Unaweza kubadilisha muda ikiwa kuna sababu ya msingi, lakini baada ya kubadili unapaswa kuendelea kutumia dawa kwa muda huo mpya kila siku. Kubadilisha muda kila siku bila mpangilio kunaweza kufanya usahau dozi.

Chagua muda unaolingana na shughuli zako za kila siku, kama baada ya kifungua kinywa au kabla ya kulala. Ratiba inayofanana kila siku hurahisisha kukumbuka dawa.

Ikiwa unalazimika kusafiri au kubadilisha saa za kazi, zungumza na mtaalamu wa afya kuhusu namna bora ya kurekebisha muda wa dozi bila kuathiri ufuasi wa matibabu.

Hatua ya kuchukua hutegemea muda uliopita tangu ulipotumia dawa. Kutapika muda mfupi baada ya kutumia dawa kunaweza kumaanisha dawa haikufyonzwa kikamilifu, wakati kutapika baada ya muda mrefu zaidi mara nyingi hakuathiri kiasi kikubwa cha dawa kilichoingia mwilini.

Usifanye uamuzi wa kutumia dozi nyingine bila ushauri wa mtaalamu wa afya, hasa kama hujui muda uliopita au unatapika mara kwa mara.

Iwapo kutapika kunaendelea au huwezi kubaki na dawa tumboni, wasiliana na daktari haraka ili kutathmini chanzo na kupata matibabu ya kupunguza kichefuchefu au kurekebisha mpango wa matibabu ikiwa inahitajika.

Baadhi ya dawa za PEP zinaweza kutumiwa ukiwa umekula au hujala, kulingana na aina ya dawa uliyopewa. Hata hivyo, kwa watu wanaopata kichefuchefu, kutumia dawa baada ya chakula kunaweza kusaidia kupunguza usumbufu wa tumbo.

Jambo muhimu zaidi si aina ya chakula bali kuhakikisha hutumii dawa kwa kuruka dozi kutokana na hofu ya madhara.

Ikiwa daktari au mfamasia amekupa maelekezo maalumu kuhusu matumizi ya dawa zako, zingatia maelekezo hayo kwa ukamilifu.

Mafua au homa vinaweza kusababishwa na sababu nyingi ambazo hazihusiani na PEP. Mara nyingi unaweza kuendelea na dawa zako huku ukitafuta matibabu ya dalili hizo.

Hata hivyo, ikiwa homa inaambatana na upele mkali, kupumua kwa shida, kuvimba uso au dalili nyingine zisizo za kawaida, unapaswa kuwasiliana na daktari haraka kwa sababu zinaweza kuhusiana na mzio au madhara ya dawa.

Usiache kutumia PEP kwa sababu ya mafua au homa bila kupata ushauri wa mtaalamu wa afya.

Ndiyo, lakini hakikisha umebeba dawa za kutosha kwa kipindi chote cha safari na uzihifadhi kwa kufuata maelekezo ya mtengenezaji. Pia weka alarm ya kukukumbusha muda wa kutumia dawa, hasa kama utavuka maeneo yenye tofauti ya saa.

Ikiwa safari yako ni ndefu au inaweza kuathiri miadi yako ya kliniki, mjulishe daktari mapema ili kupanga ufuatiliaji au kupata dawa za kutosha.

Usisubiri dawa ziishe ukiwa mbali na kituo cha afya kwani kupata dawa mpya kunaweza kuchelewa katika baadhi ya maeneo.

PEP hufanya kazi kwa kuzuia virusi kujijenga mwilini katika kipindi cha baada ya tukio la hatari. Kukamilisha kozi yote huongeza uwezekano wa dawa kufanya kazi ipasavyo.

Kujisikia vizuri hakumaanishi kuwa hatari imekwisha au kwamba dawa zimekamilisha kazi yake. Kuacha dawa mapema kunaweza kupunguza ulinzi uliokusudiwa.

Hivyo, endelea kutumia dawa hadi siku ya mwisho isipokuwa daktari akuambie vinginevyo baada ya tathmini ya kitaalamu.

Kwa kawaida haishauriwi kuchangia damu wakati wa kutumia PEP au kabla ya kukamilisha kipindi cha ufuatiliaji kilichopendekezwa na mtoa huduma za afya.

Hii ni hatua ya tahadhari inayolenga usalama wa mfumo wa uchangiaji damu na kuhakikisha tathmini zote zinazohitajika zimekamilika.

Ikiwa unapanga kuchangia damu, zungumza kwanza na kituo cha uchangiaji damu au daktari wako ili kupata mwongozo unaofaa.

Ndiyo. Kukamilisha dawa ni hatua muhimu, lakini pia ni muhimu kuhudhuria vipimo na miadi yote ya ufuatiliaji iliyopangwa.

Vipimo hivi husaidia kuthibitisha matokeo ya mwisho na kuhakikisha hakuna maambukizi yaliyotokea.

Muda wa vipimo unaweza kutofautiana kulingana na aina ya tukio la hatari na vipimo vinavyotumika.

Usikose miadi ya mwisho hata kama hujapata dalili zozote.

Ndiyo, kufanya hivyo kunaweza kusaidia sana. Unaweza kutumia kalenda, programu ya simu au daftari kuandika tarehe na muda wa kila dozi.

Kuweka rekodi hukusaidia kujua kama umekosa dozi, hukurahisishia kumweleza daktari jinsi ulivyofuata matibabu na hupunguza uwezekano wa kutumia dozi mara mbili kwa bahati mbaya.

Njia hii ni muhimu zaidi kwa watu wenye ratiba nyingi za kazi, wanaosafiri mara kwa mara au wanaotumia dawa nyingine pamoja na PEP.

Ndiyo. Kumaliza dozi ya PEP hakumaanishi kuwa ufuatiliaji umeisha. Baada ya kukamilisha siku 28 za dawa, ni muhimu kurudi kliniki kwa vipimo vya VVU kulingana na ratiba atakayokupangia daktari. Vipimo hivi husaidia kuthibitisha kama PEP imefanya kazi ipasavyo na kuhakikisha hakuna maambukizi yaliyotokea.

Muda wa vipimo vya ufuatiliaji unaweza kutofautiana kulingana na aina ya kipimo kinachotumika, aina ya tukio la hatari na miongozo inayofuatwa na kituo cha afya. Kwa sababu hiyo, usikose miadi ya ufuatiliaji hata kama umemaliza dawa zote na hujapata dalili zozote.

Ikiwa matokeo ya vipimo vya ufuatiliaji yatakuwa hasi na hakuna tukio jingine la hatari lililotokea baada ya kuanza PEP, daktari atakuelekeza hatua zinazofuata. Endapo unaendelea kuwa kwenye hatari ya kupata VVU mara kwa mara, unaweza kushauriwa kuanza PrEP (Pre-Exposure Prophylaxis) ili kupunguza hatari ya maambukizi katika siku zijazo.

Ukigundua kuwa umekosa dozi na tayari imepita takribani siku moja au umefika muda wa dozi inayofuata, usitumie dozi mbili kwa wakati mmoja ili kufidia uliyokosa. Endelea kutumia dozi inayofuata kwa muda wake wa kawaida na uendelee na ratiba ya dawa kama ulivyoshauriwa.

Kukosa dozi moja pekee hakuimaanishi moja kwa moja kwamba PEP imeshindwa kufanya kazi, lakini kuruka dozi mara kwa mara au kukosa dawa kwa muda mrefu kunaweza kupunguza ufanisi wake. Ndiyo maana ni muhimu kuweka vikumbusho kama alarm ya simu ili kupunguza uwezekano wa kusahau.

Ikiwa umekosa zaidi ya dozi moja, umekuwa bila dawa kwa zaidi ya saa 48, au huna uhakika jinsi ya kuendelea, wasiliana na daktari au kituo cha afya haraka. Mtaalamu wa afya atakushauri hatua zinazofaa kulingana na muda uliopita na mazingira ya tukio lililosababisha uanze PEP.

Hakuna ushahidi unaoonyesha kuwa pombe hupunguza moja kwa moja uwezo wa dawa za PEP kufanya kazi. Hata hivyo, kunywa pombe nyingi kunaweza kuongeza uwezekano wa kusahau dozi, kutofuata ratiba ya dawa au kufanya maamuzi yanayoweza kukuweka tena kwenye hatari ya maambukizi ya VVU.

Kwa baadhi ya watu, pombe inaweza pia kuongeza au kufanya madhara ya dawa kama kichefuchefu, kizunguzungu au uchovu yawe makali zaidi. Hii inaweza kufanya iwe vigumu kumaliza siku zote 28 za matibabu.

Ikiwa utaamua kutumia pombe, tumia kwa kiasi na hakikisha haikufanyi ukose dozi au ushindwe kufuata maelekezo ya daktari. Ikiwa una ugonjwa wa ini au unatumia dawa nyingine, zungumza na daktari kuhusu usalama wa matumizi ya pombe.

PEP husaidia kupunguza hatari ya maambukizi ya VVU kutokana na tukio moja la hatari lililotokea kabla ya kuanza dawa. Hata hivyo, PEP haikulindi dhidi ya matukio mapya ya hatari yatakayotokea wakati bado unaendelea na matibabu. Ukifanya ngono bila kondomu na ukapata tukio jipya la hatari, unaweza kuhitaji tathmini nyingine ya daktari.

Mbali na VVU, PEP hailindi dhidi ya magonjwa mengine ya zinaa kama kaswende, kisonono, klamidia au hepatitis B. Kutumia kondomu hupunguza hatari ya maambukizi haya na pia husaidia kumlinda mwenzi wako ikiwa hali yako ya VVU bado haijathibitishwa kupitia vipimo vya ufuatiliaji.

Kwa hiyo, wataalamu wa afya hupendekeza kutumia kondomu kila unapofanya ngono hadi utakapomaliza PEP, kufanya vipimo vyote vya ufuatiliaji na daktari kuthibitisha kuwa hakuna maambukizi ya VVU yaliyotokea. Ikiwa unaendelea kuwa kwenye hatari ya mara kwa mara ya kupata VVU, zungumza na daktari kuhusu kuanza PrEP baada ya kumaliza PEP.

Kwa sasa, hakuna idadi maalumu ya dozi zilizorukwa (kwa mfano dozi 1, 2 au 3) ambayo imeonyeshwa kisayansi kuwa ndiyo kiwango ambapo ufanisi wa PEP hupungua au kushindwa kufanya kazi. Hii ni kwa sababu ufanisi wa PEP hutegemea mambo mengi kwa pamoja, si idadi ya dozi zilizorukwa pekee.

Mambo yanayoathiri ufanisi wa PEP ni pamoja na:

• Ulichelewa kwa muda gani kuanza PEP baada ya tukio la hatari (ndani ya saa 72 ni muhimu).

• Ulifuataje matumizi ya dawa katika kipindi chote cha siku 28 (adherence).

• Uliruka dozi mara ngapi na kwa muda gani.

• Je, ulikosa dawa kwa saa chache, siku moja au siku kadhaa mfululizo.

• Aina ya tukio la hatari na kiwango cha hatari ya maambukizi.

• Kama ulipata tukio jingine la hatari ukiwa bado kwenye PEP.

Kwa mfano:

• Kukosa dozi moja kwa bahati mbaya mara nyingi hakumaanishi kuwa PEP imeshindwa kufanya kazi, hasa kama unaendelea na dozi zinazofuata kwa usahihi.

• Kuruka dozi mara kwa mara au kutotumia dawa kwa muda mrefu (hasa zaidi ya saa 48) kunaweza kupunguza kiwango cha dawa mwilini na hivyo kupunguza ulinzi unaotarajiwa.

• Kuacha kabisa PEP kabla ya kukamilisha siku 28 kunaweza kupunguza uwezekano wa matibabu kufanya kazi ipasavyo.

Kwa hiyo, badala ya kuhesabu idadi ya dozi zilizorukwa, wataalamu wa afya husisitiza kuzingatia matumizi ya dawa, yaani kutumia dawa kila siku kama ulivyoelekezwa na kumaliza kozi yote ya siku 28.