Dalili za utapiamlo

Utapiamlo ni hali ya mwili kukosa virutubisho vya kutosha (lishe pungufu) au kupata kupita kiasi (uzito uliopitiliza). Lishe pungufu huleta kupungua uzito, kudumaa kwa watoto, misuli kusinyaa, kuvimba miguu (unyafuzi), nywele kubadilika rangi, ngozi kukauka, uchovu na kuugua mara kwa mara. Watoto chini ya miaka 5, wajawazito, wazee na wagonjwa wa muda mrefu (VVU, TB) huathirika zaidi.

Mwili unahitaji nishati (wanga, mafuta), protini, vitamini na madini kwa kiasi sahihi. Utapiamlo hutokea pale mwili unapopata kidogo kuliko mahitaji au zaidi ya mahitaji.

Makala hii inaeleza dalili za lishe pungufu. Kwa lishe iliyozidi soma Uzito uliopitiliza.

Aina na jinsi inavyojitokeza

• Nyongea (marasmus) – kukosa nishati na protini kwa muda mrefu; mwili kukonda sana, mbavu kuonekana, uso kama wa mzee.

• Unyafuzi (kwashiorkor) – kukosa protini; miguu na uso kuvimba, tumbo kubwa, nywele nyekundu au kunyooka, ngozi kubanduka.

• Kudumaa (stunting) – mtoto kuwa mfupi kuliko umri wake kwa sababu ya lishe duni ya muda mrefu.

• Ukondefu (wasting) – uzito mdogo kwa urefu; dalili ya lishe duni ya karibuni.

• Ukosefu wa vitamini na madini – madini chuma (upungufu wa damu), vitamini A (kutoona usiku), iodini (goita), zinki.

Visababishi

• Kukosa chakula cha kutosha au mlo usio kamili.

• Kuacha kunyonyesha mapema au kuanza vyakula vya nyongeza vibaya.

• Kuharisha mara kwa mara na minyoo.

• Magonjwa ya muda mrefu – VVU, TB, saratani, figo, ini.

• Kukosa hamu ya kula – huzuni, uzee, meno.

• Pombe na dawa za kulevya.

• Umaskini na ukosefu wa elimu ya lishe.

Dalili zinazoambatana

• Kupungua uzito na misuli kusinyaa.

• Uchovu na kukosa nguvu.

• Kuvimba miguu – unyafuzi.

• Ngozi kukauka na kubanduka.

• Nywele nyembamba, kunyonyoka au kubadilika rangi.

• Vidonda kuchelewa kupona.

• Kuugua mara kwa mara.

• Mtoto kutokua, kuchelewa kutembea na kuongea.

• Kuharisha.

• Upungufu wa damu.

Dalili za hatari

Mpeleke mtoto au mtu mzima hospitali mara moja akiwa na:

• Miguu yote miwili kuvimba.

• Mzunguko wa mkono (MUAC) wa mtoto chini ya sentimita 11.5 – utepe mwekundu.

• Kukataa kula au kunyonya.

• Kutapika kila kitu, kuharisha kwingi.

• Homa kali au mwili kuwa baridi.

• Kusinzia sana au degedege.

• Kupumua haraka.

Vipimo

• Kupima uzito, urefu na kulinganisha na chati ya ukuaji.

• Mzunguko wa mkono wa juu (MUAC).

• Kuangalia miguu kuvimba.

• Kipimo cha damu, sukari, VVU, TB.

• Kipimo cha kinyesi – minyoo.

• Kwa watu wazima: BMI (uzito kugawanya kwa urefu mara mbili).

Matibabu na huduma ya nyumbani

• Utapiamlo mkali wenye matatizo – kulazwa hospitali; maziwa maalum (F-75, F-100), kutibu maambukizi, sukari kushuka na baridi.

• Utapiamlo mkali bila matatizo – chakula tiba (RUTF) nyumbani na kufuatiliwa kliniki.

• Wastani – vyakula vya nyongeza na elimu ya lishe.

• Vitamini na madini – vitamini A, zinki, madini chuma kwa ushauri.

• Kutibu chanzo – minyoo, VVU, TB, kuharisha.

• Nyumbani – milo midogo mara nyingi, ongeza mafuta, maharagwe, mayai, samaki, maziwa, karanga na mboga.

Kinga

• Mnyonyeshe mtoto maziwa ya mama pekee miezi 6 ya kwanza.

• Anza vyakula vya nyongeza vyenye lishe miezi 6, endelea kunyonyesha hadi miaka 2.

• Pima uzito wa mtoto kliniki kila mwezi.

• Pata vitamini A na dawa za minyoo kila baada ya miezi 6.

• Mlo kamili wenye makundi yote ya chakula.

• Tumia chumvi yenye madini joto (iodini).

• Usafi wa maji na chakula.

Lini umwone daktari

• Mtoto hapandi uzito kwa miezi 2 mfululizo.

• Mtu mzima anapungua uzito bila kujua sababu.

• Kukosa hamu ya kula kwa wiki kadhaa.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara