Je, kila mtu anahitaji virutubishi nyongeza (supplements)? Ukweli ambao matangazo mengi ya kibiashara hayakuelezi

Mambo muhimu ya kukumbuka

• Chakula ndicho chanzo bora cha virutubisho kwa watu wengi wenye afya.

• Virutubishi nyongeza havichukui nafasi ya mlo kamili.

• Si kila mtu anahitaji kutumia virutubishi nyongeza kila siku.

• Matangazo ya bidhaa si ushahidi wa kisayansi wa ufanisi wake.

• Virutubishi nyongeza vinafaa zaidi kwa watu wenye mahitaji maalumu au upungufu uliothibitishwa.

• Kabla ya kutumia virutubishi nyongeza, pata ushauri wa mtaalamu wa afya ikiwa una shaka.

Utangulizi

Ukifungua televisheni, redio, mitandao ya kijamii au hata kuhudhuria mikutano ya uhamasishaji wa bidhaa, utakutana na matangazo yanayodai kwamba virutubishi nyongeza vinaweza kuongeza kinga ya mwili, kuboresha afya ya moyo, kuongeza nguvu, kuimarisha akili, kuongeza hamu ya kula, kuondoa uchovu na hata kuzuia magonjwa mbalimbali. Baadhi ya bidhaa hujivunia kuwa na Vitamini nyingi, madini mbalimbali, mafuta ya omega-3, viondoa sumu huru ya oksijeni (antioksidanti) na virutubisho vingine vinavyodaiwa kuhitajika na mwili kila siku.

Maswali haya ni muhimu kwa sababu matumizi ya virutubishi nyongeza yameongezeka duniani kote. Ripoti mbalimbali zinaonyesha kuwa mamilioni ya watu hutumia virutubishi nyongeza kila siku wakiamini vitawafanya wawe na afya bora, hata kama hawana upungufu wa virutubisho wala ugonjwa unaohitaji matumizi yake. Wakati huo huo, soko la bidhaa hizi linaendelea kukua kwa kasi kutokana na matangazo ya biashara yanayoonyesha virutubishi nyongeza kama sehemu muhimu ya maisha ya kila siku.

Hata hivyo, ushahidi wa kisayansi unaonyesha kwamba kwa watu wengi wenye afya wanaokula mlo kamili na wenye uwiano, virutubishi nyongeza haviongezi afya kwa kiwango kinachodaiwa kwenye matangazo. Mashirika makubwa ya afya kama Shirika la Afya Duniani (WHO), Taasisi ya Kitaifa ya Afya ya Marekani (National Institutes of Health - NIH) na taasisi nyingine za lishe yanasisitiza kwamba njia bora ya kupata virutubisho ni kupitia chakula, si kupitia vidonge au bidhaa za kuongeza virutubisho, isipokuwa pale ambapo kuna sababu maalumu ya kitabibu.

Hii haimaanishi kwamba virutubishi nyongeza havina umuhimu. Kwa baadhi ya watu, kama wanawake wajawazito, watu wenye upungufu wa virutubisho uliothibitishwa, wagonjwa wenye matatizo ya ufyonzwaji wa virutubisho au watu wenye mahitaji maalumu ya kiafya, virutubishi nyongeza vinaweza kuwa sehemu muhimu ya matibabu au kinga ya magonjwa. Tatizo hutokea pale virutubishi hivi vinapotumiwa na kila mtu bila sababu za kitabibu, kwa kufuata ushawishi wa matangazo badala ya ushahidi wa kisayansi.

Makala hii itakusaidia kuelewa virutubishi nyongeza ni nini, vinatofautianaje na virutubisho vinavyopatikana kwenye chakula, ni nani anayevihitaji, ni wakati gani havihitajiki, na jinsi ya kutambua madai ya matangazo yanayoweza kupotosha. Lengo si kupinga matumizi ya virutubishi nyongeza, bali kueleza nafasi yake halisi katika afya kwa kuzingatia ushahidi wa kisayansi uliopo.

Virutubishi nyongeza ni nini?

Virutubishi nyongeza ni bidhaa zinazotengenezwa ili kuongeza kiasi cha virutubisho ambavyo mtu hupata kupitia chakula. Mara nyingi hupatikana katika mfumo wa vidonge, kapsuli, unga, sharubati au vimiminika na vinaweza kuwa na vitamini, madini, mafuta maalumu kama omega-3, asidi amino, bakteria rafiki (probayotiki), au mchanganyiko wa virutubisho mbalimbali.

Lengo la virutubishi nyongeza si kuchukua nafasi ya chakula, bali kusaidia pale ambapo mtu hawezi kupata virutubisho vya kutosha kutokana na lishe yake au ana mahitaji maalumu ya kiafya. Kwa mfano, mwanamke anayetarajia kupata ujauzito anaweza kupewa asidi ya foliki ili kupunguza hatari ya mtoto kuzaliwa na kasoro za mfumo wa fahamu. Vivyo hivyo, mtu mwenye upungufu wa madini ya chuma anaweza kupewa virutubishi vya chuma kama sehemu ya matibabu.

Hata hivyo, katika miaka ya hivi karibuni matumizi ya virutubishi nyongeza yamepanuka kutoka kuwa sehemu ya matibabu hadi kuwa bidhaa za matumizi ya kila siku kwa watu wengi wasiokuwa na upungufu wowote wa virutubisho. Hali hii imechangiwa zaidi na matangazo yanayodai kwamba kila mtu anahitaji kuongeza vitamini na madini kila siku ili awe na afya bora.

Ili kujibu swali hilo, ni muhimu kwanza kuelewa jinsi mwili wa binadamu ulivyoundwa kupata virutubisho.

Mwili hupataje virutubisho? Kwa nini chakula ndicho chanzo bora?

Mwili wa binadamu umeumbwa kupata virutubisho kupitia chakula tunachokula kila siku. Matunda, mboga mboga, nafaka zisizokobolewa, jamii ya kunde, samaki, nyama, mayai na maziwa havitoi vitamini na madini pekee, bali pia hutoa maelfu ya kemikali asilia zinazofanya kazi kwa pamoja kulinda afya ya mwili.

Kwa mfano, chungwa halina vitamini C pekee. Pia lina nyuzilishe zinazosaidia afya ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula, faitokemikali zinazohusishwa na kupunguza hatari ya baadhi ya magonjwa sugu, viondoa sumu huru ya oksijeni (antioksidanti) vinavyosaidia kulinda seli dhidi ya uharibifu unaoweza kusababishwa na molekuli zinazoitwa sumu huru za oksijeni, pamoja na maji na virutubisho vingine vinavyofanya kazi kwa pamoja.

Vivyo hivyo, samaki hawatoi mafuta ya omega-3 pekee. Pia hutoa protini bora, vitamini D, madini kama selenium na virutubisho vingine vinavyosaidiana katika kuimarisha afya ya mwili.

Wataalamu wa lishe huita hali hii mlo kamili, yaani namna ambavyo virutubisho vilivyomo kwenye chakula hufanya kazi kwa pamoja na kuleta manufaa ambayo mara nyingi hayawezi kupatikana kwa kutumia kirutubisho kimoja pekee kilichotengwa kwenye kidonge.

Kwa sababu hiyo, tafiti nyingi zimeonyesha kuwa watu wanaokula mlo kamili wenye matunda, mboga mboga na vyakula vingine vya asili kwa wingi huwa na hatari ndogo ya kupata magonjwa mengi sugu kama magonjwa ya moyo na mishipa, kisukari aina ya pili na baadhi ya saratani. Hata hivyo, faida hizo hazijathibitishwa kwa kiwango sawa kwa watu wanaotegemea virutubishi nyongeza badala ya chakula.

Ndiyo maana miongozo mingi ya lishe duniani huanza kwa kanuni moja muhimu:

Kwa nini chakula ni bora kuliko virutubishi nyongeza?

Swali ambalo huulizwa mara nyingi ni: "Kama kidonge kina Vitamini nyingi, kwa nini nisikitumie badala ya kuhangaika kula vyakula mbalimbali?"

Jibu lake ni kwamba afya ya binadamu haitegemei idadi ya vitamini vilivyoandikwa kwenye kopo la bidhaa, bali inategemea jinsi virutubisho hivyo vinavyofanya kazi pamoja ndani ya mwili.

Kwa mfano, tunda moja linaweza kuwa na mamia hadi maelfu ya faitokemikali ambazo bado nyingi zinaendelea kufanyiwa utafiti. Faitokemikali hizi hufanya kazi kwa kushirikiana na vitamini, madini, nyuzilishe na viondoa sumu huru ya oksijeni ili kusaidia kulinda seli za mwili dhidi ya uharibifu.

Kidonge kinaweza kuwa na vitamini C pekee, lakini hakiwezi kuiga kikamilifu mchanganyiko wa virutubisho na kemikali asilia uliopo ndani ya chungwa au embe.

Aidha, vyakula vya asili vina nyuzilishe ambazo husaidia afya ya utumbo, kudhibiti kiwango cha sukari kwenye damu, kupunguza lehemu na kuongeza hisia ya kushiba. Nyuzilishe hizi hazipatikani kwa kiwango sawa kwenye virutubishi vingi vya kuongeza vitamini.

Kwa sababu hiyo, wataalamu wa lishe husisitiza kwamba hakuna kidonge kinachoweza kuchukua nafasi ya mlo kamili na wenye uwiano.

Je, kila mtu anahitaji virutubishi nyongeza? Ushahidi wa kisayansi unasemaje?

Jibu fupi ni hapana. Kwa mujibu wa ushahidi wa kisayansi uliopo, watu wengi wenye afya wanaokula mlo kamili na wenye uwiano hawahitaji kutumia virutubishi nyongeza kila siku. Hii ndiyo sababu mashirika mengi ya afya na lishe duniani husisitiza kanuni ya chakula kwanza, kabla ya kufikiria kutumia virutubishi nyongeza.

Hata hivyo, kuna tofauti kubwa kati ya kutibu au kuzuia upungufu wa kirutubisho fulani na kutumia virutubishi nyongeza kwa matumaini ya kuwa na afya bora zaidi bila kuwa na upungufu wowote. Tofauti hii ndiyo mara nyingi haisisitizwi kwenye matangazo ya biashara.

Kwa mfano, mtu mwenye upungufu wa madini ya chuma anaweza kunufaika sana na kutumia virutubishi vya madini hayo chini ya usimamizi wa mtaalamu wa afya. Lakini kumpa virutubishi vya chuma mtu ambaye hana upungufu huo hakumaanishi kwamba atakuwa na afya bora zaidi; katika baadhi ya mazingira, matumizi yasiyo ya lazima yanaweza hata kusababisha madhara.

Tafiti zinasemaje kuhusu matumizi ya virutubishi nyongeza kwa watu wenye afya?

Katika kipindi cha zaidi ya miaka 30 iliyopita, watafiti wamefanya tafiti nyingi kubwa zilizohusisha maelfu ya washiriki ili kujua kama matumizi ya kila siku ya virutubishi nyongeza yanaweza kupunguza hatari ya kupata magonjwa makubwa kama ugonjwa wa moyo, saratani au kuongeza maisha.

Utafiti II wa afya za madaktari bingwa wa magonjwa ya ndani (Physicians health study II)

Huu ni mojawapo ya tafiti kubwa zaidi kuhusu matumizi ya virutubishi nyongeza. Ulihusisha zaidi ya madaktari wa kiume 14,000 nchini Marekani waliokuwa wakifuatiliwa kwa zaidi ya miaka kumi.

Watafiti waligundua kuwa matumizi ya multivitamini kila siku hayakupunguza hatari ya kupata magonjwa ya moyo wala kupunguza vifo vinavyotokana na magonjwa hayo. Kulikuwa na upungufu mdogo wa baadhi ya aina za saratani, lakini faida hiyo ilikuwa ndogo na haikubadilisha mapendekezo kwamba watu wote waanze kutumia multivitamini kila siku.

Matokeo haya yanaonyesha kwamba hata kwa watu wenye elimu nzuri kuhusu afya, kutumia multivitamini pekee hakukuleta mabadiliko makubwa katika afya ya muda mrefu.

Utafiti wa majaribio wa COSMOS

Utafiti mwingine mkubwa uliohusisha zaidi ya watu 21,000 wenye umri wa miaka 60 na kuendelea ulitathmini matumizi ya multivitamini pamoja na virutubisho vya kakao.

Matokeo yalionyesha kuwa matumizi ya multivitamini hayakupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya kupata magonjwa makubwa ya moyo na mishipa wala saratani kwa ujumla. Hata hivyo, tafiti ndogo zilizotokana na mradi huo zimeendelea kuchunguza kama kuna manufaa madogo katika baadhi ya makundi maalumu ya wazee, jambo ambalo bado linaendelea kufanyiwa utafiti.

Kwa hiyo, hadi sasa hakuna ushahidi wa kutosha unaoruhusu kupendekeza kila mtu mwenye umri mkubwa aanze kutumia multivitamini bila sababu maalumu.

Tafiti za Mapitio ya tafiti

Mapitio makubwa yaliyofanywa na Cochrane collaboration, mojawapo ya taasisi zinazoheshimika zaidi katika uchambuzi wa ushahidi wa kitabibu, yameonyesha kuwa matumizi ya virutubishi vyenye viondoa sumu huru ya oksijeni (antioksidanti) kama vitamini A, vitamini C, vitamini E na beta-carotene hayajaonyesha kupunguza vifo kwa watu wanaotumia virutubishi hivyo kwa madhumuni ya kuzuia magonjwa.

Katika baadhi ya tafiti, matumizi ya kiwango kikubwa cha beta-carotene kwa wavutaji sigara yalionekana kuongeza hatari ya saratani ya mapafu badala ya kuipunguza. Hii ni moja ya mifano inayoonyesha kuwa hata kirutubisho kinachojulikana kuwa na faida kinaweza kuwa na madhara kikitumiwa bila sababu sahihi.

Mapendekezo ya Kikosi kinga cha Marekani (USPSTF)

Baada ya kupitia ushahidi kutoka tafiti nyingi, USPSTF ilihitimisha kuwa hakuna ushahidi wa kutosha kupendekeza matumizi ya kila siku ya multivitamini kwa watu wazima wenye afya kwa lengo la kuzuia magonjwa ya moyo au saratani.

Kwa maneno mengine, kama mtu anakula vizuri na hana upungufu wa virutubisho, hakuna ushahidi wa kutosha kwamba kuongezea kidonge cha vitamini kila siku kutampa kinga ya ziada dhidi ya magonjwa hayo.

Kwa nini watu wanaokula vizuri mara nyingi hawahitaji virutubishi nyongeza?

Sababu kubwa ni kwamba mwili hauhitaji kiasi kisicho na kikomo cha virutubisho. Kila kirutubisho kina kiwango kinachohitajika ili mwili ufanye kazi zake vizuri. Mahitaji hayo huitwa Mahitaji ya msingi ya siku ya virutubisho (RDA) au kiwango kinachoshauriwa kwa matumizi ya kila siku.

Mtu anapokidhi kiwango hicho kupitia chakula, kuongeza kirutubisho hicho kwa kutumia vidonge mara nyingi hakumaanishi kwamba afya yake itaongezeka zaidi.

Kwa mfano: Mtu anayepata vitamini C vya kutosha kupitia matunda na mboga mboga hatafaidika zaidi kwa kunywa kidonge cha vitamini C kila siku isipokuwa kama ana upungufu au hali maalumu inayoongeza mahitaji yake. Ni sawa na kujaza tenki la gari ambalo tayari limejaa. Mafuta yanayoongezwa hayatasaidia gari kwenda mbali zaidi; yatamwagika au kupotea.

Vivyo hivyo, baadhi ya vitamini zinazoyeyuka kwenye maji, kama vitamini C na baadhi ya vitamini B, hutolewa kupitia mkojo pale zinapozidi mahitaji ya mwili. Hii ndiyo sababu baadhi ya watu huona mkojo ukiwa wa njano kali baada ya kutumia virutubishi vyenye vitamini B2 (riboflavin). Rangi hiyo si ishara kwamba mwili umeimarika zaidi, bali mara nyingi ni dalili kwamba sehemu ya vitamini iliyozidi mahitaji inatolewa nje ya mwili.

Kwa upande mwingine, vitamini zinazoyeyuka kwenye mafuta kama vitamini A, D, E na K zinaweza kujikusanya mwilini zikitumiwa kwa kiwango kikubwa kupita kiasi na kusababisha madhara.

Kwa hiyo, zaidi si bora zaidi. Kinachohitajika ni kupata kiwango kinachotosha, si kiwango kikubwa zaidi ya mahitaji ya mwili.

Je, virutubishi nyongeza vinaweza kuchukua nafasi ya chakula?

Jibu ni hapana.

Hata kama bidhaa inaandikwa kuwa ina Vitamini 32, madini, omega-3 na virutubisho vingine vingi, haiwezi kuchukua nafasi ya mlo kamili.

Sababu ni kwamba chakula kina zaidi ya vitamini na madini. Kina:

• Protini zenye ubora wa hali ya juu.

• Mafuta yenye afya.

• Wanga wenye ubora mzuri.

• Nyuzilishe zinazosaidia afya ya utumbo.

• Faitokemikali zinazosaidia kulinda mwili.

• Viondoa sumu huru ya oksijeni (antioksidanti).

• Vimeng'enya vinavyoshiriki katika michakato mbalimbali ya kibaolojia.

• Maelfu ya kemikali nyingine za asili ambazo bado nyingi zinaendelea kufanyiwa utafiti.

Virutubishi hivi hufanya kazi kwa pamoja katika kile kinachoitwa mwingiliano wa chakula, yaani mfumo wa asili wa chakula ambao hauwezi kuigwa kikamilifu kwa kuchanganya vitamini na madini kwenye kidonge.

Ndiyo maana watu wanaokula matunda, mboga mboga, nafaka zisizokobolewa, samaki, maharage na vyakula vingine vya asili mara kwa mara huonekana kuwa na afya bora zaidi kuliko watu wanaotegemea virutubishi nyongeza huku lishe yao ikiwa duni.

Ni nani anayehitaji virutubishi nyongeza?

Ingawa watu wengi wanaokula mlo kamili hawahitaji kutumia virutubishi nyongeza kila siku, kuna makundi ya watu ambao virutubishi hivyo vinaweza kuwa muhimu sana kwa afya zao. Kwa makundi haya, matumizi ya virutubishi nyongeza hayafanywi kwa sababu ya matangazo ya biashara, bali hutegemea ushahidi wa kisayansi na mapendekezo ya wataalamu wa afya.

Ni muhimu kutambua kuwa virutubishi nyongeza havipaswi kutumiwa kwa sababu vinaonekana kuwa "vya afya", bali kwa sababu kuna mahitaji halisi ya mwili ambayo hayawezi kutimizwa kwa chakula pekee au kuna upungufu uliothibitishwa.

1. Wanawake wanaotarajia kupata ujauzito na wajawazito

Hili ni mojawapo ya maeneo yenye ushahidi mkubwa zaidi wa kisayansi.

Wanawake wanaopanga kupata ujauzito wanashauriwa kutumia asidi ya foliki (folic acid) kabla ya kushika mimba na katika miezi ya mwanzo ya ujauzito. Tafiti nyingi zimeonyesha kuwa kirutubisho hiki hupunguza kwa kiasi kikubwa hatari ya mtoto kuzaliwa na kasoro za mfumo wa fahamu (neural tube defects), kama vile mgongo wazi (spina bifida).

Aidha, wanawake wengi wajawazito huhitaji virutubishi vya madini ya chuma na wakati mwingine madini ya iodine au virutubisho vingine kulingana na hali yao ya afya na miongozo ya nchi husika. Hii ni kwa sababu ujauzito huongeza mahitaji ya baadhi ya virutubisho ambayo yanaweza yasitoshe kupitia chakula pekee.

Hata hivyo, si kila kirutubisho kinachouzwa kwa wajawazito ni muhimu kwa kila mwanamke. Matumizi yake yanapaswa kufuata ushauri wa mtaalamu wa afya.

2. Watu wenye upungufu wa virutubisho uliothibitishwa

Hii ndiyo sababu kuu inayofanya virutubishi nyongeza kutumika katika tiba.

Kwa mfano, mtu anaweza kuwa na:

• upungufu wa madini chuma,

• upungufu wa vitamini B12,

• upungufu wa vitamini D,

• upungufu wa madini kalsiamu,

• au upungufu wa virutubisho vingine.

Katika hali hizi, kuongeza kirutubisho husika kunaweza kurekebisha tatizo na kuboresha afya kwa kiwango kikubwa.

Hata hivyo, upungufu wa virutubisho haupaswi kudhaniwa kwa kuangalia dalili pekee. Uchovu, kizunguzungu, nywele kunyonyoka au kucha kuvunjika vinaweza kusababishwa na magonjwa mengi tofauti. Ndiyo maana mara nyingi vipimo vya maabara na uchunguzi wa kitabibu huhitajika kabla ya kuanza kutumia virutubishi.

3. Watu wenye magonjwa yanayopunguza ufyonzwaji wa virutubisho

Baadhi ya magonjwa hufanya utumbo ushindwe kufyonza virutubisho vizuri hata kama mtu anakula chakula bora.

Mifano ni pamoja na:

• ugonjwa wa seliaki,

• ugonjwa wa Crohn,

• baadhi ya magonjwa ya ini,

• baadhi ya magonjwa ya kongosho,

• na hali nyingine zinazosababisha utapiamlo.

Aidha, watu waliopata upasuaji wa kupunguza ukubwa wa tumbo mara nyingi huhitaji kutumia virutubishi nyongeza kwa muda mrefu kwa sababu uwezo wa kufyonza baadhi ya virutubisho hupungua.

Kwa watu hawa, virutubishi nyongeza ni sehemu muhimu ya matibabu.

4. Watu wanaofuata aina maalumu za lishe

Baadhi ya watu huamua kutokula vyakula vya asili ya wanyama kabisa, kama wale wanaofuata lishe ya mimea tu.

Kwa kuwa vitamini B12 hupatikana kwa kiasi kikubwa kwenye vyakula vya asili ya wanyama, watu hawa wako katika hatari kubwa ya kupata upungufu wa vitamini hiyo ikiwa hawatatumia vyakula vilivyoongezwa vitamini au virutubishi nyongeza.

Kwa hiyo, matumizi ya vitamini B12 kwa watu wanaofuata lishe ya vegan yanaungwa mkono na ushahidi wa kisayansi.

5. Baadhi ya wazee

Kadiri umri unavyoongezeka, uwezo wa mwili kufyonza baadhi ya virutubisho hupungua. Kwa mfano, baadhi ya wazee hupata matatizo ya kufyonza vitamini B12 kutokana na kupungua kwa tindikali ya tumbo. Wengine hupata upungufu wa vitamini D kutokana na ngozi kutotengeneza vitamini hiyo kwa ufanisi kama ilivyokuwa wakati wa ujana pamoja na kupungua kwa muda wa kukaa juani. Hata hivyo, si kila mzee anahitaji kutumia multivitamini. Mahitaji hutegemea hali ya afya, lishe, matumizi ya dawa na matokeo ya vipimo.

6. Watoto wenye mahitaji maalumu

Watoto wengi wanaokua vizuri na wanaopata mlo unaokidhi mahitaji yao hawahitaji kutumia virutubishi nyongeza kila siku.

Hata hivyo, watoto wanaweza kuhitaji virutubishi ikiwa:

• wana utapiamlo,

• wana magonjwa yanayopunguza ufyonzwaji wa virutubisho,

• wana lishe yenye vikwazo vikubwa,

• au wamegundulika kuwa na upungufu wa kirutubisho fulani.

Katika mazingira haya, matumizi ya virutubishi hufanywa kwa ushauri wa daktari au mtaalamu wa lishe.

Je, watoto wanaokula vizuri wanahitaji virutubishi nyongeza?

Hili ni swali ambalo wazazi wengi hujiuliza.

Matangazo mengi huonyesha watoto wenye afya nzuri wakinywa sharubati au vidonge vya vitamini huku yakidai bidhaa hizo:

• huongeza hamu ya kula,

• huongeza kinga,

• huongeza akili,

• huongeza ukuaji,

• huimarisha mifupa,

• na kuwafanya watoto wawe na afya bora zaidi.

Lakini ushahidi wa kisayansi unasemaje?

Kwa mtoto mwenye afya anayekua vizuri, anayepata mlo wenye uwiano unaojumuisha nafaka, matunda, mboga mboga, vyakula vya protini na mafuta yenye afya, hakuna ushahidi wa kutosha unaoonyesha kwamba matumizi ya kila siku ya multivitamini yatamfanya awe na afya bora zaidi kuliko mtoto anayekula vizuri bila kutumia virutubishi nyongeza.

Kwa maneno mengine, chakula bora ndicho "kirutubisho" muhimu zaidi kwa mtoto mwenye afya.

Je, virutubishi huongeza hamu ya kula?

Hii ni moja ya sababu zinazowafanya wazazi wengi kununua virutubishi nyongeza.

Lakini ni muhimu kuelewa kwamba kupungua kwa hamu ya kula si ugonjwa, bali ni dalili ambayo inaweza kuwa na sababu nyingi.

Kwa mfano, mtoto anaweza kukosa hamu ya kula kutokana na:

• maambukizi,

• minyoo,

• upungufu wa damu,

• kuota meno,

• maumivu ya meno,

• msongo wa mawazo,

• kubadilika kwa kasi ya ukuaji,

• au hata tabia ya kawaida ya mtoto katika hatua fulani ya ukuaji.

Ikiwa chanzo ni mojawapo ya sababu hizi, kumpa virutubishi nyongeza pekee hakutatatua tatizo.

Katika baadhi ya watoto wenye upungufu wa madini ya zinki (zinc), kurekebisha upungufu huo kunaweza kusaidia kuboresha hamu ya kula. Lakini hii haimaanishi kwamba kila mtoto asiye na hamu ya kula anahitaji kupewa zinki au virutubishi vingine.

Kwa hiyo, kabla ya kuanza kutumia bidhaa zinazodai kuongeza hamu ya kula, ni muhimu kwanza kutafuta sababu ya msingi inayosababisha mtoto kushindwa kula vizuri.

Je, omega-3 ni lazima kwa kila mtu?

Katika miaka ya hivi karibuni, mafuta ya omega-3 yamekuwa mojawapo ya virutubisho vinavyotangazwa zaidi.

Omega-3 ni aina ya mafuta yenye umuhimu mkubwa katika mwili. Yanahusika katika ukuaji wa ubongo, afya ya macho na kazi mbalimbali za mwili.

Jibu ni hapana. Kwa watu wanaokula samaki wenye mafuta kama sangara, sato, salmoni, dagaa, sardini au aina nyingine za samaki mara moja au mbili kwa wiki, mara nyingi mahitaji ya omega-3 yanaweza kutimizwa kupitia chakula.

Vidonge vya omega-3 vinaweza kuwa na nafasi kwa watu wasiokula samaki kabisa, watu wenye baadhi ya magonjwa maalumu au pale ambapo daktari amependekeza matumizi yake.

Hata hivyo, kwa mtu mwenye afya anayekula lishe yenye uwiano, ushahidi hauonyeshi kwamba kutumia vidonge vya omega-3 kutampa faida kubwa zaidi kuliko kupata mafuta hayo kupitia chakula.

Katika sehemu inayofuata nitazungumzia madai yanayotumiwa sana kwenye matangazo, kama vile "ina Vitamini 32," "ina viondoa sumu huru ya oksijeni (antioksidanti)," "husafisha mwili," "huongeza kinga," "huondoa sumu mwilini," na kueleza kisayansi ni yapi yana ukweli, yapi yanapotosha, na kwa nini hutumiwa sana katika uuzaji wa virutubishi nyongeza. Hii ndiyo sehemu ambayo itawasaidia wasomaji kutafsiri matangazo kwa kutumia ushahidi badala ya ushawishi wa kibiashara.

Madai yanayotumiwa sana kwenye matangazo: Ukweli wa kisayansi ni upi?

Moja ya sababu zinazofanya watu wengi kununua virutubishi nyongeza ni namna vinavyotangazwa. Mara nyingi matangazo hutumia maneno yanayosikika ya kisayansi kama viondoa sumu huru ya oksijeni (antioksidanti), omega-3, Vitamini nyingi, kolajeni, faitokemikali au probayotiki, jambo linaloweza kumfanya mtu aamini kwamba bidhaa hiyo ni muhimu kwa kila mtu.

Ni kweli kwamba virutubisho hivi vina nafasi katika afya ya binadamu, lakini uwepo wake kwenye bidhaa hauonyeshi moja kwa moja kwamba kila mtu anayekitumia atanufaika. Faida ya kirutubisho hutegemea mambo mengi, ikiwa ni pamoja na hali ya afya ya mtumiaji, kiwango anachopata kupitia chakula na kama ana upungufu wa kirutubisho hicho au la.

Ifuatayo ni baadhi ya madai yanayotumiwa mara kwa mara na namna yanavyotazamwa kisayansi.

a. "Bidhaa hii ina Vitamini nyingi"

Hili ni mojawapo ya maneno yanayovutia sana kwenye matangazo.

Lakini swali muhimu si ina vitamini ngapi, bali ni:

• Je, mwili wako unahitaji?

• Je, tayari unazipata kupitia chakula?

• Je, kiwango kilichomo kina manufaa kwako?

Mwili haupimwi afya kwa idadi ya vitamini unavyoingiza, bali kwa kama unapata kiwango kinachohitajika kufanya kazi zake za kawaida.

Kwa mfano, kama tayari unapata vitamini A, vitamini C, vitamini B na madini mengine kwa kiwango kinachotosha kupitia chakula, kuongeza vitamini hivyo kupitia kidonge hakumaanishi kwamba mwili utakuwa na afya mara mbili zaidi.

Kwa baadhi ya vitamini zinazoyeyuka kwenye maji, ziada hutolewa kupitia mkojo. Kwa vitamini zinazoyeyuka kwenye mafuta, ziada inaweza kujikusanya mwilini na kusababisha madhara.

Kwa hiyo, idadi kubwa ya vitamini kwenye bidhaa si kipimo cha ubora wake wala si ushahidi kwamba kila mtu anapaswa kuitumia.

b. "Ina viondoa sumu huru ya oksijeni (antioksidanti)"

Hili pia ni dai linalotumiwa sana. Ni kweli kwamba viondoa sumu huru ya oksijeni vina mchango muhimu katika kulinda seli dhidi ya uharibifu unaoweza kusababishwa na molekuli zinazojulikana kama sumu huru za oksijeni.

Mwili wenyewe huzalisha mfumo wake wa viondoa sumu huru ya oksijeni, na pia hupata viondoa hivyo kupitia matunda, mboga mboga, karanga, nafaka zisizokobolewa na vyakula vingine vya asili. Hata hivyo, tafiti nyingi zimeonyesha kuwa kutumia vidonge vyenye viondoa sumu huru ya oksijeni hakujathibitishwa kuwa na faida sawa na kula vyakula vya asili vyenye viondoa hivyo.

Kwa mfano, watu wanaokula matunda na mboga nyingi huwa na hatari ndogo ya kupata baadhi ya magonjwa sugu. Lakini kuwapa watu hao vidonge vya vitamini C, vitamini E au beta-carotene hakukuonyesha matokeo sawa katika tafiti nyingi.

Hii inaonyesha kuwa faida ya matunda na mboga haitokani na kirutubisho kimoja pekee, bali na mchanganyiko wa virutubisho na faitokemikali zinazofanya kazi kwa pamoja.

c. "Huongeza kinga ya mwili"

Karibu kila bidhaa ya virutubishi nyongeza hudai kuongeza kinga.

Kwa kweli, kinga ya mwili hutegemea mambo mengi, ikiwa ni pamoja na:

• lishe bora,

• usingizi wa kutosha,

• mazoezi ya mwili,

• chanjo,

• afya ya utumbo,

• udhibiti wa magonjwa sugu,

• na kuepuka uvutaji wa sigara.

Ni kweli kwamba mtu mwenye upungufu wa baadhi ya virutubisho anaweza kuwa na kinga dhaifu, na kurekebisha upungufu huo kunaweza kuboresha uwezo wa mwili kupambana na maambukizi.

Lakini kwa mtu ambaye tayari anapata virutubisho vya kutosha, hakuna ushahidi wa kutosha unaoonyesha kwamba kutumia multivitamini kila siku kunaongeza kinga zaidi kuliko lishe bora pekee.

Kwa hiyo, virutubishi nyongeza havipaswi kuonekana kama mbadala wa lishe bora, usingizi mzuri na mtindo bora wa maisha.

d. "Huondoa sumu mwilini (Detox)"

Hili ni dai ambalo wataalamu wengi wa afya huliona kama mojawapo ya madai yanayoweza kupotosha.

Kwa kawaida, mwili wa binadamu tayari una mfumo wake wa kuondoa taka na kemikali zisizohitajika.

Viungo vinavyofanya kazi hii ni pamoja na:

• ini,

• figo,

• mapafu,

• utumbo,

• na ngozi.

Ikiwa viungo hivi vinafanya kazi vizuri, mwili huondoa taka zake kila siku bila kuhitaji bidhaa maalumu za "kusafisha mwili."

Hadi sasa, hakuna ushahidi wa kisayansi wenye nguvu unaoonyesha kwamba watu wenye afya wanahitaji kutumia bidhaa maalumu ili "kusafisha mwili" au "kuondoa sumu" zinazodaiwa kujikusanya mwilini.

Hata hivyo, ikiwa mtu ana ugonjwa wa ini au figo, anahitaji matibabu ya kitabibu, si bidhaa za detox.

e. "Huongeza nguvu"

Watu wengi huhusisha uchovu na upungufu wa vitamini.

Lakini uchovu unaweza kusababishwa na mambo mengi, ikiwa ni pamoja na:

• kukosa usingizi,

• upungufu wa damu,

• kisukari,

• matatizo ya tezi,

• msongo wa mawazo,

• magonjwa ya moyo,

• maambukizi,

• na magonjwa mengine mengi.

Kwa mtu mwenye upungufu wa vitamini B12 au madini ya chuma, kurekebisha upungufu huo kunaweza kuongeza nguvu.

Lakini kwa mtu ambaye hana upungufu huo, kutumia virutubishi hivyo hakutampa nguvu za ziada. Ndiyo maana ni muhimu kutafuta chanzo cha uchovu badala ya kuanza kutumia virutubishi nyongeza bila uchunguzi.

f. "Asili" haimaanishi kila mara "salama"

Watu wengi huamini kwamba bidhaa yoyote iliyoandikwa "ya asili" au "ya mimea" haina madhara.

Hii si kweli.

Asili ya kirutubisho au dawa haiondoi uwezekano wa kusababisha madhara.

Kwa mfano, baadhi ya bidhaa za mimea zinaweza:

• kuathiri ini,

• kuathiri figo,

• kuingiliana na dawa za presha, kisukari au dawa za kupunguza damu,

• au kuwa na viambato visivyoandikwa kwenye lebo.

Kwa hiyo, usalama wa bidhaa hauamuliwi na neno "asili", bali na ushahidi wa kisayansi kuhusu ubora, usalama na ufanisi wake.

Je, kuna madhara ya kutumia virutubishi nyongeza bila sababu?

Ndiyo. Watu wengi hudhani kwamba kwa kuwa virutubishi nyongeza vinapatikana bila agizo la daktari, basi haviwezi kusababisha madhara. Ukweli ni kwamba kirutubisho chochote kinaweza kuwa na madhara kikitumiwa bila sababu au kwa kiwango kisichofaa. Baadhi ya madhara yanayoweza kutokea ni:

i. Kuzidisha baadhi ya vitamini na madini

Vitamini A na D vikitumiwa kwa kiwango kikubwa vinaweza kujikusanya mwilini na kusababisha matatizo mbalimbali, ikiwemo kuathiri ini, mifupa au viwango vya madini ya kalsiamu.

ii. Kuingiliana na dawa

Baadhi ya virutubishi vinaweza kupunguza au kuongeza nguvu ya dawa zinazotumiwa kutibu magonjwa kama shinikizo la damu, kisukari, kifafa na kuganda kwa damu.

iii. Kuchelewesha utambuzi wa ugonjwa

Mtu anaweza kutumia virutubishi kwa miezi mingi akidhani vinatibu uchovu au kupungua uzito, wakati chanzo halisi ni ugonjwa unaohitaji uchunguzi na matibabu ya haraka.

iv. Kupoteza fedha bila faida

Kwa watu wengi wanaokula vizuri, matumizi ya kila mwezi ya virutubishi nyongeza yanaweza kuongeza gharama za maisha bila ushahidi wa manufaa yanayolingana na fedha zinazotumika.

Jinsi ya kujua kama unahitaji virutubishi nyongeza

Baada ya kuelewa kwamba si kila mtu anahitaji virutubishi nyongeza, swali linalobaki ni:

"Nitajuaje kama mimi au mtoto wangu tunahitaji virutubishi nyongeza?"

Jibu ni kwamba uamuzi huu haupaswi kutegemea matangazo ya biashara, ushauri wa marafiki au ushuhuda wa watu waliotumia bidhaa fulani. Badala yake, unapaswa kuzingatia hali ya afya ya mtu, aina ya lishe anayokula na, inapohitajika, uchunguzi wa kitaalamu. Zifuatazo ni hatua zinazoweza kusaidia kufanya uamuzi sahihi.

1. Jiulize kama unapata mlo kamili

Kwa watu wengi, lishe ndiyo msingi wa afya.

Mtu anayekula:

• matunda na mboga mboga kwa wingi,

• nafaka zisizokobolewa,

• maharage na jamii nyingine za kunde,

• samaki, mayai, nyama au vyakula vingine vya protini,

• maziwa au vyakula vinavyotoa madini ya kalsiamu,

• mafuta yenye afya,

mara nyingi hupata sehemu kubwa ya virutubisho anavyohitaji bila kutumia virutubishi nyongeza.

Ikiwa lishe yako ni ya aina hii na huna ugonjwa unaoathiri ufyonzwaji wa virutubisho, kuna uwezekano mkubwa kwamba hupati upungufu mkubwa wa virutubisho.

2. Usitumie dalili pekee kujihitimishia kuwa una upungufu wa virutubisho

Watu wengi huanza kutumia virutubishi nyongeza kwa sababu ya:

• uchovu,

• maumivu ya kichwa,

• nywele kunyonyoka,

• kucha kuvunjika,

• kukosa hamu ya kula,

• maumivu ya misuli,

• au kusikia mwili hauna nguvu.

Ingawa dalili hizi zinaweza kusababishwa na upungufu wa virutubisho, zinaweza pia kusababishwa na magonjwa mengi mengine.

Kwa mfano:

• uchovu unaweza kutokana na upungufu wa damu, kisukari, matatizo ya tezi, magonjwa ya moyo, msongo wa mawazo au kukosa usingizi;

• nywele kunyonyoka zinaweza kusababishwa na mabadiliko ya homoni, msongo wa mawazo, magonjwa ya ngozi au sababu za kurithi;

• kukosa hamu ya kula kunaweza kusababishwa na maambukizi, minyoo, matatizo ya meno au magonjwa mengine.

Kwa hiyo, dalili pekee hazitoshi kuthibitisha kuwa unahitaji virutubishi nyongeza.

3. Pata ushauri wa mtaalamu wa afya

Ikiwa unashuku kuwa una upungufu wa virutubisho, hatua bora ni kumwona daktari au mtaalamu wa lishe.

Mtaalamu anaweza:

• kukuhoji kuhusu lishe yako,

• kukufanyia uchunguzi wa mwili,

• kuangalia dawa unazotumia,

• na pale inapohitajika, kupendekeza vipimo vya maabara.

Njia hii husaidia kuhakikisha kwamba unatibiwa tatizo halisi badala ya kutumia virutubishi ambavyo huenda havikuhitajiki.

4. Soma lebo ya bidhaa kwa makini

Ukihitaji kutumia virutubishi nyongeza, usivutiwe na maneno makubwa yaliyoandikwa mbele ya kopo pekee.

Angalia:

• kirutubisho kilichomo,

• kiasi chake,

• kiwango kinachopendekezwa kwa matumizi ya kila siku,

• tahadhari,

• tarehe ya mwisho wa matumizi,

• na kama bidhaa imesajiliwa na mamlaka husika.

Kumbuka kwamba bidhaa yenye orodha ndefu ya virutubisho si lazima iwe bora zaidi kuliko yenye virutubisho vichache vinavyohitajika.

5. Epuka kutumia bidhaa nyingi kwa wakati mmoja

Watu wengine hutumia:

• multivitamini,

• omega-3,

• madini mbalimbali,

• virutubisho vya mimea,

• na bidhaa nyingine nyingi kwa wakati mmoja.

Tatizo ni kwamba baadhi ya bidhaa hizi zinaweza kuwa na virutubisho vinavyofanana.

Matokeo yake mtu anaweza kutumia kirutubisho kilekile mara mbili au tatu bila kujua, jambo ambalo huongeza hatari ya kuzidisha kiwango kinachoshauriwa.

Hitimisho

Virutubishi nyongeza vina nafasi muhimu katika afya ya binadamu, lakini nafasi hiyo si kwa kila mtu.

Kwa watu wenye upungufu wa virutubisho uliothibitishwa, wanawake wajawazito, baadhi ya watoto, wazee wenye mahitaji maalumu, watu wenye magonjwa yanayopunguza ufyonzwaji wa virutubisho au wanaofuata lishe maalumu, virutubishi nyongeza vinaweza kuwa sehemu muhimu ya matibabu na kinga ya magonjwa.

Hata hivyo, kwa watu wengi wenye afya wanaokula mlo kamili na wenye uwiano, ushahidi wa kisayansi hauonyeshi kwamba matumizi ya kila siku ya virutubishi nyongeza huongeza afya, huongeza maisha au huzuia magonjwa makubwa kwa kiwango kinachodaiwa katika matangazo mengi ya biashara.

Afya bora haijengwi na idadi ya vitamini vilivyoandikwa kwenye kopo la bidhaa, bali hujengwa na lishe bora, mazoezi ya mwili, usingizi wa kutosha, chanjo, kuepuka tumbaku na pombe kupita kiasi, pamoja na kupata matibabu sahihi pale inapohitajika.

Kwa hiyo, kabla ya kununua virutubishi nyongeza, jiulize swali moja rahisi:

Kwa watu wengi, jibu la swali hilo linaweza kuokoa fedha, kupunguza matumizi yasiyo ya lazima na kusaidia kufanya maamuzi bora zaidi kuhusu afya.

Maswali Yanayoulizwa Mara kwa Mara kuhusu virutubishi nyongeza kama ni muhimu kwa kila mtu