Kuvunjika kwa mfupa kwa watoto wadogo ni hali ambapo mfupa hupasuka au kukatika kutokana na nguvu inayozidi uwezo wa mfupa kustahimili. Watoto wana mifupa yenye unyumbufu mkubwa kuliko ya watu wazima, hivyo baadhi ya mivunjiko yao huwa tofauti na ile ya watu wazima. Mfupa wa mtoto unaweza kupinda au kupasuka sehemu moja bila kuvunjika kabisa, hali inayojulikana kama mvunjiko wa kijiti kibichi, au kubonyea upande mmoja kama mvunjiko wa kubonyea(mbonyeo).

Kwa watoto wadogo, kuanguka wakati wa kucheza, kukimbia au kutembea ni miongoni mwa sababu muhimu za mivunjiko. Mivunjiko mingi hutokea kwenye mikono, hasa eneo la kifundo cha mkono na mifupa ya mkono wa mbele. Kwa ujumla, mivunjiko ya mifupa ya mkono wa mbele inaweza kufikia takribani nusu ya mivunjiko yote ya utotoni, huku sehemu ya chini ya fuparadiasi karibu na kifundo cha mkono ikiwa eneo linaloathirika mara nyingi.

Mifupa ya watoto wadogo hutofautianaje na ya watu wazima?

Mfupa wa mtoto bado unakua. Una unyumbufu zaidi, gamba la mfupa linaweza kuwa jembamba zaidi na utando unaouzunguka mfupa huwa na uwezo mkubwa wa kusaidia uponyaji. Kwa sababu hiyo, mtoto anaweza kupata mvunjiko ambao haukatiki mfupa mzima kama inavyoweza kutokea kwa mtu mzima.

Tofauti hii ndiyo inayofanya watoto kupata aina kama:

• Mvunjiko wa kijiti kibichi – mfupa hupasuka upande mmoja huku upande mwingine ukiendelea kuwa umeungana.

• Mvunjiko wa kubonyea – sehemu ya mfupa hubonyea kutokana na nguvu ya msukumo bila mfupa kukatika kabisa.

• Mvunjiko wa kupinda(mvunjiko upinde) – mfupa hupinda kutokana na nguvu bila kuwa na mstari wa kawaida wa kuvunjika unaoonekana kwa urahisi.

• Mvunjiko unaohama – vipande vya mfupa hutoka kwenye mpangilio wake wa kawaida.

• Mvunjiko unaohusisha sehemu ya ukuaji wa mfupa – huathiri eneo la gegedu linalosaidia mfupa kukua kwa urefu.

Mifupa inayovunjika sana kwa watoto wadogo

1. Mifupa ya mkono wa mbele – radiasi na ulna

Hii ni mojawapo ya sehemu muhimu zaidi za mivunjiko kwa watoto. Radiasi na ulna ni mifupa miwili inayounda mkono wa mbele, kati ya kiwiko na kifundo cha mkono.

Mivunjiko inaweza kutokea kwenye mfupa mmoja au yote miwili. Mara nyingi hutokea mtoto anapoanguka na kujiegemeza kwa mkono. Takribani robo tatu ya mivunjiko ya mkono wa mbele kwa watoto hutokea karibu na upande wa kifundo cha mkono wa radiasi.

Kwa mtoto, mvunjiko huu unaweza kuwa wa kijiti kibichi au wa kubonyea, na wakati mwingine hauonekani kwa urahisi kama mfupa haujapinda sana.

2. Fupakola

Fupakola ni mfupa unaounganisha sehemu ya juu ya kifua na bega. Kuvunjika kwa fupakola hutokea mara nyingi baada ya mtoto kuanguka kwenye bega au mkono.

Mtoto anaweza kulalamika maumivu karibu na bega, kushindwa kutumia mkono vizuri au kulinda mkono kwa kuushikilia karibu na mwili. Wakati mwingine uvimbe au mabadiliko ya umbo yanaweza kuonekana juu ya fupakola. Mivunjiko ya fupakola ni sehemu inayotambulika katika huduma za mifupa kwa watoto.

3. Mfupa wa juu wa mkono karibu na kiwiko

Mvunjiko wa sehemu ya chini ya mfupa wa juu wa mkono (fupahumerasi), hasa mvunjiko unaoitwa supracondylar, ni muhimu kwa watoto kwa sababu uko karibu na mishipa ya damu na mishipa ya fahamu inayokwenda kwenye mkono.

Mara nyingi hutokea baada ya mtoto kuanguka na mkono ukiwa umenyooka. Mivunjiko hii inahitaji tathmini ya haraka, hasa ikiwa kuna kubadilika kwa rangi ya mkono, mkono kuwa baridi, ganzi au mtoto kushindwa kusogeza vidole. Mivunjiko ya supracondylar ni miongoni mwa mivunjiko muhimu ya kiwiko kwa watoto.

4. Mifupa ya vidole na kiganja

Watoto wanaweza kuvunja mifupa ya vidole wakati wa kuanguka, kubanwa na mlango, kucheza au kupata jeraha wakati wa michezo.

Kwa mtoto mdogo ambaye hawezi kueleza vizuri maumivu yake, ishara inaweza kuwa kutotumia kidole, kulia anapoguswa, uvimbe au kidole kuonekana kimepinda.

Mivunjiko ya vidole pia inaweza kuhusisha sahani ya ukuaji, hivyo haipaswi kupuuzwa kwa sababu tu jeraha linaonekana dogo.

Mifupa inayoweza kuvunjika lakini si miongoni mwa maeneo yanayoonekana mara nyingi kwa watoto wadogo

Fupapaja ni muhimu kutenganishwa na mivunjiko ya kawaida ya mikono. Mvunjiko wa fupapaja kwa mtoto mdogo ni jeraha kubwa na mtoto anapaswa kuchunguzwa pia kwa majeraha mengine. Matibabu hutegemea umri, uzito, aina na sehemu ya mvunjiko.

Ni nini husababisha watoto wadogo kuvunjika mifupa?

Kuanguka

Hii ni sababu muhimu sana. Mtoto anaweza kuanguka:

• Anapojifunza kutembea.

• Kutoka kitandani au sehemu iliyoinuka.

• Kwenye ngazi.

• Kwenye vifaa vya michezo.

• Wakati wa kukimbia.

• Wakati wa kucheza na watoto wengine.

Mivunjiko mingi ya watoto hutokana na kuanguka, ingawa michezo na ajali pia huchangia.

Ajali za barabarani

Ajali za gari, pikipiki au baiskeli zinaweza kusababisha mivunjiko mikubwa na wakati mwingine mivunjiko mingi kwa wakati mmoja.

Michezo na shughuli za kucheza

Vifaa vya kuchezea, michezo ya kuruka na kuanguka kutoka sehemu za juu vinaweza kuongeza hatari ya kuvunjika kwa mifupa, hasa mikono na miguu.

Kubanwa au kugongwa

Mlango unaweza kubana vidole, kitu kizito kinaweza kuangukia mguu, au mtoto anaweza kugongwa na kitu kizito.

Mtoto anaweza kuwa amevunjika mfupa bila mfupa kuonekana umepinda?

Ndiyo. Hili ni jambo muhimu sana kwa wazazi. Kutokuwepo kwa mfupa unaoonekana kupinda hakumaanishi kwamba hakuna mvunjiko.

Katika mivunjiko ya kubonyea au kijiti kibichi, mfupa unaweza kuwa na mabadiliko madogo ya umbo. Mtoto anaweza kuonekana tu:

• Ana maumivu sehemu fulani.

• Ana uvimbe.

• Hataki kutumia mkono.

• Hataki kutembea.

• Analia anapoguswa sehemu fulani.

• Anatumia kiungo tofauti na kawaida.

Kwa hiyo, mtoto mwenye maumivu yanayoendelea baada ya kuanguka au kugongwa anapaswa kuchunguzwa hata kama hakuna mfupa unaoonekana kupinda.

Dalili za kuvunjika kwa mfupa kwa mtoto

Dalili hutegemea sehemu iliyovunjika na aina ya mvunjiko. Dalili zinazoweza kuonekana ni:

• Maumivu katika eneo la jeraha.

• Uvimbe.

• Mtoto kushindwa kutumia mkono au mguu.

• Mtoto kukataa kutembea.

• Maumivu anapoguswa.

• Kiungo kushindwa kusogea kawaida.

• Mfupa au kiungo kuonekana kimepinda.

• Michubuko.

• Kufupika au kubadilika kwa umbo la kiungo.

• Sauti au hisia ya mfupa kusuguana katika baadhi ya mivunjiko.

Kwa watoto wadogo sana ambao hawawezi kueleza maumivu, mabadiliko ya tabia yanaweza kuwa muhimu. Mtoto anaweza kulia zaidi, kukataa kula, kutotumia mkono fulani au kukataa kusimama.

Dalili za hatari zinazohitaji huduma ya haraka

Mtoto anapaswa kupelekwa kituo cha afya haraka ikiwa:

• Mfupa umechomoza kupitia ngozi

• Kuna jeraha kubwa wazi juu ya eneo la mvunjiko

• Mkono au mguu umepinda sana

• Vidole vinakuwa vya bluu, vyeupe au vyeusi

• Mkono au mguu unakuwa baridi

• Mtoto anapata ganzi

• Mtoto hawezi kusogeza vidole

• Kuna kutokwa damu nyingi

• Mtoto amepoteza fahamu baada ya kuumia kichwani

• Mtoto anatapika mara kwa mara baada ya jeraha la kichwa

• Mtoto anapata shida kupumua baada ya jeraha la kifua

• Mtoto ana maumivu makali sana au hali yake inazidi kuwa mbaya

Katika mvunjiko unaochomoza nje ya ngozi, usijaribu kurudisha mfupa ndani. Funika jeraha kwa kitu safi na tafuta huduma ya haraka.

Huduma ya kwanza mtoto akivunjika mfupa

1. Usijaribu kuunyoosha mfupa

Usijaribu kusukuma mfupa uliopinda urudi mahali pake nyumbani. Kufanya hivyo kunaweza kuongeza uharibifu wa mishipa ya damu, mishipa ya fahamu au tishu nyingine.

2. Zuia eneo lisicheze

Tumia kifaa salama cha muda kuzuia kiungo kisisonge sana wakati mtoto anapelekwa kupata huduma.

Kwa mfano, mkono unaweza kusaidiwa kwa kitambaa kama tego la mkono (sling) ikiwa kufanya hivyo hakusababishi maumivu zaidi.

3. Usimlazimishe mtoto kutembea

Ikiwa mtoto ana maumivu makali ya mguu baada ya kuanguka au kugongwa, usimlazimishe kusimama au kutembea kabla hajachunguzwa.

4. Mvunjiko ulio wazi

Ikiwa mfupa umechomoza kupitia ngozi:

• Usisukume mfupa ndani.

• Funika jeraha kwa kitambaa safi au gauze.

• Tafuta huduma ya haraka.

5. Tahadhari kuhusu barafu kwa mtoto mdogo sana

Kwa watoto wachanga na watoto wadogo sana, barafu iliyowekwa moja kwa moja kwenye ngozi inaweza kusababisha uharibifu wa ngozi. Ikiwa mtaalamu wa afya ameshauri matumizi ya baridi, inapaswa kutumiwa kwa njia salama na bila kuweka barafu moja kwa moja kwenye ngozi.

Je, kila mfupa uliovunjika kwa mtoto unahitaji upasuaji?

Hapana. Mivunjiko mingi ya watoto inaweza kutibiwa bila upasuaji kwa kutumia:

• Kifaa cha kuzuia kiungo kusogea.

• Plasta.

• Kifaa maalumu cha kushikilia kiungo.

• Kurudisha vipande vya mfupa katika nafasi inayofaa bila upasuaji, inapohitajika.

Mivunjiko iliyohama sana, isiyoweza kuwekwa katika mpangilio unaofaa, inayohusisha sahani ya ukuaji kwa namna fulani, au iliyoambatana na tatizo la mishipa ya damu inaweza kuhitaji matibabu ya juu zaidi, wakati mwingine upasuaji.

Kwa nini sahani ya ukuaji ni muhimu kwa mtoto?

Sahani ya ukuaji ni eneo la gegedu lililopo karibu na ncha za mifupa mirefu na linahusika katika ukuaji wa mfupa kwa urefu. Watoto wana sahani hizi, lakini watu wazima baada ya kukamilisha ukuaji huwa hawana sahani za ukuaji zinazofanya kazi kwa namna hiyo.

Mvunjiko unaohusisha sahani ya ukuaji unahitaji uangalizi maalumu kwa sababu, katika baadhi ya hali, uharibifu wake unaweza kuathiri ukuaji wa mfupa.

Mtoto anaweza baadaye kupata:

• Mfupa kuwa mfupi kuliko upande mwingine

• Mfupa kukua ukiwa umepinda

• Tofauti ya urefu wa mikono au miguu

• Tatizo la namna kiungo kinavyofanya kazi

Hata hivyo, si kila mvunjiko wa sahani ya ukuaji husababisha tatizo la ukuaji; matatizo makubwa si ya kawaida na watoto wengi hupona vizuri wanapotibiwa ipasavyo.

Uchunguzi wa mtoto mwenye mashaka ya mvunjiko

Daktari huanza kwa kuuliza:

• Mtoto aliangukaje?

• Alianguka kutoka urefu gani?

• Aligongwa na nini?

• Jeraha lilitokea lini?

• Mtoto alitumia kiungo baada ya jeraha?

• Kuna jeraha lingine?

• Kuna historia ya ugonjwa wa mifupa?

• Mtoto anaweza kutumia mkono au mguu?

Kisha huchunguza:

• Maumivu

• Uvimbe

• Umbo la kiungo

• Uwezo wa kusogeza kiungo

• Hali ya ngozi

• Mzunguko wa damu

• Hisia na uwezo wa kusogeza vidole

Eksirei ndiyo kipimo kinachotumika sana kutafuta na kutathmini mivunjiko. Hata hivyo, baadhi ya mivunjiko ya sahani ya ukuaji au mivunjiko isiyohama inaweza kuwa vigumu kuonekana kwenye Eksirei ya kwanza. Katika mazingira fulani, daktari anaweza kuhitaji picha nyingine kama MRI au CT.

Kwa nini mtoto anahitaji kupewa ufuatiliaji baada ya mfupa kuwekwa sawa?

Kwa watoto, mfupa unaweza kuanza kupona haraka. Hii ni faida kwa sababu uponyaji mara nyingi huwa mzuri, lakini pia inaweza kuwa changamoto ikiwa mfupa umewekwa katika nafasi isiyofaa.

Baadhi ya mivunjiko inaweza kuhama tena baada ya kuwekwa sawa, hasa katika kipindi cha mwanzo cha uponyaji. Ndiyo maana daktari anaweza kupanga Eksirei nyingine ili kuhakikisha vipande vya mfupa bado viko katika mpangilio unaofaa.

Mtoto hupona kwa muda gani?

Hakuna muda mmoja unaofaa kwa kila mtoto. Muda hutegemea:

• Umri wa mtoto

• Mfupa uliovunjika

• Eneo la mvunjiko

• Aina ya mvunjiko

• Kama vipande vya mfupa vilihama

• Kama kuna jeraha la tishu nyingine

• Aina ya matibabu iliyotumika

Kwa ujumla, watoto hupona mifupa kwa kasi zaidi kuliko watu wazima. Lakini kuondolewa kwa plasta hakumaanishi kwamba mtoto anaweza kurudi mara moja kwenye shughuli zote. Daktari huamua wakati salama wa kuongeza matumizi ya kiungo.

Je, mfupa wa mtoto unaweza kujiweka sawa wenyewe?

Watoto wana uwezo mkubwa wa kujirekebisha kwa ukuaji (remodeling) kuliko watu wazima. Hii ina maana kwamba baadhi ya mabadiliko madogo ya mpangilio yanaweza kupungua kadiri mtoto anavyokua.

Lakini uwezo huu una mipaka. Unategemea:

• Umri wa mtoto

• Mfupa uliohusika

• Sehemu ya mfupa iliyopinda

• Kiwango cha kupinda

• Ukaribu wa mvunjiko na sahani ya ukuaji

• Mwelekeo wa kupinda

Kwa hiyo, si sahihi kumwambia mzazi kwamba “mfupa wa mtoto utajiweka sawa wenyewe” bila tathmini ya daktari.

Je, lishe ina umuhimu katika kupona kwa mfupa?

Ndiyo. Mtoto anayepata lishe bora anahitaji virutubisho vya kutosha kwa ajili ya kujenga na kurekebisha tishu za mwili.

Mlo unapaswa kuwa na vyanzo vya:

• Protini – kama mayai, maziwa, samaki, nyama, maharagwe na jamii nyingine za kunde

• Kalisiamu – kama maziwa na bidhaa zake, pamoja na vyakula vingine vyenye kalisiamu

• Vitamin D – muhimu katika matumizi ya kalisiamu na afya ya mifupa

• Madini mengine na vitamini – kupitia mlo wenye mchanganyiko wa vyakula

Hata hivyo, si lazima kila mtoto mwenye mfupa uliovunjika apewe virutubisho vya kalisiamu au vitamin D bila sababu. Ikiwa kuna mashaka ya upungufu wa virutubisho, lishe na hali ya mtoto inapaswa kutathminiwa na mtaalamu wa afya.

Kuvunjika kwa mfupa mara kwa mara kwa mtoto kuna maana gani?

Mtoto anayevunjika mfupa mara kwa mara, hasa kutokana na jeraha dogo lisiloelezeka vizuri, anahitaji tathmini zaidi.

Mtaalamu anaweza kuangalia:

• Historia ya mivunjiko

• Lishe

• Ukuaji wa mtoto

• Afya ya mifupa

• Matumizi ya baadhi ya dawa

• Magonjwa yanayoweza kudhoofisha mifupa

• Ikiwa nguvu iliyosababisha mvunjiko inaendana na kiwango cha jeraha

Hii ni muhimu kwa sababu mivunjiko ya mara kwa mara si jambo la kupuuzwa.

Kuvunjika kwa mfupa kwa mtoto kunaweza kuwa ishara ya unyanyasaji?

Ndiyo, katika baadhi ya mazingira. Si kila mvunjiko kwa mtoto unaashiria unyanyasaji, lakini mtaalamu wa afya anapaswa kuwa makini ikiwa historia iliyotolewa haiendani na aina au ukali wa jeraha.

Tahadhari huongezeka, kwa mfano, ikiwa:

• Historia ya jeraha inabadilika

• Maelezo hayaendani na uwezo wa mtoto wa kufanya tukio lililoelezwa

• Kuna mivunjiko mingi katika hatua tofauti za kupona

• Kuna majeraha mengine yasiyoelezeka

• Mtoto mdogo sana ana jeraha ambalo haliendani na maelezo yaliyotolewa

Hili linahitaji tathmini ya kitaalamu na ya ulinzi wa mtoto, si kumshutumu mzazi au mlezi bila uchunguzi.

Namna ya kuzuia mivunjiko kwa watoto

Hakuna njia ya kuzuia kila mvunjiko, lakini hatari inaweza kupunguzwa kwa:

• Kufanya nyumba iwe salama kwa mtoto

• Kuweka ulinzi kwenye ngazi na maeneo yenye hatari ya kuanguka

• Kutomwacha mtoto mdogo sehemu iliyoinuka bila uangalizi unaofaa

• Kutumia vifaa vya usalama vinavyofaa wakati wa kuendesha baiskeli au kufanya michezo

• Kusimamia matumizi ya vifaa vya michezo

• Kumfundisha mtoto namna salama ya kucheza

• Kuhakikisha mtoto anapata lishe bora

• Kufanya tathmini ya kitabibu ikiwa mtoto anapata mivunjiko mara kwa mara

Jambo muhimu kwa wazazi na walezi

Usisubiri mfupa upinde ndipo uamini mtoto amevunjika mfupa. Mtoto anaweza kuwa na mvunjiko mdogo unaosababisha maumivu, uvimbe au kukataa kutumia mkono au mguu bila kuwa na mabadiliko makubwa ya umbo.

Ikiwa mtoto ana jeraha linaloleta mashaka ya mvunjiko, ni salama zaidi kukilinda kiungo kisisonge sana na kumpeleka mtoto kwa mtaalamu wa afya kwa uchunguzi. Usijaribu kuunyoosha au kuurudisha mfupa mahali pake nyumbani.

Hitimisho

Kuvunjika kwa mfupa kwa watoto wadogo ni jeraha la kawaida, hasa kwenye mifupa ya mkono wa mbele, fupakola, eneo la kiwiko na mifupa ya mikono, lakini mivunjiko ya fupapaja, mbavu, fuvu na maeneo mengine inaweza kutokea na mara nyingi huhitaji tathmini maalumu. Watoto hupona kwa kasi na wana uwezo mkubwa wa kurekebisha baadhi ya mabadiliko ya mfupa, lakini mivunjiko inayohusisha sahani ya ukuaji, mishipa ya damu, mishipa ya fahamu au kiungo inahitaji uangalizi wa karibu.

Kwa mzazi au mlezi, jambo muhimu ni kutomlazimisha mtoto kutumia kiungo kilichojeruhiwa, kutokujaribu kuunyoosha mfupa nyumbani, na kutafuta uchunguzi wa kitabibu ikiwa kuna maumivu, uvimbe au kushindwa kutumia kiungo baada ya jeraha.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu kuvunjika mfupa kwa watoto wadogo