Maelezo ya jumla

Maambukizi ya njia ya mkojo, maarufu kama UTI (urinary tract infection), ni maambukizi ya vijidudu – mara nyingi bakteria – katika sehemu yoyote ya mfumo wa mkojo. Mfumo huu una sehemu ya juu (figo mbili na mirija miwili ya ureta) na sehemu ya chini (kibofu cha mkojo na mrija wa kutolea mkojo, urethra).

• Maambukizi ya kibofu (cystitis) – aina inayotokea zaidi; huleta kuungua wakati wa kukojoa na kukojoa mara kwa mara.

• Maambukizi ya mrija wa mkojo (urethritis) – mara nyingi huhusiana na magonjwa ya zinaa.

• Maambukizi ya figo (pyelonephritis) – makali zaidi; huleta homa, kutetemeka na maumivu ya kiuno.

Wataalamu hugawa UTI kuwa isiyo na matatizo – maambukizi ya kibofu kwa mwanamke mzima asiye mjamzito – na yenye matatizo, ambayo ni nyingine zote: kwa wanaume, wajawazito, watoto, wenye katheta, wenye mawe au kasoro ya njia ya mkojo, na maambukizi ya figo. Tofauti hii huamua dawa na muda wa matibabu.

Si kila maumivu ya tumbo la chini au uchafu ukeni ni UTI. Watu wengi hujitibu "UTI" kumbe ni fangasi ukeni, vajinosisi ya bakteria au ugonjwa wa zinaa – ndiyo maana kipimo ni muhimu.

Takwimu za ugonjwa

UTI ni mojawapo ya maambukizi ya bakteria yanayotokea zaidi duniani. Takribani nusu ya wanawake wote hupata UTI angalau mara moja maishani, na mmoja kati ya wanne hupata tena ndani ya miezi 6. Wanaume hupata UTI kwa nadra kabla ya miaka 50; baada ya hapo hatari huongezeka kwa sababu ya tezi dume kukua.

Kwa mujibu wa STG 2026, bakteria wanaosababisha UTI zaidi Tanzania ni Escherichia coli, Klebsiella pneumoniae, Proteus na Staphylococcus aureus. Tafiti za hospitali nchini zinaonyesha usugu mkubwa wa bakteria hawa dhidi ya dawa zinazotumika ovyo kama ampicillin na cotrimoxazole.

Visababishi na vihatarishi

Bakteria wengi wanaosababisha UTI huishi kwenye utumbo na ngozi ya karibu na njia ya haja kubwa. Hupanda kupitia mrija wa mkojo hadi kwenye kibofu, na wakati mwingine hadi kwenye figo.

Vihatarishi

• Kuwa mwanamke: mrija wa mkojo ni mfupi na uko karibu na njia ya haja kubwa.

• Kujamiiana, hasa mara kwa mara au na mwenzi mpya.

• Kujisafisha kutoka nyuma kwenda mbele baada ya haja kubwa.

• Kubana mkojo kwa muda mrefu na kunywa maji kidogo.

• Ujauzito.

• Kukoma hedhi (ukavu wa uke).

• Kisukari, hasa kisichodhibitiwa.

• Tezi dume kukua, mawe ya figo au kibofu, na kasoro yoyote inayozuia mkojo kutoka vizuri.

• Katheta ya mkojo.

• Kutumia spermicide au diaframu kama njia ya uzazi wa mpango.

• Kinga ya mwili kushuka.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Bakteria hujishikiza kwenye ukuta wa ndani wa kibofu na kuzaliana. Kinga ya mwili hupambana nao, na mapambano hayo huleta uvimbe wa ukuta wa kibofu – ndio husababisha kuungua, hamu ya kukojoa mara kwa mara na mkojo kuwa mchafu au wenye damu.

Bakteria wakipanda kupitia mirija ya ureta hadi kwenye figo, huleta maambukizi ya figo yenye homa kali. Kutoka figo wanaweza kuingia kwenye damu na kuleta sepsisi. Mkojo unaposhindwa kutoka vizuri (mawe, tezi dume, ujauzito), bakteria hubaki na kuzaliana kwa urahisi zaidi, ndiyo maana maambukizi hujirudia.

Dalili na viashiria

Maambukizi ya kibofu

• Kuungua au maumivu wakati wa kukojoa.

• Kukojoa mara kwa mara, mkojo kidogo kidogo.

• Kuhisi kubanwa na mkojo ghafla na kushindwa kuusubiri.

• Maumivu au uzito juu ya mfupa wa kinena (tumbo la chini).

• Mkojo mchafu, wenye harufu kali au wenye damu.

Maambukizi ya figo

• Homa, kutetemeka na baridi.

• Maumivu ya kiuno upande mmoja au pande zote (chini ya mbavu, mgongoni).

• Kichefuchefu na kutapika.

• Pamoja na dalili za kibofu au bila.

Kwa makundi maalum

• Wazee: wakati mwingine dalili pekee ni kuchanganyikiwa, kuanguka au kushindwa kujizuia mkojo.

• Watoto wadogo: homa bila sababu nyingine, kutapika, kulia wakati wa kukojoa, kutokukua vizuri.

• Wanaume: dalili za kibofu pamoja na maumivu ya msamba au kushindwa kukojoa vizuri huweza kumaanisha tezi dume imeathirika.

Vipimo

• Kipimo cha mkojo cha kijiti (dipstick) – huonyesha chembe nyeupe (leukocytes) na nitrites.

• Kuchunguza mkojo kwa hadubini (urinalysis) – chembe nyeupe, bakteria na damu.

• Kuotesha vimelea kwenye mkojo na kupima usugu (urine culture) – muhimu kwa UTI yenye matatizo, wajawazito, wanaume, watoto, UTI inayojirudia na isiyopona kwa dawa ya kwanza.

• Kipimo cha damu (chembe nyeupe, figo) na kuotesha damu kwa wenye homa kali.

• Ultrasound ya figo na kibofu – kwa UTI inayojirudia, wanaume, watoto na maambukizi ya figo, kutafuta mawe au kuziba.

• Kipimo cha mimba kwa mwanamke wa umri wa kuzaa, na vipimo vya magonjwa ya zinaa pale dalili zinaashiria.

Mkojo wa kipimo uchukuliwe katikati ya mkondo (midstream), baada ya kusafisha sehemu za siri, kwenye chupa safi.

Matibabu

Matibabu hutegemea aina ya UTI. Dawa na muda huchaguliwa na mtaalamu wa afya:

• Maambukizi ya kibofu yasiyo na matatizo: antibiotiki ya kumeza ya siku chache, kwa mfano nitrofurantoin.

• UTI yenye matatizo (wanaume, wenye kisukari, wenye kasoro ya njia ya mkojo): antibiotiki ya kumeza kwa siku 7 au zaidi, kwa mfano ciprofloxacin au amoxicillin-clavulanate, ikiongozwa na majibu ya kuotesha mkojo.

• Wajawazito: UTI yoyote hutibiwa kama yenye matatizo kwa dawa salama kwa mimba (mf. nitrofurantoin au amoxicillin-clavulanate), na mkojo huoteshwa. Hata bakteria kwenye mkojo bila dalili hutibiwa wakati wa ujauzito.

• Maambukizi ya figo: wagonjwa wenye homa kali, kutapika au wajawazito hulazwa na kupewa antibiotiki za mshipani (mf. ceftriaxone), kisha vidonge.

• UTI ya katheta: kubadilisha au kuondoa katheta pamoja na antibiotiki.

• Kutibu chanzo: mawe, tezi dume au kuziba kwa mkojo.

• Kunywa maji ya kutosha na paracetamol kwa maumivu na homa.

• Maliza dawa zote hata dalili zikipotea siku ya pili.

• Usitumie dawa uliyobakiza au ya mtu mwingine – huchochea usugu wa bakteria.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Maambukizi ya figo na makovu ya figo, hasa kwa watoto.

• Sepsisi – bakteria kuingia kwenye damu.

• UTI inayojirudia mara kwa mara.

• Kwa wajawazito: uchungu kabla ya wakati na mtoto kuzaliwa na uzito mdogo.

• Jipu la figo au la tezi dume.

• Figo kushindwa kufanya kazi kwa wenye kuziba kwa mkojo au maambukizi sugu.

• Bakteria sugu kwa dawa kutokana na matumizi holela ya antibiotiki.

Kinga

• Kunywa maji ya kutosha kila siku ili kukojoa mara nyingi.

• Usibane mkojo kwa muda mrefu.

• Kojoa muda mfupi baada ya kujamiiana.

• Jisafishe kutoka mbele kwenda nyuma baada ya kujisaidia.

• Epuka kuosha ndani ya uke (douching), sabuni kali na manukato sehemu za siri.

• Vaa nguo za ndani za pamba na badilisha nguo zenye unyevu.

• Dhibiti kisukari.

• Wenye UTI zaidi ya mara 3 kwa mwaka waonane na daktari; wanaweza kushauriwa kinga maalum, na kwa waliokoma hedhi, krimu ya homoni ukeni.

• Juisi au vidonge vya cranberry huweza kusaidia kidogo baadhi ya wanawake, lakini si tiba.

Lini umwone daktari

• Kuungua wakati wa kukojoa au kukojoa mara kwa mara kunakodumu zaidi ya siku 1–2.

• Wewe ni mjamzito, mwanaume au mtoto mwenye dalili za UTI.

• UTI inayorudi mara kwa mara.

• Dalili hazijapungua siku 2–3 baada ya kuanza dawa.

• Damu kwenye mkojo.

• Mara moja: homa na kutetemeka, maumivu ya kiuno, kutapika, kushindwa kukojoa, kuchanganyikiwa au mapigo ya moyo kwenda haraka.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara