Maelezo ya majibu ya maswali mbalimbali ya kiafya

Katika mimba changa, ute ukeni huongezeka – hali inayoitwa leukorrhoea – kwa sababu ya homoni ya estrojeni na damu nyingi kwenye uke na shingo ya kizazi. Ute wa kawaida ni mweupe kama maziwa au wazi, mwembamba hadi mzito kidogo, usio na harufu mbaya, bila kuwasha wala maumivu. Husaidia kusafisha uke na kulinda dhidi ya vijidudu. Madoadoa kidogo ya pinki au kahawia huweza kutokea mapema wakati yai linapojipandikiza au baada ya tendo, lakini damu yoyote katika mimba changa inahitaji kuonwa na mtoa huduma.

Kipimo cha idadi ya virusi (viral load, VL) hupima nakala za virusi vya VVU kwenye mililita moja ya damu. Huonyesha kama ARV zinafanya kazi. Kwa mujibu wa WHO (2023): VL isiyogundulika – virusi vimedhibitiwa kikamilifu na mtu haambukizi kwa ngono (K=K); VL chini ya 1000 – imedhibitiwa, hatari ya kuambukiza ni ndogo sana; VL 1000 au zaidi – haijadhibitiwa: ushauri wa ufuasi wa dawa na kurudia kipimo baada ya miezi 3, na kubadilisha dawa ikibaki juu. Nchini Tanzania VL hupimwa miezi 6 na 12 baada ya kuanza ARV, kisha kila mwaka. CD4 hupima kinga, si virusi.

Njia za homoni hubadilisha hedhi kwa njia tofauti, na mabadiliko mengi si hatari. Vidonge vya mchanganyiko – hedhi nyepesi, ya mpangilio, maumivu kidogo; madoadoa miezi 3 ya kwanza. Vidonge vya projestini pekee – damu isiyo na mpangilio. Kipandikizi – damu isiyotabirika (mara chache, mara nyingi, ndefu au kukoma). Kitanzi cha homoni – madoadoa miezi 3–6, kisha hedhi nyepesi sana au kukoma. Depo – damu isiyo na mpangilio mwanzoni, kisha kukoma kwa wengi baada ya mwaka 1. Kitanzi cha shaba (bila homoni) – hedhi nzito kidogo na maumivu zaidi. Hedhi kukoma kwa njia za homoni si hatari kwa afya. Damu nyingi sana, maumivu makali, damu baada ya tendo, au dalili za mimba zinahitaji uchunguzi.

Vidonda vya tumbo husababishwa zaidi na bakteria H. pylori na dawa za maumivu za NSAIDs (diclofenac, ibuprofen, aspirini); pilipili na msongo havisababishi vidonda, ingawa huweza kuzidisha dalili. Maumivu ya kuungua au kutafuna juu ya kitovu ndiyo ya kawaida; kidonda cha nyuma ya tumbo huweza kuleta maumivu hadi mgongoni. Kutapika nyongo au damu, kinyesi cheusi, maumivu makali ghafla au kupungua uzito ni dalili za hatari. Tiba ni dawa za kupunguza tindikali na tiba kamili ya H. pylori baada ya kupima – si kujitibu nyumbani pekee.

Kikohozi cha muda mrefu bila maambukizi kinaweza kusababishwa na tindikali ya tumbo kupanda hadi kooni (GERD) – huchokoza neva za koo, na kiasi kidogo huweza kuingia njia ya hewa. Huzidi usiku na baada ya kula, mara nyingi pamoja na kiungulia, koo kuuma au sauti kukwaruza. Hutibiwa kwa mabadiliko ya mtindo wa maisha na dawa za kupunguza tindikali (PPI) kwa wiki 8 hadi 12 kwa ushauri.

Hapana. Kitakasa mikono (sanitizer) kimetengenezwa kwa ajili ya mikono tu. Kukipaka mwili mzima hukausha na kuchubua ngozi, huongeza hatari ya moto (kina pombe inayowaka), na huweza kuleta sumu – hasa kwa watoto, au bidhaa bandia zenye methanol inayofyonzwa kupitia ngozi. Sanitizer haiondoi uchafu wala jasho; kuoga kwa maji na sabuni ndiyo njia sahihi.