Usubi ni ugonjwa gani?

Usubi (onkosekiasisi au upofu wa mtoni) ni ugonjwa wa minyoo midogo Onchocerca volvulus unaoenezwa na kuumwa mara kwa mara na inzi weusi (Simulium) wanaozaliana kwenye mito na vijito vyenye maji yanayotiririka kwa kasi. Minyoo hukaa ndani ya vinundu chini ya ngozi, na kutoa vibuu vidogo vinavyosababisha muwasho mkali, upele, ngozi kubadilika rangi, na baada ya miaka mingi upofu. Zaidi ya asilimia 99 ya wagonjwa wako Afrika, ikiwemo maeneo kadhaa ya Tanzania. Hutibiwa na kuzuiwa kwa ivermectin inayotolewa kwa jamii kila mwaka.

Mwaka 2017 ilikadiriwa kuwa watu milioni 20.9 duniani walikuwa na maambukizi, kati yao milioni 14.6 wakiwa na ugonjwa wa ngozi, na milioni 1.15 wakiwa wamepoteza uwezo wa kuona. Ugonjwa huitwa upofu wa mtoni kwa sababu inzi wanaousambaza huzaliana kwenye vijito, hasa karibu na mashamba ya vijijini.

Jinsi usubi unavyoenea

• Inzi mweusi humuuma mtu mwenye usubi, na kumeza vibuu vidogo (microfilariae) kutoka kwenye ngozi yake.

• Vibuu hukua ndani ya inzi kwa karibu wiki moja, hadi kufikia hatua ya kuambukiza.

• Inzi huyo akimuuma mtu mwingine, huacha vibuu kwenye ngozi yake.

• Vibuu hukua kuwa minyoo wakubwa ndani ya vinundu chini ya ngozi, na huishi miaka 10 hadi 15.

• Kila mnyoo jike anaweza kutoa mamilioni ya vibuu vidogo, vinavyosambaa kwenye ngozi, macho, na tishu za limfu.

Minyoo haizaliani nje ya mwili wa binadamu, kwa hiyo idadi ya minyoo hutegemea mtu ameumwa mara ngapi. Hii ndiyo sababu upofu huonekana kwa watu walioishi muda mrefu kwenye eneo lenye ugonjwa mwingi. Usubi hauambukizwi moja kwa moja kutoka mtu kwenda mtu.

Nani yuko kwenye hatari zaidi?

• Watu wanaoishi au kufanya kazi karibu na vijito na mito yenye maji yanayotiririka kwa kasi.

• Wakulima na wavuvi katika vijiji vilivyo karibu na mito hiyo.

• Watu wasioshiriki zoezi la ivermectin la jamii.

• Wasafiri, watafiti na wafanyakazi wa muda mrefu kwenye maeneo hayo.

Kuumwa mara nyingi huhitajika kabla ya kuambukizwa, kwa hiyo msafiri wa muda mfupi ana hatari ndogo.

Dalili za usubi

Watu walioambukizwa wanaweza wasionyeshe dalili. Wenye dalili hupata dalili za ngozi, macho, au vinundu.

Vinundu vina visababishi vingi, soma Nundu. Tafiti pia zimehusisha usubi na kifafa kwa watoto katika maeneo yenye ugonjwa mwingi, ikiwemo Mahenge, hivyo mtoto mwenye degedege katika maeneo hayo anahitaji uchunguzi.

Vipimo

• Kipande kidogo cha ngozi (skin snip): huchunguzwa kwa hadubini kutafuta vibuu. Vibuu wakiwa wachache, kipimo kinaweza kuonekana hasi.

• Kipimo cha haraka cha kingamwili (OV-16): huonyesha mtu alikutana na vimelea, lakini hakithibitishi kuwa bado ana maambukizi.

• Uchunguzi wa macho kwa slit-lamp: hutafuta vibuu kwenye chemba ya jicho, na uharibifu wa konea na retina.

• Uchunguzi wa vinundu chini ya ngozi.

Daktari pia hutofautisha usubi na hali nyingine, kama upele, ukoma, mzio wa ngozi, trakoma, na upungufu wa vitamini A.

Matibabu

• Ivermectin: hutolewa mara moja kila mwaka kwa miaka 12 hadi 15, sambamba na zoezi la jamii. Mtu mwenye maambukizi makubwa kwenye jicho anaweza kuhitaji kurudia kila miezi 3 hadi 6.

• Kuondoa vinundu: upasuaji mdogo unaweza kufanywa, hasa vinundu vya kichwani, ili kupunguza minyoo wakubwa.

• Daktari wa macho: mwenye dalili za macho anahitaji ufuatiliaji wa mara kwa mara.

• Doxycycline: miongozo ya kimataifa huitumia kwa baadhi ya wagonjwa, kwa sababu huua bakteria wanaoishi ndani ya minyoo. Si kwa mjamzito wala mtoto mdogo.

Ivermectin huua vibuu, lakini haiui minyoo wakubwa. Tiba husimamisha ugonjwa kuendelea, lakini haiwezi kurudisha uwezo wa kuona uliokwisha potea.

Kinga na nini cha kufanya

• Shiriki zoezi la kumeza ivermectin la kijiji kila mwaka, hata kama dalili zimepungua.

• Vaa mashati ya mikono mirefu na suruali ukiwa karibu na mito.

• Paka dawa ya kufukuza wadudu yenye DEET kwenye ngozi iliyo wazi.

• Vaa nguo zilizotiwa dawa ya permethrin, pale zinapopatikana.

• Inzi weusi huuma mchana, hivyo chukua tahadhari hizi mchana.

• Pima macho mara kwa mara ukiishi kwenye eneo lenye usubi.

Dalili za hatari

Mwone daktari haraka ukiwa na:

• Uono kupungua, au macho mekundu yenye maumivu.

• Uvimbe mkubwa, homa kali, au kizunguzungu baada ya kumeza ivermectin.

• Kupumua kwa shida baada ya kumeza dawa.

Lini umwone daktari

• Muwasho wa muda mrefu usioisha kwa dawa za kawaida.

• Vinundu chini ya ngozi.

• Ngozi kubadilika rangi miguuni.

• Unaishi, au uliishi, karibu na mito yenye inzi weusi, na una dalili hizi.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara