Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Bakteria wanaosababisha gono (Neisseria gonorrhoeae) wamepata usugu dhidi ya dawa nyingi zilizotumika zamani – sulfonamide, penicillin, tetracycline, ciprofloxacin, na kwa kiasi azithromycin – hivyo dawa hizo hazishauriwi tena. WHO (2024) na STG hushauri sindano ya ceftriaxone kama tiba kuu. Kwa gono isiyopona baada ya matibabu sahihi, au mzio mkali, mtaalamu huweza kutumia mbadala kama gentamicin pamoja na azithromycin, au spectinomycin, kulingana na kipimo cha kuotesha vimelea na kupima usugu. Dawa hizi hazinunuliwi wala kuchaguliwa nyumbani.

Kitanzi chenyewe hakiambukizi. Hatari ya maambukizi ya via vya uzazi (PID) huongezeka kidogo tu katika wiki 3 za kwanza baada ya kuwekwa – hasa kama mwanamke tayari ana kisonono au klamidia wakati wa kuwekwa. Baada ya hapo hatari si kubwa kuliko kwa wasiotumia kitanzi. Kinga ni kupimwa magonjwa ya zinaa kabla au siku ya kuwekwa (kwa walio hatarini), kuwekwa kwa usafi kituoni, na kondomu na wenzi wapya. PID ikitokea, mara nyingi hutibiwa bila kuondoa kitanzi.

Mzio wa ngozi ni mwitikio wa kinga dhidi ya kitu – ngozi huwasha, kuwa nyekundu (au zambarau/nyeusi zaidi kwa ngozi nyeusi), kuvimba au kutoa vipele. Aina kuu: harara/demataitisi ya mguso (sabuni, manukato, rangi za nywele, hina nyeusi, nikeli ya hereni na mikanda, mpira, krimu); vipele vinavyovimba na kuhama (urticaria) kutokana na chakula (karanga, samaki, mayai), dawa (penicillin, sulfa, NSAIDs), kuumwa na wadudu au maambukizi; ukurutu (eczema); na mzio wa dawa kwenye ngozi, ambao mara chache huwa hatari (malengelenge, ngozi kubanduka, vidonda mdomoni – SJS). Tiba: kuacha kichochezi, sabuni laini na mafuta ya kulainisha ngozi, maji baridi kwa kuwasha, antihistamine (cetirizine, loratadine) na krimu ya steroid hafifu kwa muda mfupi kwa ushauri. Epuka krimu za kung'arisha ngozi zenye zebaki au hydroquinone na steroid kali – huharibu ngozi; nyingi zimepigwa marufuku na TMDA. Kuvimba uso/midomo, kupumua kwa shida au kizunguzungu ni mzio mkali (anaphylaxis) – dharura.

Kuwahi kufika kileleni (premature ejaculation) ni hali ambapo mwanaume hufika kileleni na kumwaga shahawa mapema kuliko anavyotaka yeye au mwenzi wake, karibu kila mara, bila kuweza kujizuia, na hali hiyo humletea msongo. Kwa ufafanuzi wa kitaalamu, muda huwa ndani ya dakika 1 tangu kuingia ukeni kwa tatizo la tangu mwanzo, au hupungua hadi karibu dakika 3 au chini kwa tatizo lililoanza baadaye. Wastani kwa wanaume wengi ni dakika 5 hadi 6, kwa hiyo kumwaga baada ya dakika 2 hadi 5 mara nyingi si ugonjwa. Tiba ni mbinu za kitabia, mazoezi ya sakafu ya nyonga, ushauri nasaha, krimu za ganzi na dawa za daktari.

Ndiyo, inawezekana kwa sababu kadhaa: kaswende ilipatikana zamani kabla ya uhusiano wa sasa na haikugundulika (hatua ya siri haina dalili kwa miaka); mwenzi ana maambukizi bila kujua; au – jambo la kawaida – kipimo cha haraka cha kaswende hubaki chanya maisha yote hata baada ya kutibiwa, hivyo 'chanya' haimaanishi maambukizi mapya. Kipimo cha RPR hutofautisha kaswende inayoendelea na ya zamani iliyotibiwa. Mwenye VVU anahitaji kupimwa kaswende mara kwa mara.

Uteja wa cocaine ni hali ya kushindwa kuacha kutumia cocaine licha ya madhara kwa afya, kazi, familia na sheria. Cocaine huongeza dopamine kwenye ubongo kwa muda mfupi, kisha mtu hujisikia vibaya na kutamani zaidi. Madhara ni shambulio la moyo na kiharusi (hata kwa vijana, hata matumizi ya kwanza), mapigo ya moyo yasiyo ya kawaida, degedege, kuharibika kwa pua (kuvuta), mapafu (crack), wasiwasi mkali, kuona au kusikia vitu, na VVU/homa ya ini kwa kujidunga au ngono hatarishi. Hakuna dawa maalum iliyothibitishwa ya kuponya uteja wa cocaine; tiba yenye ushahidi ni ushauri wa tabia (CBT), zawadi kwa kubaki safi (contingency management), vikundi vya msaada na kutibu sonona au wasiwasi unaoambatana.