Mgongo wazi, hujulikana pia kama Spina bifida, ni hali ya mtoto kuzaliwa na kasoro katika kufunga kwa mifupa ya uti wa mgongo, hali inayosababisha mishipa ya fahamu (inayotoka kwenye ubongo na uti wa mgongo) kubaki wazi au kufunikwa vibaya.Tatizo hili hutokea mapema sana—ndani ya wiki 3–4 za kwanza baada ya mimba kutungwa, kipindi ambacho mama wengi bado hawajatambua kuwa ni wajawazito.

Tafiti zinaonyesha kuwa, mgongo wazi hutokea kwa takribani watoto 3 kati ya 10,000 wanaozaliwa hai, na ukubwa wa madhara hutegemea aina na sehemu ya uti wa mgongo iliyoathirika.

Uti wa mgongo hutengenezwa lini?

Uti wa mgongo hutokana na mfumo wa neva unaoanza kuumbwa mara tu baada ya mimba kutungwa.Iwapo mfuko huu wa neva haufungi vizuri, basi:

• Sehemu ya uti wa mgongo hubaki wazi

• Mishipa ya fahamu huathirika

• Mtoto huzaliwa na mgongo wazi

Visababishi vya Mgongo wazi

Hakuna kisababishi kimoja cha moja kwa moja. Mgongo wazi hutokana na muunganiko wa sababu nyingi, zikiwemo:

• Vinasaba (kijeni) – historia ya tatizo hili kwenye familia

• Lishe duni, hasa upungufu wa folic acid

• Sababu za kimazingira na kiafya

Vihatarishi

Sababu zifuatazo huongeza hatari ya mtoto kupata mgongo wazi, nyingi zikiwa zinazozuilika:

• Upungufu wa folic acid ( vitamin B9) na vitamin B12 katika kipindi cha kwanza cha ujauzito

• Upungufu wa folic acid (Vitamin B9) na Vitamin B12

• Matumizi ya dawa za kifafa (hasa valproic acid) wakati wa ujauzito

• Mama mjamzito kupigwa X-ray mapema

• Maambukizi ya baadhi ya virusi wakati wa ujauzito

• Kisukari kisichodhibitiwa

• Uzito kupita kiasi (obesity)

• Kuongezeka kwa joto la mwili kwa muda mrefu (mf. homa kali)

Aina

Zipo aina mbiliza tatizo la tundu katika mgongo ama mgongo wazi ambazo ni;

​

1. Monjwa wazi wa usio na uvimbe

• Aina nyepesi zaidi

• Huonekana kama:

  • Vinyweleo sehemu ya chini ya mgongo

  • Shimo dogo au doa la rangi tofauti

• Mara nyingi haina dalili za neva

• Watoto wengi huishi bila kujua kuwa wana tatizo hili

2. Mgongo wazi wenye uvimbe

Aina hii ni kali zaidi na hugawanyika katika:

a. Mgongo wazi wenye uvimbe wa kuta za mfumo wa fahamu (meningosili)

• Kifuko huonekana mgongoni

• Kimejaa maji, mishipa ya fahamu haijaharibika sana

b. Mgongo wazi wenye kuta za mfumo wa fahamu na mishipa yake yafahamu (Myelomeningosili)

• Aina kali zaidi

• Mishipa ya fahamu iko wazi ndani ya kifuko

• Husababisha:

  • Kushindwa kutembea

  • Kushindwa kudhibiti haja kubwa na ndogo

  • Matatizo mengi ya mfumo wa neva

Dalili

Dalili hutegemea aina na ukubwa wa tatizo, zikiwemo:

• ​Kuwa na uvimbe unaochomoza mgongoni katika mifupa ya uti wa mgongo

• Kuwa na vinyweleo sehemu za chini ya mgongo bila kuwa na tatizo kweny mfumo wa fahamu

• Kushindwa kutembea ama kukosa hisia katika miguu

• Kushindwa zuzuia haja kubwa ama ndogo kama mishipa yote ya fahamu imeathiriwa

• Na dalili zingine zinazoambatana kuharibika kwa mishipa ya fahamu

​

Matibabu

​

Upasuaji

• Tiba pekee ya kurekebisha mgongo wazi

• Hufanywa na daktari bingwa wa upasuaji wa mishipa ya fahamu.

• Lengo:

  • Kuziba tundu

  • Kulinda mishipa ya fahamu

  • Kupunguza hatari ya maambukizi

Dawa na viinirishe

• Wanawake wengi walio katika kipindi cha kuzaa na wajawazito hawatumii vyakula vyenye vitamin B na folic acid inavyopaswa, vyakula hivyo ni matunda,mboga za majani, mbaazi na choroko.

• Mwanamke mjamzito akipata lishe yenye virutubisho hivyo pamoja na kunywa vidonge vya folic acid, kwa asilimia 30% inaweza kupunguza hatarishi ya kupata watoto wenye uti wa mgongo ulio wazi.

• Pia kwa wanawake wajawazito katika kipindi cha miezi mitatu ya mwanzo, wanashauriwa kutokupiga X-ray.Inawezekana mwanamke akawa hatambui kama ni mjamzito,kipimo cha mkojo cha ujauzito(UPT-urinary pregnancy test) kifanyike kwa haraka kama mwanamke haelewi vizuri mzunguko wake wa hedhi kabla hajapiga X-ray ikiwa ana tatizo lingine la kiafya,

• Mwanamke mwenye kifafa akiwa mjamzoto pia yupo kwenye matibabu, awahi haraka kwa daktari kushauriana ni nini zaidi cha kufanya ili kumsaidia.

• Wanawake wajawazito wanashauriwa kuhudhulia kliniki mapema zaidi ili wapate elimu ya lishe na kuweza kuanza mapema kutumia folic acid kama kinga ya Mgongo wazi.

Madhara ya mgongo wazi

Madhara ya mgongo wazi hutegemea ukubwa wa tatizo, inaweza kuleta udhaifu mdogo au mkubwa. Baadhi ya madhara ni;

• Kushindwa kutembea

• Udhaifu wa misuli na mifupa

• Kichwa maji (Hydrocephalus)

• Matatizo ya Chiari aina ya II

• Maambukizi ya uti wa mgongo (meningitis)

• Vidonda vya mara kwa mara

• Mzio mkali wa latex

• Sonona na changamoto za kisaikolojia

Hapa chini kuna maelezo zaidi kuhusu madhara haya;

Kushindwa jongea

Kutokana na kudhurika kwa mishipa ya fahamu chini ya tundu, kama mishipa ya fahamu inayohusika na kutembea imeathirika, mtoto hataweza kutembea kirahisi. Ugonjwa unaweza kuathiri sehemu moja ya mwili pia na hivyo kuleta udhaifu wa upande mmoja.

Madhara ya mifupa na misuli

Watoto wenye mgongo wazi wa myelomeningocele huwa na matatizo mbalimbali miguuni na kwenye mifupa ya uti wa mgongo kutokana na kuwana misuli dhaifu. Aina ya tatizo linalotokea hutegemea tundu la mgongo wazi lilipo, mfano kuwa na kibiyongo, kukua vibaya, kunyofoka kwa fupa paja, magonjwa ya mifupa na maungio yake na kukakamaa kwa misuli.

Kushindwa kudhibiti haja kubwa na ndogo

Mishipa ya fahamu inayolisha kibofu cha mkojo na matumbo mara nyingi hushindwa fanya kazi vema kama mtoto ana mgongo wazi aina ya myelomeningosili, hii ni kwa sababu mishipa hiyo huathirika.

Kichwa maji

Ni tatizo linalotokea kama maji yatakusanyika kwenye ubongo na kusababisha ongezeko la shinikizo ndani ya ubongo. Watoto waliozaliwa na mgongo wazi wa myelomeningocele mara nyingi hupatwa na tatizo hili pia.

Kushindwa fanya kazi njia mbadala za kutoa maji kichwani

Njia mbadala za kutoa maji kichwani zilizotengenezwa ili kukabiliana na tatizo la kichwa maji huweza kukosa ufanisi mzuri kutokana na tatizo la mgongo wazi.

Uharibifu wa Chiari aina ya II.

Uharibifu wa chiari aina ya II ni tatizo la ubongo linalotokea sana kwa watoto wenye mgongo wazi aina ya myelomeningocele. Watoto hawa huwa na shina lefu la ubongo linaloketi chini zaidi ya kawaida na hivyo kupelekea urahisi wa kugandamizwa na kuleta matatizo ya kushindwa kupumua na kumeza.

Maambukizi kwenye kuta inayofunika ubongo

Maambukizi haya hufahamika pia kama homa ya uti wa mgongo. Maambukizi hutokea kirahisi kutokana na kuwa wazi. Maambukizi haya huwa makali na yanatishia maisha ya mtoto.

Kujishikiza kwa mishipa ay fahamu kwenye makovu ya uti wa mgongo

Hutokea kwa watoto waliofanyiwa upasuaji wa kurekebisha mgongo wazi haswa wale wanaokuwa. Mishipa ikijishikiza kwneye makovu ya upasuaji huweza pelekea mtoto kushindwa kuwa vema na kupoteza misuli pamoja na uwezo wa kufanya kazi kwa kibofu cha mkojo.

Madhaifu ya kushindwa kulala

Watoto na watu wazima wenye mgongo wazi haswa ule wa myelomeningocele, huweza kupata vipindi vya kusimama kwa upumuaji wakati wamelala au matatizo mengine ya kulala.

Vidonda

Watoto wenye mgongo wazi wanaweza kupata vidonda mara kwa mara kutokana na kutokuwa na hisia maeneo ya kanyagio, miguu, mapaja na matakoni.

Mzio kwenye latex

Watoto wenye mgongo wazi huwa na mzio kwenye kampaundi za latex. Huweza pia kupata mzio mkali wa latex au anafailaksia inayoweza pelekea kupoteza maisha. Inashauriwa usitumie glavu na vitu vingine vilivyotengenezwa kwa latex ili kuepuka kuwasababishia mzio.

Madhaifu mengine

Madhaifu mengine ya mgongo wazi ni pamoja na maambukizi ya kujirudia ya njia mfumo wa mkojo, madhaifu ya mfumo wa mmeng’enyo wa chakula na sonona.

Kinga

Ili kujikinga kupata mtoto mwenye tatizo la mgongo wazi ni vema;

Kutumia folic acid. Mama akitumia vidonge vya folic acid kabla ya kupata ujauzito na kipindi chote cha ujuzito haswa kipindi cha kwanza cha ujauzito ambapo uumbaji wa mtotona mfumo wa fahamu hufanyika.

Kupata ujauzito uliopangwa. Hii itazuia kupata mtoto wa mgongo wazi kutokana na upungufu wa folic acid. Ukipanga kupata ujauzito unapaswa kutumia folic acid angalau wiki 4 hadi 8 kabla ya kuwa mjamzito na kipindi choche cha ujauzito.

Kumbuka kwamba

​Jamii inapaswa kujua kuwa Mgongo wazi haitokani na mambo ya kishirikina bali ni hali ambayo inaweza kuzuilika. Mzazi yeyote mwenye mtoto mwenye Mgongo wazi anashauriwa ampeleke mtoto wake hospitali ili apate maelekezo ni wapi mtoto anaweza kupata matibabu ya upasuaji.

Mama afanye nini endapo atapata mtoto mwenye mgongo wazi?

Kupata mtoto mwenye mgongo wazi (spina bifida) kunaweza kumletea mama na familia hofu, mshtuko na maswali mengi. Ni muhimu kufahamu kwamba hali hii si kosa la mama, na kwa hatua sahihi mapema, mtoto anaweza kupata msaada mkubwa wa kitabibu na kuishi maisha yenye ubora.

1. Mpeleke mtoto hospitali haraka

Mara tu baada ya kuzaliwa, mtoto mwenye dalili za mgongo wazi anapaswa:

• Kupelekwa hospitali yenye uwezo wa rufaa

• Kupokelewa na daktari bingwa wa watoto na upasuaji wa mishipa ya fahamu (neurosurgeon)

Usijaribu:

• Kufunika uvimbe kwa dawa za kienyeji

• Kuchoma, kukandamiza au kufunga kifuko kilicho mgongoni

Hatua hizi huongeza hatari ya maambukizi makali yanayoweza kuhatarisha maisha ya mtoto.

2. Linda sehemu ya mgongo iliyo wazi

Kabla ya kufika hospitali:

• Funika sehemu iliyo wazi kwa kitambaa safi, chepesi na chenye unyevunyevu kidogo

• Hakikisha mtoto analala kwa ubavu au kifudifudi, si chali

• Epuka msuguano au shinikizo kwenye eneo lililoathirika

3. Kubali ushauri wa upasuaji wa mapema

Upasuaji wa kufunga tundu:

• Hufanywa mapema iwezekanavyo

• Hupunguza hatari ya maambukizi ya uti wa mgongo

• Hulinda mishipa ya fahamu isizidi kuharibika

Ni muhimu mama:

• Aulize maswali

• Aelewe faida na hatari

• Afuate mpango wa matibabu uliopendekezwa

4. Jiandae kwa ufuatiliaji wa muda mrefu

Mtoto mwenye mgongo wazi huhitaji:

• Ufuatiliaji wa maendeleo ya kutembea

• Uangalizi wa kibofu cha mkojo na haja kubwa

• Vipimo vya mara kwa mara vya kichwa (kuzuia kichwa maji)

• Huduma za tiba ya viungo/mazoezi

Mama anapaswa kutambua kuwa matibabu si tukio la siku moja bali safari ya muda mrefu.

5. Msaidie mtoto kisaikolojia na kijamii

Mtoto mwenye mgongo wazi:

• Anahitaji kupendwa kama watoto wengine

• Asitenganishwe au kufichwa

• Ahimizwe kucheza, kujifunza na kushirikiana na wengine kulingana na uwezo wake

Upendo na ujasiri wa mama vina mchango mkubwa katika maendeleo ya mtoto.

6. Epuka unyanyapaa na imani potofu

Ni muhimu mama:

• Aelewe kuwa mgongo wazi sio laana wala adhabu

• Asikubali kulaumiwa au kushinikizwa kuficha mtoto

• Aombe msaada wa kitaalamu badala ya ushauri wa mitaani usio wa kitabibu

7. Pata ushauri kabla ya ujauzito ujao

Kama mama anapanga kupata ujauzito mwingine:

• Aanaze kutumia folic acid mapema (wiki 4–8 kabla ya mimba)

• Awasiliane na daktari kwa mpango wa ujauzito salama

• Afuatiliwe kwa karibu katika ujauzito unaofuata

Maswali yaliyoulizwa mara kwa mara na majibu yake