Surua: Maana, Dalili, Visababishi Vipimo na matibabu

Mtoto anapoanza kupata homa kali, kikohozi, mafua, macho kuwa mekundu na baadaye vipele kuenea mwilini, wazazi wengi hujiuliza ikiwa ni surua au ugonjwa mwingine wa utotoni. Surua ni ugonjwa unaoweza kuonekana kama ugonjwa wa kawaida mwanzoni, lakini unaweza kuwa hatari sana kwa baadhi ya watoto, hasa watoto wadogo, watoto wenye utapiamlo na wale ambao hawajapata chanjo kamili.

Surua husababishwa na kirusi kinachoambukiza kwa urahisi sana kutoka kwa mtu mmoja kwenda kwa mwingine. Mtoto aliyeambukizwa anaweza kumuambukiza mtoto mwingine hata kabla vipele havijatokea. Ndiyo maana mtoto anayeshukiwa kuwa na surua hapaswi kupelekwa moja kwa moja katika sehemu yenye wagonjwa wengine bila kwanza kuwasiliana na kituo cha afya.

Licha ya kuwepo kwa chanjo yenye ufanisi mkubwa, surua bado inaendelea kusababisha milipuko katika maeneo ambayo watoto wengi hawajapata chanjo kamili. Shirika la Afya Duniani linakadiria kuwa mwaka 2024 watu takribani 95,000 walikufa kutokana na surua duniani, wengi wao wakiwa watoto walio chini ya miaka mitano.

Maana ya Surua

Surua ni ugonjwa mkali wa kuambukiza unaosababishwa na kirusi cha surua. Ugonjwa huanza hasa katika mfumo wa njia ya hewa, kisha kirusi huenea ndani ya mwili na kusababisha dalili mbalimbali kama homa, kikohozi, mafua, macho kuwa mekundu na vipele vinavyoenea mwilini.

Surua si ugonjwa unaosababishwa na bakteria, kwa hiyo dawa za kuua bakteria hazitibu kirusi cha surua. Hata hivyo, mtoto mwenye surua anaweza kupata maambukizi ya bakteria baadaye, kama maambukizi ya sikio au mapafu, na hali hiyo inaweza kuhitaji dawa maalumu baada ya kuchunguzwa na mhudumu wa afya.

Surua inaweza kumpata mtu wa umri wowote ambaye hana kinga ya kutosha, lakini watoto wadogo wako katika hatari kubwa zaidi ya kupata ugonjwa mkali na madhara yake.

Mtoto aliyewahi kuugua surua kwa kawaida hupata kinga ya muda mrefu sana dhidi ya ugonjwa huo. Chanjo pia hutoa kinga kubwa; dozi mbili za chanjo yenye kinga dhidi ya surua hutoa ulinzi wa takribani asilimia 97 dhidi ya surua.

Epidemiolojia ya Surua

Surua ni miongoni mwa magonjwa ya kuambukiza kwa urahisi zaidi duniani. Kabla ya chanjo kuanza kutumika kwa upana, milipuko mikubwa ya surua ilikuwa ikitokea mara kwa mara na kusababisha vifo vingi vya watoto.

Ulimwenguni, mwaka 2023 kulikuwa na makadirio ya maambukizi mapya milioni 10.3 ya surua na takribani vifo 107,500, wengi wao watoto walio chini ya miaka mitano. Mwaka 2024 makadirio ya vifo yalipungua hadi takribani 95,000, lakini idadi hiyo bado inaonyesha kuwa surua ni tishio kubwa kwa watoto katika jamii zenye mapungufu ya chanjo.

Mwaka 2025, takribani asilimia 84 ya watoto duniani walipata angalau dozi moja ya chanjo yenye kinga dhidi ya surua kufikia umri wa miaka miwili, huku takribani asilimia 77 wakipata dozi mbili. Hii inaonyesha kuwa bado kuna mamilioni ya watoto ambao hawana kinga kamili.

Nchini Tanzania, Wizara ya Afya imeripoti kuwa katika takwimu za mwaka 2025/2026, maambukizi ya surua yalikuwa chini ya asilimia 10 miongoni mwa watoto waliokamilisha dozi mbili za chanjo, ikilinganishwa na asilimia 46.9 miongoni mwa watoto ambao hawakupata chanjo au hawakukamilisha dozi zinazohitajika.

Milipuko ya surua inaweza kutokea pale ambapo idadi ya watu wasio na kinga inapoongezeka. Hii inaweza kutokea kutokana na watoto kukosa chanjo, kutokamilisha dozi, huduma za chanjo kutowafikia baadhi ya jamii, au usumbufu wa huduma za afya.

Surua huenezwa vipi?

Kirusi cha surua huenea hasa kupitia hewa na chembechembe ndogo zinazotoka kwenye njia ya hewa ya mtu aliyeambukizwa.

Mtoto mwenye surua anapokohoa, kupiga chafya au kuzungumza, kirusi kinaweza kusambaa katika mazingira yanayomzunguka. Mtu mwingine anaweza kupata maambukizi anapovuta hewa yenye kirusi hicho.

Ugonjwa huu huenea kwa urahisi sana kwa sababu kirusi kinaweza kubaki katika hewa ya eneo lililoathiriwa kwa muda baada ya mtu aliyeambukizwa kuondoka. Ndiyo maana kukaa katika chumba kimoja na mtu mwenye surua kunaweza kuwa hatari kwa mtu ambaye hana kinga.

Mtu mwenye surua anaweza kuanza kuwaambukiza wengine takribani siku nne kabla ya vipele kuonekana na kuendelea kuwaambukiza kwa takribani siku nne baada ya vipele kuanza.

Kwa hiyo, kutokuwepo kwa vipele hakumaanishi kwamba mtoto mwenye dalili za awali hawezi kuwaambukiza wengine.

Nani yuko katika hatari kubwa ya kupata surua kali?

Mtoto yeyote asiye na kinga anaweza kupata surua. Hata hivyo, hatari ya kupata ugonjwa mkali huwa kubwa zaidi kwa:

• Watoto walio chini ya miaka mitano

• Watoto ambao hawajapata chanjo kamili

• Watoto wenye utapiamlo

• Watoto wenye upungufu wa vitamini A

• Watoto wenye kinga ya mwili iliyopungua

• Watoto wanaoishi katika mazingira yenye msongamano mkubwa

• Watoto walio katika maeneo yenye mlipuko wa surua

Surua inaweza kusababisha madhara makubwa zaidi kwa watoto ambao tayari wana changamoto za lishe au kinga ya mwili.

Pathofiziolojia ya Surua

Pathofiziolojia ni maelezo ya namna ugonjwa unavyoanza na kusababisha mabadiliko ndani ya mwili.

Mtoto anapovuta hewa yenye kirusi cha surua, kirusi huingia katika mfumo wa njia ya hewa. Huanza kuzaliana katika seli za sehemu hiyo na baadaye huingia katika mfumo wa kinga na kusambaa kwenda sehemu nyingine za mwili.

Kadiri kirusi kinavyoenea, mwili huanza kuitikia maambukizi hayo kwa kutumia mfumo wake wa kinga. Mwitikio huo wa kinga pamoja na uwepo wa kirusi katika mwili huchangia kutokea kwa homa, uchovu na baadaye vipele vinavyoonekana kwenye ngozi.

Kirusi pia husababisha kudhoofika kwa muda kwa baadhi ya kazi za kinga ya mwili. Hali hii inaweza kumfanya mtoto kuwa katika hatari zaidi ya kupata maambukizi mengine wakati wa ugonjwa au baada yake.

Ndiyo sababu surua si tatizo la ngozi pekee. Inaweza kuathiri mfumo wa upumuaji, macho, utumbo na mfumo wa fahamu, na katika hali kali inaweza kusababisha nimonia au uvimbe wa ubongo.

Dalili za Surua kwa Mtoto

Dalili za surua kwa kawaida huanza siku kadhaa baada ya mtoto kuambukizwa, mara nyingi karibu siku 7–14.

Dalili za mwanzo zinaweza kuwa:

• Homa kali

• Kikohozi

• Mafua au ute kutoka puani

• Macho kuwa mekundu na kutoa machozi

• Uchovu na mtoto kutokuwa na nguvu

• Kupungua hamu ya kula

• Maumivu ya mwili

• Maumivu au usumbufu wa koo

Dalili hizi zinaweza kuanza kabla ya vipele kuonekana.

Madoa ya Kopliki

Baadhi ya watoto hupata madoa madogo meupe ndani ya mdomo, hasa upande wa ndani wa mashavu. Madoa haya huitwa madoa ya Koplik na yanaweza kuwa ishara muhimu inayomsaidia mhudumu wa afya kuishuku surua.

Vipele vya surua

Baada ya dalili za mwanzo, mtoto huanza kupata vipele. Kwa kawaida vipele huanza kwenye uso au karibu na mstari wa nywele, kisha hushuka kuelekea shingoni, kifuani, tumboni, mikononi na hatimaye miguuni.

Vipele vinaweza kuungana na kutengeneza maeneo makubwa yenye wekundu. Kwa kawaida mtoto huwa bado ana homa wakati vipele vinaendelea kuenea.

Muonekano wa vipele pekee hautoshi kuthibitisha surua kwa sababu magonjwa mengine yanaweza pia kusababisha homa na vipele.

Madhara yanayoweza kusababishwa na Surua

Surua inaweza kuisha bila madhara makubwa, lakini kwa baadhi ya watoto inaweza kusababisha matatizo makubwa.

Madhara yanaweza kujumuisha:

• Kuharisha na kupoteza maji mwilini

• Maambukizi ya sikio

• Nimonia

• Maambukizi makali ya njia ya hewa

• Maambukizi au uharibifu wa macho

• Upofu katika hali kali

• Uvimbe wa ubongo

• Degedege

• Utapiamlo au kuzorota kwa hali ya lishe

• Kifo katika hali kali

Watoto wenye utapiamlo na upungufu wa vitamini A wako katika hatari kubwa zaidi ya kupata madhara makubwa.

Wakati gani mtoto mwenye surua apelekwe huduma za dharura?

Mtoto mwenye dalili zinazoweza kuendana na surua anahitaji kupimwa na mhudumu wa afya, lakini baadhi ya dalili zinahitaji huduma ya haraka.

Mpeleke mtoto kituo cha afya au huduma ya dharura mara moja ikiwa:

• Anapata shida kupumua

• Anapumua kwa kasi sana au kifua kinavuta ndani wakati wa kupumua

• Midomo au sehemu nyingine za mwili zinaanza kuwa na rangi ya samawati

• Hawezi kunywa au kunyonya

• Anatapika kila kitu

• Ana usingizi uliopitiliza au ni vigumu kumuamsha

• Anapata degedege

• Anaonekana kuchanganyikiwa au kupoteza fahamu

• Ana dalili za upungufu mkubwa wa maji mwilini

• Homa ni kali na mtoto anaonekana kuzidi kudhoofika

• Ana maumivu makali ya macho, kushindwa kuona vizuri au mabadiliko mengine ya kuona

• Ana dalili za nimonia au hali yake inazidi kuwa mbaya

Ikiwa unahisi mtoto ana surua, ni vizuri kupiga simu kituoni kabla ya kwenda ili wahudumu waweze kupanga namna ya kumpokea bila kuwaweka watoto wengine katika hatari ya kuambukizwa.

Uchunguzi wa Surua

Daktari au mhudumu wa afya huanza kwa kumuuliza mzazi kuhusu dalili za mtoto, muda ambao dalili zilianza, historia ya chanjo, uwezekano wa kukutana na mtu mwenye surua na kama mtoto amesafiri au ametoka eneo lenye mlipuko.

Mtoto huchunguzwa mwili mzima, ikiwemo hali ya kupumua, joto la mwili, macho, mdomo, ngozi na hali ya lishe.

Kwa kuwa magonjwa mengi yanaweza kusababisha homa pamoja na vipele, uchunguzi wa kitaalamu ni muhimu.

Vipimo vya Surua

Vipimo vya maabara vinaweza kuhitajika ili kuthibitisha surua. Vipimo vinavyoweza kufanywa ni pamoja na:

Kipimo cha damu

Damu inaweza kuchunguzwa kutafuta kingamwili maalumu zinazotengenezwa na mwili baada ya kuambukizwa surua.

Kipimo cha sampuli kutoka njia ya hewa

Sampuli inaweza kuchukuliwa kutoka kooni au puani na kuchunguzwa ili kutafuta vinasaba vya kirusi cha surua.

Sampuli ya mkojo

Katika baadhi ya mazingira, sampuli ya mkojo inaweza pia kusaidia katika utambuzi.

Kwa wagonjwa wanaoshukiwa kuwa na surua, uthibitisho wa maabara ni muhimu hasa katika visa vya mtu mmoja mmoja na wakati wa milipuko.

Matibabu ya Surua

Hakuna dawa maalumu inayoua kirusi cha surua moja kwa moja na kuondoa ugonjwa mara moja. Matibabu hulenga kumsaidia mtoto wakati mwili unapambana na maambukizi, kuzuia upungufu wa maji mwilini, kudhibiti homa na kutambua mapema madhara yanayoweza kujitokeza.

Kupunguza homa

Mtoto anaweza kupewa dawa salama ya kushusha homa kwa kiwango kinachofaa kulingana na umri na uzito wake.

Paracetamol inaweza kutumika kwa kipimo kinachofaa. Mzazi hapaswi kumpa mtoto dawa bila kuzingatia kipimo sahihi.

Aspirini haipaswi kupewa watoto kwa ajili ya kushusha homa kutokana na hatari ya madhara makubwa.

Kumpa mtoto maji na chakula

Mtoto mwenye surua anahitaji kuendelea kunywa maji, maziwa ya mama au vinywaji vinavyofaa kulingana na umri wake.

Ikiwa ana kuharisha au kutapika, anaweza kupoteza maji na chumvi muhimu mwilini. Katika hali hiyo, mchanganyiko wa kurejesha maji mwilini unaweza kuhitajika.

Mtoto anapaswa kuendelea kula kadiri anavyoweza. Chakula chenye lishe husaidia mwili kupata nguvu za kupambana na ugonjwa na kupunguza hatari ya kudhoofika.

Vitamini A

Watoto wenye surua wanashauriwa kupata vitamini A chini ya uangalizi wa mhudumu wa afya. Vitamini A inaweza kusaidia kupunguza baadhi ya madhara ya surua, hasa uharibifu wa macho na hatari ya ugonjwa mkali katika mazingira yenye upungufu wa vitamini A.

Kiwango hutegemea umri wa mtoto. Kwa hiyo mzazi hapaswi kumpa mtoto kiasi kikubwa mwenyewe bila maelekezo ya mtaalamu kwa sababu vitamini A nyingi inaweza kuwa na madhara.

Dawa za kuua bakteria

Dawa za kuua bakteria hazitibu kirusi cha surua na hazipaswi kutolewa kwa kila mtoto mwenye surua.

Hata hivyo, mtoto anaweza kupata maambukizi ya bakteria kama nimonia au maambukizi ya sikio wakati wa ugonjwa. Ikiwa mhudumu wa afya atabaini maambukizi hayo, anaweza kuagiza dawa inayofaa.

Matibabu ya Nyumbani kwa Mtoto Mwenye Surua

Mtoto mwenye hali isiyo kali anaweza kuendelea kuhudumiwa nyumbani kwa maelekezo ya mhudumu wa afya.

Mzazi anapaswa:

• Kumruhusu mtoto apumzike

• Kumpa maji na vinywaji vinavyofaa mara kwa mara

• Kuendelea kumnyonyesha mtoto anayenyonya

• Kumpa chakula chenye lishe kidogo kidogo lakini mara kwa mara

• Kufuatilia joto la mwili

• Kumtumia dawa za kushusha homa kwa kipimo sahihi alichoelekezwa

• Kuhakikisha anapata vitamini A kama alivyoshauriwa na mhudumu wa afya

• Kumweka mbali na watoto wengine ambao hawana kinga

• Kufuatilia dalili za hatari

Usimpe mtoto dawa za kuua bakteria bila kuandikiwa. Usimpe mtoto dawa nyingi za mitishamba au mchanganyiko usiojulikana kwa madai ya kuondoa surua. Baadhi ya vitu hivyo vinaweza kuchelewesha mtoto kupata huduma sahihi au kusababisha madhara.

Mtoto mwenye Surua anatakiwa kukaa mbali na wengine kwa muda gani?

Kwa sababu surua huambukiza sana, mtoto anayeshukiwa au kuthibitishwa kuwa na surua anapaswa kutengwa na watu wengine ili kupunguza kuenea kwa ugonjwa.

Kwa kawaida mtu mwenye surua huambukiza kuanzia siku nne kabla ya vipele kuanza hadi siku nne baada ya vipele kuanza. Kwa watoto wenye kinga ya mwili iliyopungua, kipindi cha kuambukiza kinaweza kuwa kirefu zaidi.

Mtoto hapaswi kupelekwa shuleni, kwenye mikusanyiko au sehemu zenye watoto wengi wakati bado anaweza kuwaambukiza wengine.

Kinga dhidi ya Surua

Njia muhimu zaidi ya kuzuia surua ni chanjo.

Chanjo ya surua husaidia mwili kutengeneza kinga kabla mtoto hajakutana na kirusi. Dozi mbili hutoa kinga kubwa zaidi kuliko dozi moja.

Nchini Tanzania, ratiba ya kawaida imekuwa ikitoa dozi ya kwanza ya chanjo yenye kinga dhidi ya surua katika umri wa miezi tisa na dozi ya pili katika umri wa miezi kumi na minane. Ratiba inaweza kubadilishwa katika mazingira maalumu kama milipuko, hivyo mzazi anapaswa kufuata ratiba inayotolewa na huduma za afya nchini.

Mtoto aliyekosa dozi iliyopangwa hapaswi kuachwa bila chanjo. Mzazi anapaswa kumpeleka kituo cha afya ili aangaliwe na kupewa dozi zinazokosekana kulingana na ratiba inayotumika.

Katika baadhi ya mazingira ya mlipuko, watoto wanaweza kupewa chanjo mapema zaidi kwa maelekezo ya mamlaka za afya. Dozi hiyo ya mapema haimaanishi kwamba mtoto amemaliza dozi zote zinazohitajika.

Ikiwa mtoto amekutana na mtu mwenye surua

Usisubiri mtoto aanze kupata vipele ndipo utafute ushauri.

Mpeleke au wasiliana haraka na mhudumu wa afya ikiwa mtoto ambaye hana ushahidi wa kinga amekutana na mtu mwenye surua. Kwa baadhi ya watoto, chanjo inaweza kusaidia ikiwa itatolewa ndani ya saa sabini na mbili tangu kukutana na maambukizi.

Kwa watu walio katika hatari kubwa ambao hawawezi kupata chanjo inayofaa, kingamwili maalumu zinaweza kutolewa ndani ya siku sita baada ya kukutana na maambukizi. Uamuzi huo hufanywa na wataalamu wa afya kulingana na umri, hali ya kinga na mazingira ya mtoto.

Je, mtoto aliyepata chanjo anaweza kupata surua?

Ndiyo, lakini uwezekano wake huwa mdogo sana kuliko kwa mtoto asiye na kinga.

Chanjo haimaanishi kwamba hakuna kabisa uwezekano wa kupata ugonjwa. Hata hivyo, dozi mbili hutoa ulinzi mkubwa na watu wanaopata maambukizi licha ya kuwa na kinga mara nyingi huwa na ugonjwa usio mkali zaidi kuliko wale wasio na kinga.

Hitimisho

Surua ni ugonjwa wa kirusi unaoambukiza kwa urahisi sana na unaoweza kuwa hatari kwa mtoto, hasa mtoto mdogo au mwenye hali inayodhoofisha kinga na lishe. Huanza kwa homa, kikohozi, mafua na macho kuwa mekundu, kisha vipele huonekana na kuenea kutoka usoni kuelekea sehemu nyingine za mwili.

Hakuna dawa maalumu inayoua kirusi cha surua moja kwa moja. Matibabu huzingatia kumpa mtoto maji na chakula, kudhibiti homa, kutoa vitamini A inapohitajika, kutambua na kutibu madhara kama nimonia au maambukizi mengine, pamoja na kumlinda mtoto dhidi ya upungufu wa maji mwilini na utapiamlo.

Kinga bora zaidi ni chanjo. Kwa mtoto anayeshukiwa kuwa na surua, ni muhimu kutafuta ushauri wa kitaalamu mapema, kumweka mbali na watoto wengine na kufuatilia dalili za hatari. Mtoto anayepata shida ya kupumua, degedege, kupoteza fahamu, kushindwa kunywa au kuzidi kudhoofika anahitaji huduma ya haraka.

Maswali yanayoulizwa Mara kwa Mara Kuhusu Surua kwa Watoto