Kupoteza fahamu kwa muda mrefu ikifahamika pia kama Koma ni hali inayotia hofu kwa wagonjwa na ndugu, na mara nyingi hutokea ghafla bila kutarajiwa. Watu wengi huchanganya hali hii na usingizi wa kawaida au kuzimia kwa muda mfupi, ilhali kiuhalisia ni tatizo kubwa la kitabibu linalohitaji uchunguzi na matibabu ya haraka.

Makala hii inaeleza kwa lugha rahisi maana ya koma (kuzimia kwa muda mrefu), sababu zake, dalili zake, na hatua zinazopaswa kuchukuliwa mapema ili kulinda ubongo na maisha ya mgonjwa.

Kumbuka: Makala hii imetumia neno Koma na Kuzimia kwa muda mrefu ikimaanisha maneno yanayotumika kama mbadala.

Kuzimia kwa muda mrefu ni nini?

Kupoteza fahamu kwa muda mrefu ni hali ya kupoteza fahamu kwa kipindi kirefu ambapo mgonjwa huwa hai lakini hawezi kuamka, kuongea, au kuitikia vichocheo vya kawaida kama sauti, mguso au maumivu makali.

Neno koma hutumika kumaanisha hali hii na limetokana na neno coma ambalo asili yake ni Kigiriki “kōma” likimaanisha usingizi mzito usio wa kawaida.

Tofauti na usingizi wa kawaida, mtu aliye kwenye koma:

• Hafumbui macho kwa hiari

• Hawezi kuongea

• Haitikii maelekezo

• Hahitaji nguvu kuendelea kupumua au huweza kuhitaji mashine

Ni hali ya dharura inayohitaji matibabu ya haraka hospitalini.

Koma hutokea vipi?

Koma hutokea pale sehemu za ubongo zinazodhibiti fahamu (Koteksi ya serebramu na mfumo wa uamshaji wa retikula) zinaposhindwa kufanya kazi.

Hali hii hutokea kwa njia mbili kuu:

1. Uharibifu wa moja kwa moja wa ubongomfano: kiharusi, ajali ya kichwa, uvimbe wa ubongo

2. Mabadiliko ya kemikali mwilini (koma ya kimetaboli/Koma ya usumu)mfano: sukari kushuka sana au kupanda sana, sumu, upungufu wa oksijeni

Visababishi vya kupoteza fahamu kwa muda mrefu

i. Magonjwa ya ubongo

• Kiharusi

• Uvimbe kwenye ubongo

• Jeraha la kichwa

• Kifafa kikali

• Maambukizi ya ubongo au uti wa mgongo (meninjaitisi na enkefalaitisi)

ii. Matatizo ya kimetaboliki

• Sukari kushuka au kupanda sana

• Upungufu wa oksijeni mwilini

• Kuongezeka kwa sodium kwenye damu

• Kuongezeka kwa calcium kwenye damu

• Kushindwa kwa figo au ini

• Mshtuko wa mwili

iii. Sumu na dawa

Koma inaweza kusababishwa na matumizi mabaya au sumu ya:

• Pombe kupita kiasi

• Dawa za kulevya

• Dawa za usingizi (benzodiazepini, barbiturate)

• Dawa za maumivu kali (opioidi)

• Dawa za degedege

• Antidepressants (tricyclics)

• Antihistamines

• Lithium

• Digoxin

• Insulin kupita kiasi

• Sumu ya metali nzito

• Organophosphates

• Kemikali za petroli (haidrokaboni)

iv. Magonjwa ya moyo na mzunguko wa damu

• Mapigo ya moyo kusimama

• Kushindwa kwa moyo

• Shinikizo la damu kali au la chini sana

• Mshituko

Dalili za mtu aliye kwenye koma

• Kutopata fahamu

• Kutoitikia sauti au maumivu

• Kupumua kwa shida au kwa mashine

• Macho kutofunguka

• Degedege wakati mwingine

• Mwili kuwa baridi au moto kupita kawaida

Aina za kupoteza fahamu kwa muda mrefu

Kupoteza fahamu kwa muda mrefu hutofautiana kwa kina chake kulingana na kiwango cha uharibifu wa ubongo. Madaktari hutathmini hali hii kwa kuangalia mwitikio wa macho, sauti, maumivu na uwezo wa kupumua. Jedwali lifuatalo linaonyesha tofauti kuu za kitabibu kati ya viwango mbalimbali vya fahamu.

Jedwali 1: Aina za kupoteza fahamu kwa muda mrefu(Koma)

Muhimu: Kadri mgonjwa anavyoanza kuonyesha mwitikio wa macho au mwili, ndivyo dalili nzuri ya kuanza kupona inavyoongezeka. Matibabu ya mapema huboresha matokeo.

Uchunguzi hospitalini

Madaktari hufanya vipimo kutafuta sababu:

• Kipimo cha fahamu (Glasgow Coma Scale)

• Sukari ya damu

• CT scan au MRI ya ubongo

• Vipimo vya sumu

• Vipimo vya damu

• EEG

Matibabu ya Koma

Matibabu hutegemea chanzo:

• Kuweka mashini ya upumuaji

• Kurekebisha sukari

• Dawa za kifafa

• Antibatotiki kwa maambukizi

• Upasuaji wa ubongo

• Kuondoa sumu mwilini

Lengo kuu ni kuokoa ubongo usiharibike.

Madhara ya kupoteza fahamu kwa muda mrefu

Kupoteza fahamu kwa muda mrefu kunaweza kuathiri ubongo na viungo vingine vya mwili, hasa kama oksijeni au damu ilikosekana kwa muda. Madhara hutegemea chanzo cha tatizo, muda uliopita kabla ya matibabu, na umri wa mgonjwa.

i. Kupooza

Uharibifu wa sehemu za ubongo zinazodhibiti misuli unaweza kusababisha:

• Kupooza upande mmoja wa mwili

• Udhaifu wa mikono au miguu

• Kushindwa kutembea au kushika vituBaadhi ya wagonjwa hupata nafuu kwa mazoezi ya viungo (physiotherapy), lakini wengine hubaki na udhaifu wa kudumu.

ii. Kupoteza kumbukumbu na matatizo ya akili

Ubongo unaweza kushindwa kuhifadhi au kukumbuka taarifa vizuri:

• Kusahau watu au matukio

• Kushindwa kuzingatia

• Kuchanganyikiwa

• Mabadiliko ya tabia au hasira harakaHali hii huitwa uharibifu wa utambuzi.

iii. Ulemavu wa kudumu

Baadhi ya wagonjwa hubaki na utegemezi wa msaada wa wengine katika maisha ya kila siku:

• Kushindwa kuzungumza vizuri

• Kushindwa kula bila kusaidiwa

• Kutotembea

• Kuhitaji huduma ya muda mrefu

4. Kifo

Ikiwa ubongo uliathirika sana au chanzo hakikutibiwa mapema, kuzimia kwa muda mrefu kunaweza kusababisha kifo.

Wakati wa kumkimbiza mgonjwa hospitali

Mtu akipoteza fahamu hata kwa dakika chache ni dharura.

Piga huduma ya dharura mara moja ikiwa:

• Ameanguka na hajitambui

• Haongei

• Hawezi kuamka

• Ana degedege

• Ameumia kichwa

Maswali yanayoulizwa Mara kwa Mara