Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Ute mweupe kama maziwa mabichi, usio na harufu mbaya, usioleta muwasho wala maumivu, mara nyingi ni ute wa kawaida wa uke. Huongezeka kabla na baada ya yai kutoka, kabla ya hedhi, wakati wa ujauzito, kwa vidonge vya majira na wakati wa msisimko wa kimapenzi. Ute huu husafisha na kulinda uke, na hauhitaji dawa.

Vipele wakati wa kugundulika na VVU au wiki za mwanzo za dawa huweza kusababishwa na dawa – hasa cotrimoxazole (kinga ya maambukizi), na dawa za zamani za ARV kama nevirapine na efavirenz; dolutegravir (kwenye TLD) mara chache huleta vipele. Sababu nyingine ni kinga kuamka baada ya kuanza ARV (IRIS) ikiamsha maambukizi yaliyojificha, vipele vya muwasho vya VVU, fangasi, upele (scabies) na mkanda wa jeshi. Vipele vingi ni vidogo na hupona, lakini vipele vilivyoenea pamoja na malengelenge, vidonda mdomoni au machoni, homa au macho kuwa njano ni dharura (Stevens-Johnson).

Milongelonge ni neno linalotumiwa na baadhi ya watu kumaanisha mlonge (Moringa oleifera) – mmea wenye majani, mbegu na maganda yenye virutubisho vingi. Majani yake hupikwa kama mboga au husagwa kuwa unga wa kuchanganya kwenye uji na chakula, na mbegu hutumika katika lishe na tiba za jadi. Majani yana vitamini A na C, kalsiamu, madini chuma na protini.

Kunywa maji mengi HAKUTIBU gono (kisonono). Kunaweza kupunguza kuungua kidogo wakati wa kukojoa kwa sababu mkojo unakuwa mwepesi, lakini bakteria wa gono hukaa ndani ya kuta za mrija wa mkojo, shingo ya kizazi, koo au puru na huuliwa tu kwa antibiotiki sahihi. Gono isiyotibiwa huleta ugumba na kuongeza hatari ya VVU.

Yoga ni mazoezi yanayochanganya mikao ya mwili, kupumua na utulivu wa akili. Kwa wanaoanza, mikao rahisi – msimamo wa mlima, mkao wa mtoto, paka na ng'ombe, mbwa anayetazama chini, na kujikunja mbele ukiwa umekaa – husaidia kunyoosha misuli, mkao, usawa na kupumzika. Tafiti zinaonyesha yoga husaidia maumivu ya mgongo sugu, msongo na usingizi, na huweza kushusha presha kidogo. Anza dakika 10–20, mara 3–5 kwa wiki, bila kulazimisha – maumivu makali ni ishara ya kusimama. Wajawazito, wenye presha isiyodhibitiwa, majeraha ya mgongo au shingo, waanze kwa mikao maalum na ushauri.

Mtoto wa miezi 2 hahitaji chakula cha nyongeza – wala maji, uji, juisi au chai. WHO na Wizara ya Afya hushauri maziwa ya mama pekee kwa miezi 6, kisha chakula cha nyongeza huku kunyonyesha kukiendelea hadi miaka 2 au zaidi. Kumpa chakula mapema huleta kuharisha, mzio na utapiamlo kwa sababu humjaza bila virutubishi vya kutosha, na hupunguza maziwa ya mama. Kulia mara kwa mara si lazima njaa: mtoto huweza kulia kwa gesi, nepi, uchovu au kutaka kubebwa, na wiki 6–8 kuna kipindi cha ukuaji wa ghafla (growth spurt) ambapo hunyonya mara nyingi zaidi kwa siku 2–3 – hii huongeza maziwa. Ishara kwamba anashiba: nepi 6 au zaidi zenye mkojo kwa siku, haja kubwa ya kawaida, anaongezeka uzito kwenye kadi ya kliniki, na yuko mchangamfu. Kama hapati maziwa ya kutosha, suluhisho ni kumnyonyesha mara nyingi zaidi (mara 8–12 kwa siku), kuboresha jinsi anavyoshika titi, na kumwona mtaalamu – maziwa ya kopo hutolewa tu kwa ushauri wa mtaalamu.