumizi ya dawa zisizo sahihi kama ibuprofen bila ushauri wa daktari yanaweza kuongeza hatari ya kutokwa damu.

• Ushirikiano wa jamii nzima ni muhimu katika kudhibiti mbu na kupunguza maambukizi.

Elimu sahihi huongeza uelewa, hupunguza hofu isiyo ya lazima, na husaidia jamii kuchukua hatua sahihi kwa wakati.

Hitimisho

Homa ya dengue ni ugonjwa wa virusi unaoenezwa na mbu na unaweza kusababisha madhara makubwa iwapo hautatambuliwa mapema. Ingawa hakuna tiba maalum ya kuua virusi, ufuatiliaji wa karibu, tiba saidizi, na kinga madhubuti ya mbu hupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya vifo.

Maswali yaliyoulizwa mara kwa mara na majibu yake kuhusu homa ya dengue