Dalili, sababu, vipimo, matibabu, kinga na maisha baada ya kiharusi

Kiharusi, ambacho pia huitwa stroku, ni hali inayotokea pale mtiririko wa damu kwenda sehemu ya ubongo unapozuiwa au mshipa wa damu unapopasuka na kusababisha damu kuvuja ndani au kuzunguka ubongo. Kwa sababu seli za ubongo huhitaji oksijeni na virutubisho vinavyofikishwa na damu, kukatizwa kwa mtiririko huo kunaweza kuharibu sehemu ya ubongo na kusababisha ulemavu au kifo.

Kiharusi ni dharura ya kitabibu. Matibabu ya haraka yanaweza kupunguza uharibifu wa ubongo na kuongeza uwezekano wa mtu kupona vizuri. Kwa hiyo, mtu anayepata dalili zinazoweza kuashiria kiharusi anapaswa kupelekwa hospitali haraka, hata kama dalili zinaanza kupungua au kuisha.

Kiharusi hutokea kwa namna gani?

Kuna aina kuu mbili za kiharusi:

1. Kiharusi cha kuziba kwa mshipa wa damu

Hii ndiyo aina inayotokea mara nyingi zaidi. Hutokea pale gando la damu au mabonge ya mafuta yanapoziba mshipa unaopeleka damu kwenye ubongo. Sehemu ya ubongo iliyo nyuma ya mshipa huo hukosa damu na oksijeni.

Gando linaweza kutengenezwa kwenye mshipa wenyewe au kutoka sehemu nyingine ya mwili, kwa mfano kwenye moyo, kisha kusafiri hadi kwenye ubongo na kuziba mshipa. Aina hii huitwa kiharusi cha isikemia.

2. Kiharusi cha kuvuja damu

Hutokea pale mshipa wa damu unapopasuka na damu kuvuja ndani ya ubongo au kwenye maeneo yanayouzunguka. Damu hiyo inaweza kuharibu seli za ubongo na kuongeza shinikizo ndani ya fuvu.

Shinikizo la damu lisilodhibitiwa ni mojawapo ya vihatarishi muhimu vya aina hii ya kiharusi, ingawa kuna visababishi vingine pia.

Kiharusi cha mpito (TIA) ni nini?

Kiharusi cha mpito (Transient Ischemic Attack-TIA) ni hali ambapo mtiririko wa damu kwenda sehemu ya ubongo huzuiwa kwa muda na dalili zinazofanana na kiharusi hutokea, lakini dalili hizo huisha. Hata hivyo, mtu hawezi kutofautisha TIA na kiharusi halisi kwa kuangalia dalili pekee.

Kwa hiyo, dalili zinapoisha si sababu ya kupuuza hali hiyo. Kiharusi cha mpito kinaweza kuwa ishara kwamba mtu yuko katika hatari ya kupata kiharusi na anahitaji uchunguzi wa haraka ili chanzo kitambuliwe na hatua za kuzuia kiharusi zichukuliwe.

Dalili za kiharusi ni zipi?

Dalili hutegemea sehemu ya ubongo iliyoathirika, lakini mara nyingi huanza ghafla. Dalili muhimu ni:

• Uso kupinda upande mmoja au kushindwa kutabasamu vizuri

• Mkono mmoja au mguu mmoja kuwa dhaifu au kufa ganzi

• Kushindwa kuinua mkono mmoja au yote mawili vizuri

• Maneno kuwa mazito, kuvurugika au kushindwa kuzungumza

• Kushindwa kuelewa anachoambiwa

• Kuona kwa shida, kuona mara mbili au kupoteza uwezo wa kuona

• Kupoteza uwiano au kushindwa kutembea vizuri

• Kizunguzungu kikali kilichoanza ghafla

• Maumivu makali ya kichwa yaliyoanza ghafla, hasa katika kiharusi cha kuvuja damu

• Kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu katika baadhi ya wagonjwa

Njia rahisi ya kukumbuka dalili: SUMKOMAOMU

SU – Sura: Angalia kama uso umepinda upande mmoja. MKO – Mkono: Muombe mtu anyanyue mikono yote miwili; mmoja unaweza kushindwa kuinuka au kushuka. MAO – Maongezi: Sikiliza kama anaongea kwa shida au maneno yamevurugika. MU – Muda: Usipoteze muda; tafuta huduma ya dharura mara moja.

Dalili zikionekana, andika muda zilipoanza, kwa sababu taarifa hiyo inaweza kuwa muhimu katika kuamua matibabu.

Nani yuko katika hatari zaidi ya kupata kiharusi?

Kiharusi kinaweza kumpata mtu wa umri wowote, lakini hatari huongezeka kadiri umri unavyoongezeka. Vihatarishi vingine vinaweza kudhibitiwa na vingine haviwezi.

Vihatarishi muhimu ni:

• Shinikizo la damu

• Kisukari

• Uvutaji wa sigara au tumbaku

• Kiwango kikubwa cha kolestro LDL

• Uzito kupita kiasi

• Kutofanya mazoezi

• Lishe yenye chumvi, mafuta yasiyofaa na sukari nyingi

• Matumizi hatarishi ya pombe

• Mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida, hasa atrial fibrillation

• Baadhi ya magonjwa ya moyo

• Ugonjwa wa figo

• Historia ya TIA au kiharusi cha awali

• Umri mkubwa

• Historia ya familia ya kiharusi

Shinikizo la damu ni mojawapo ya vihatarishi vinavyoweza kudhibitiwa kwa ufanisi, na WHO inaeleza kuwa udhibiti wake pamoja na mtindo bora wa maisha unaweza kupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya kiharusi.

Vipimo na uchunguzi wa kiharusi

Mtu anayeshukiwa kuwa na kiharusi huchunguzwa haraka ili kujua kama kuna kiharusi, aina gani ya kiharusi na sehemu gani ya ubongo imeathirika.

Uchunguzi unaweza kujumuisha:

• Uchunguzi wa mfumo wa fahamu: Kuangalia nguvu za mikono na miguu, uwezo wa kuongea, kuona, kuhisi mguso, kutembea na uratibu wa mwili.

• Kipimo cha sukari kwenye damu: Sukari kushuka sana inaweza wakati mwingine kuiga baadhi ya dalili za kiharusi na inahitaji kutengwa.

• CT scan ya ubongo: Husaidia kutafuta kuvuja kwa damu na mambo mengine muhimu katika hatua za awali.

• MRI ya ubongo: Inaweza kutoa taarifa za kina kuhusu eneo la ubongo lililoathirika.

• ECG: Husaidia kutafuta matatizo ya mpangilio wa mapigo ya moyo kama atrial fibrillation.

• Vipimo vya damu: Huenda vikafanyika kulingana na hali ya mgonjwa na matibabu yanayopangwa.

• Uchunguzi wa mishipa ya shingo na ubongo: Kama ultrasound ya carotid, CT angiography au MR angiography inapohitajika.

Matibabu ya kiharusi

Matibabu hutegemea aina ya kiharusi. Ndiyo maana ni muhimu kufanya picha ya ubongo kabla ya kuamua baadhi ya dawa.

Matibabu ya kiharusi cha kuziba mshipa

Lengo ni kurejesha mtiririko wa damu kwenye eneo la ubongo lililoathirika haraka iwezekanavyo.

Kwa wagonjwa wanaokidhi vigezo, dawa za kuyeyusha mgando wa damu kama alteplase au tenecteplase zinaweza kutumika katika muda unaofaa baada ya dalili kuanza. Kwa baadhi ya wagonjwa wenye mshipa mkubwa ulioziba, upasuaji wa thrombektomi, yaani upasuaji wa kuondoa gando kwa kutumia kifaa kupitia mshipa wa damu, inaweza kufanyika.

Matibabu ya kiharusi cha kuvuja damu

Aina hii haitibiwi kwa dawa za kuvunja gando. Matibabu hulenga kudhibiti kuvuja damu, shinikizo ndani ya fuvu na chanzo cha kuvuja damu. Baadhi ya wagonjwa wanaweza kuhitaji upasuaji au utaratibu maalumu wa kuziba mshipa unaovuja, kulingana na aina na eneo la damu iliyovuja.

Matibabu baada ya hali kutengemaa

Mgonjwa anaweza kuhitaji dawa za kuzuia kuganda kwa damu au dawa nyingine za kupunguza hatari ya kiharusi kingine, kulingana na chanzo cha kiharusi. Pia matibabu yanaweza kujumuisha udhibiti wa shinikizo la damu, kisukari na lehemu(kolestro).

Usitumie aspirin, anticoagulants au dawa nyingine za “kupunguza damu” mwenyewe wakati unashuku kiharusi, kwa sababu ikiwa ni kiharusi cha kuvuja damu, dawa hizo zinaweza kuwa hatari.

Maisha baada ya kiharusi

Madhara ya kiharusi hutegemea sehemu ya ubongo iliyoathirika na ukubwa wa uharibifu. Baadhi ya watu hupona kwa kiasi kikubwa, wakati wengine hubaki na matatizo ya muda mrefu.

Madhara yanaweza kujumuisha:

• Udhaifu au kupooza upande mmoja wa mwili

• Matatizo ya kutembea na uwiano

• Matatizo ya kuongea au kuelewa lugha

• Matatizo ya kumeza

• Mabadiliko ya kumbukumbu na uwezo wa kufikiri

• Mabadiliko ya hisia au tabia

• Matatizo ya kuona

• Msongo wa mawazo au huzuni baada ya kiharusi

Ukarabati baada ya kiharusi

Ukarabati huanza kulingana na hali ya mgonjwa na unaweza kuhusisha wataalamu mbalimbali, kama:

• Daktari

• Muuguzi

• Mtaalamu wa mazoezi ya viungo

• Mtaalamu wa tiba ya kazi

• Mtaalamu wa usemi na kumeza

• Mtaalamu wa afya ya akili

• Mtaalamu wa lishe

Lengo ni kumsaidia mgonjwa kurejesha uwezo aliopoteza, kujitegemea katika shughuli za kila siku na kuzuia matatizo mengine.

Je, kiharusi kinaweza kuzuiwa?

Ndiyo. Hatari ya kiharusi inaweza kupunguzwa kwa kudhibiti vihatarishi vinavyoweza kubadilishwa. WHO inaeleza kuwa udhibiti wa shinikizo la damu, kuacha tumbaku, kula lishe bora, kufanya mazoezi, kudhibiti kisukari na cholesterol na kupunguza matumizi hatarishi ya pombe ni hatua muhimu za kinga.

Hatua muhimu ni:

• Pima na dhibiti shinikizo la damu

• Dhibiti kisukari

• Pima na dhibiti cholesterol inapohitajika

• Acha kuvuta sigara na kutumia tumbaku

• Fanya mazoezi mara kwa mara

• Kula mboga, matunda, nafaka zisizokobolewa na vyakula vingine vyenye lishe bora

• Punguza chumvi, mafuta yaliyojaa na sukari nyingi

• Dumisha uzito unaofaa

• Punguza au epuka matumizi hatarishi ya pombe

• Tumia dawa ulizoandikiwa kwa usahihi

• Ikiwa una atrial fibrillation au ugonjwa mwingine wa moyo, fuata matibabu na ufuatiliaji uliopendekezwa

Mtu aliyewahi kupata TIA au kiharusi anahitaji mpango maalumu wa kuzuia kiharusi kingine, kwa sababu historia hiyo huongeza hatari ya kupata kiharusi kingine.

Wakati gani wa kwenda hospitali?

Usisubiri ikiwa mtu ameanza ghafla kupata:

• Uso kupinda

• Udhaifu au ganzi ya mkono au mguu, hasa upande mmoja

• Kushindwa kuongea au kuelewa

• Kuona mara mbili au kupoteza uwezo wa kuona

• Kushindwa kutembea au kupoteza uwiano ghafla

• Kizunguzungu kikali kilichoanza ghafla pamoja na dalili nyingine za mfumo wa fahamu

• Maumivu makali ya kichwa yaliyoanza ghafla

• Kupoteza fahamu

Hata kama dalili zitaisha baada ya dakika chache, mtu bado anapaswa kutathminiwa haraka kwa sababu inaweza kuwa TIA.

Hitimisho

Kiharusi ni hali inayohitaji kutambuliwa na kutibiwa mapema, lakini hatari yake inaweza kupunguzwa kwa kiasi kikubwa kwa kudhibiti shinikizo la damu, kisukari na cholesterol, kuacha sigara, kufanya mazoezi na kuzingatia lishe bora. Kutambua dalili za ghafla na kuwahi hospitali kunaweza kusaidia kupunguza madhara na kuongeza nafasi ya kupona.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu kiharusi