Maumivu ya Muda Mrefu ya Bega la Kulia na Mgongo wa Juu: Sababu, Dalili za Hatari na Matibabu

Utangulizi

Maumivu ya muda mrefu ya bega la kulia yanayoambatana na mgongo wa juu ni tatizo linalowapata watu wengi duniani. Maumivu haya yanaweza kuanza taratibu na kuendelea kwa wiki, miezi au hata miaka. Kwa baadhi ya watu, maumivu hujitokeza wanapofanya kazi, kuinua mkono au kubeba mizigo, huku kwa wengine huongezeka wanapolala usiku au wanapoamka asubuhi.

Ingawa watu wengi hudhani kuwa maumivu haya husababishwa na "kukaa vibaya" au "baridi", ukweli ni kwamba yanaweza kutokana na matatizo ya misuli, mifupa, viungo, mishipa ya fahamu au hata viungo vya ndani kama nyongo, ini na mapafu. Katika hali chache, maumivu haya yanaweza kuwa ishara ya ugonjwa unaohitaji matibabu ya haraka.

Makala hii inaelezea kwa lugha rahisi lakini ya kitaalamu sababu mbalimbali zinazoweza kusababisha maumivu ya muda mrefu ya bega la kulia na mgongo wa juu, dalili za hatari, vipimo vinavyoweza kufanyika, matibabu na namna ya kujikinga.

Bega na mgongo wa juu vinafanyaje kazi?

Bega ni moja ya viungo vinavyosogea zaidi katika mwili wa binadamu. Linaundwa na:

• Mfupa wa mkono wa juu (humerasi)

• Mfupa wa bega (skapula)

• Mfupa wa kola (klaviko)

• Misuli ya kushikiria bega

• Kano (tendoni)

• Mifuko ya maji (basae)

• Mishipa ya fahamu na mishipa ya damu

Mgongo wa juu nao unajumuisha uti wa mgongo wa kifua, misuli mikubwa ya mgongo, mishipa ya fahamu na viungo vinavyounganisha mbavu na uti wa mgongo.

Kwa sababu misuli mingi ya bega imeunganishwa na mgongo wa juu na shingo, tatizo katika sehemu moja linaweza kusababisha maumivu katika sehemu nyingine.

Kwa nini maumivu ya bega na mgongo wa juu huenda pamoja?

Misuli inayotumika kusogeza bega pia husaidia kuimarisha mgongo wa juu na shingo. Misuli kama trapeziasi, ramboidi na leveta skapulae huunganisha maeneo haya.

Hivyo, misuli ikikaza au kuumia, maumivu yanaweza kusambaa kutoka begani kwenda mgongoni au kutoka mgongoni kwenda begani. Vivyo hivyo, kubanwa kwa neva kwenye shingo kunaweza kusababisha maumivu yanayosikika kwenye bega bila tatizo kuwa kwenye bega lenyewe.

Sababu za maumivu ya muda mrefu ya bega la kulia na mgongo wa juu

1. Kukaza kwa misuli

Hii ndiyo sababu inayopatikana mara nyingi.

Inaweza kusababishwa na:

• Kubeba mizigo mizito.

• Kufanya kazi kwa mikono juu ya kichwa kwa muda mrefu.

• Mazoezi makali.

• Kulala katika mkao usiofaa.

Dalili:

• Maumivu ya kuuma au kuvuta.

• Huongezeka unapoinua mkono.

• Huweza kupungua baada ya kupumzika au kutumia joto la uvuguvugu.

2. Kukaa au kusimama katika mkao usiofaa

Kutumia saa nyingi mbele ya kompyuta, kushika simu kwa muda mrefu huku kichwa kikiwa kimeinama, au kukaa bila msaada mzuri wa mgongo kunaweza kusababisha misuli ya bega na mgongo wa juu kukaza.

Dalili hujitokeza polepole na mara nyingi huongezeka mwishoni mwa siku au baada ya kazi ndefu.

3. Michomokinga kewnye tendoni ya misuli ya kushika bega

Misuli ya kushika bega ni kundi la misuli na kano zinazosaidia kusogeza na kuimarisha bega.

Kano hizi zinaweza kupata uchochezi kutokana na matumizi ya kurudia-rudia ya mkono, hasa kwa watu wanaofanya kazi za ujenzi, useremala, ushonaji, kilimo au michezo.

Dalili ni pamoja na:

• Maumivu ya bega yanayoongezeka unapoinua mkono.

• Ugumu wa kuvaa nguo au kuchana nywele.

• Maumivu yanayoongezeka usiku unapolalia bega husika.

4. Kuchanika kwa misuli ya kushikiria bega

Katika baadhi ya watu, kano za misuli ya kushirikia bega zinaweza kuchanika kutokana na jeraha au kuchakaa kwa muda.

Dalili:

• Udhaifu wa mkono.

• Kushindwa kuinua mkono vizuri.

• Maumivu ya muda mrefu yasiyopungua.

5. Kuganda kwa bega

Hali hii hutokea pale ambapo kapsuli ya bega inakuwa ngumu na kupoteza uwezo wa kunyumbulika.

Huonekana zaidi kwa:

• Watu wenye kisukari.

• Baada ya bega kutotumika kwa muda mrefu.

• Baada ya upasuaji au jeraha.

Dalili kuu ni maumivu yanayoambatana na kupungua kwa uwezo wa kusogeza bega.

6. Sindromu ya Kubanwa misuli ya kushika bega

Hapa kano za misuli ya kushika bega hubanwa kati ya mifupa ya bega wakati wa kuinua mkono.

Dalili:

• Maumivu unapoinua mkono juu ya kichwa.

• Maumivu wakati wa kuvaa shati.

• Maumivu usiku.

7. Arthraitisi ya bega

Kadiri umri unavyoongezeka, gegedu zinazolinda viungo zinaweza kuchakaa.

Dalili ni:

• Maumivu ya muda mrefu.

• Ugumu wa bega.

• Kusikia mlio wa kukwaruzana unapolizungusha bega.

8. Matatizo ya mifupashingo (spondilosisi ya sevaiko)

Mishipa ya fahamu inayotoka shingoni husambaa hadi begani na mkononi. Ikiwa uti wa mgongo wa shingo umechakaa au kuna mfupa uliokua kupita kiasi, neva zinaweza kubanwa.

Dalili:

• Maumivu ya shingo.

• Maumivu ya bega.

• Ganzi mkononi.

• Sindano au kuwashwa kwenye vidole.

9. Henia ya mifupashingo

Diski kati ya mifupa ya shingo inaweza kuchomoka kutoka kwenye sehemu yake na kubana neva.

Dalili:

• Maumivu yanayosambaa kutoka shingoni hadi begani.

• Udhaifu wa mkono.

• Ganzi.

• Kupungua kwa nguvu za misuli.

10. Sindromu ya maumivu ya misuli na fashia

Hii ni hali ambapo misuli hutengeneza sehemu ndogo zenye maumivu makali.

Mgonjwa anaweza kuhisi maumivu sehemu moja lakini chanzo chake kikawa sehemu nyingine ya misuli.

11. Mawe kwenye nyongo

Watu wengi hushangaa kwamba mawe kwenye nyongo yanaweza kusababisha maumivu ya bega la kulia.

Hii hutokea kupitia maumivu ya rejea, ambapo ubongo hutafsiri maumivu yanayotoka kwenye nyongo kana kwamba yanatoka begani.

Dalili nyingine ni:

• Maumivu upande wa kulia wa tumbo.

• Kichefuchefu.

• Maumivu baada ya kula vyakula vya mafuta.

12. Magonjwa ya ini

Ini linapovimba kutokana na maambukizi, mafuta kwenye ini au magonjwa mengine, linaweza kusababisha maumivu chini ya mbavu za kulia yanayosambaa hadi bega la kulia.

13. Matatizo ya mapafu

Baadhi ya magonjwa ya mapafu kama:

• Nimonia.

• Pleurisi.

• Saratani ya mapafu sehemu ya juu.

yanaweza kusababisha maumivu ya bega hata kama bega lenyewe halina tatizo.

Dalili zinazoweza kuambatana nazo ni kikohozi, homa au kupumua kwa shida.

14. Mkanda wa jeshi

Kabla ya vipele kujitokeza, mgonjwa anaweza kuhisi maumivu makali begani au mgongoni.

Baadaye hutokea vipele vya maji upande mmoja wa mwili.

15. Msongo wa mawazo na mfadhaiko

Msongo wa mawazo unaweza kusababisha misuli ya shingo, mabega na mgongo wa juu kukaza kwa muda mrefu.

Maumivu haya mara nyingi huongezeka wakati wa kazi nyingi au kipindi cha mawazo makubwa.

16. Vidonda vya tumbo

Vidonda vya tumbo au vya sehemu ya kwanza ya utumbo mdogo (duodenum) mara nyingi husababisha maumivu ya juu ya tumbo. Hata hivyo, ikiwa tumbo limetoboka kutokana na vidonda vya tumbo au kusababisha uchochezi kinga unaofika kwenye utando wa ndani wa tumbo karibu na kiwambo (dayaframu) maumivu yanaweza kusambaa hadi kwenye bega, mara nyingi bega la kulia, ingawa wakati mwingine yanaweza kuhisiwa upande wa kushoto kulingana na eneo la tatizo.

Hali hii hutokea kwa sababu utando wa chini ya diaphragm hupokea hisia kupitia mshipa neva wa phreniki (C3–C5). Ubongo unaweza kutafsiri msisimko wa neva hii kama maumivu yanayotoka begani badala ya tumboni. Hii ndiyo sababu baadhi ya wagonjwa wenye tatizo kubwa la tumbo hulalamika maumivu ya bega kabla hata ya kutambua kuwa chanzo ni kwenye tumbo.

Dalili zinazoweza kuambatana ni pamoja na:

• Maumivu makali ya juu ya tumbo.

• Maumivu yanayoongezeka ghafla.

• Tumbo kuwa gumu kama ubao (board-like rigidity) ikiwa kidonda kimetoboka.

• Kichefuchefu au kutapika.

• Kutapika damu au kupata choo cheusi (melena) ikiwa kuna kutokwa na damu.

• Maumivu ya bega yanayoambatana na dalili za tumbo.

Kutoboka kwa tumbo kutokana na vidonda vya tumbo ni dharura ya upasuaji na mgonjwa anapaswa kupelekwa hospitali haraka.

17. Kuvuja kwa damu au maji ndani ya tumbo

Damu, usaha au maji yanapokusanyika ndani ya tumbo, hasa karibu na diaphragm, vinaweza kuchochea mshipa neva wa phreniki na kusababisha maumivu yanayohisiwa kwenye bega. Hii ni aina ya maumivu ya rejea ambayo inaweza kuonekana hata kabla maumivu ya tumbo hayajawa makali.

Hali hii inaweza kutokea kutokana na:

• Kupasuka kwa wengu (kupasuka kwa bandama).

• Jeraha la ini.

• Kupasuka kwa mimba nje ya mfuko wa uzazi (kutoboka kwa tumbo kutokana na vidona vya tumbo).

• Kuvuja kwa damu baada ya ajali.

• Kutoboka kwa vidonda vya tumbo.

• Subphrenic abscess baada ya upasuaji au maambukizi makubwa ya tumbo.

Dalili zinazoweza kuambatana ni:

• Maumivu makali ya tumbo.

• Maumivu ya bega yanayozidi unapolala.

• Kizunguzungu au kuzimia kutokana na kupoteza damu.

• Mapigo ya moyo kwenda kasi.

• Kushuka kwa shinikizo la damu.

• Kutokwa na jasho jingi na ngozi kuwa baridi.

Hali hizi ni dharura za kitabibu na zinahitaji uchunguzi wa haraka pamoja na matibabu ya dharura.

Dalili zinazoweza kuambatana na maumivu haya

• Ugumu wa kuinua mkono.

• Maumivu ya shingo.

• Ganzi mkononi.

• Sindano kwenye vidole.

• Udhaifu wa mkono.

• Maumivu usiku.

• Maumivu yanayoongezeka unapoinua vitu.

• Kubanwa kwa misuli ya mgongo.

• Kupungua kwa uwezo wa kufanya kazi za kila siku.

• Kikohozi au homa (ikiwa chanzo ni mapafu).

• Maumivu ya tumbo upande wa kulia (ikiwa chanzo ni nyongo au ini).

Dalili za hatari

Ingawa maumivu mengi ya bega la kulia na mgongo wa juu hutokana na matatizo ya misuli au viungo, kuna dalili ambazo zinaweza kuashiria ugonjwa unaohitaji huduma za haraka.

Nenda hospitali mara moja ikiwa maumivu yanaambatana na:

• Kupumua kwa shida au upungufu mkubwa wa hewa.

• Maumivu makali ya kifua yanayosambaa kwenye shingo, taya au mkono.

• Kupoteza fahamu au kizunguzungu kikali.

• Kushindwa kabisa kuinua mkono baada ya kuanguka au ajali.

• Homa kali na maumivu makali ya bega.

• Kuvimba sana au wekundu kwenye bega.

• Ganzi au kupoteza nguvu ghafla kwenye mkono.

• Kushindwa kudhibiti haja ndogo au kubwa pamoja na maumivu ya shingo au mgongo.

• Kupungua uzito bila sababu au maumivu yanayozidi usiku.

• Kukohoa damu au kikohozi kisichoisha.

Dalili hizi zinaweza kuhusishwa na maambukizi makubwa, kuvunjika kwa mifupa, kubanwa kwa neva, magonjwa ya moyo, mapafu au hata saratani, hivyo hazipaswi kupuuzwa.

Daktari atafanyaje uchunguzi?

Hatua ya kwanza ni kuchukua historia ya kina ya mgonjwa. Daktari anaweza kuuliza maswali kama:

• Maumivu yalianza lini?

• Yalianza ghafla au taratibu?

• Je, kuna jeraha lililotokea kabla ya maumivu kuanza?

• Maumivu yapo sehemu gani hasa?

• Je, yanaenea hadi shingoni, mkononi au kifuani?

• Ni shughuli gani zinazoongeza au kupunguza maumivu?

• Je, maumivu huongezeka usiku?

• Kuna ganzi, udhaifu au sindano mkononi?

• Je, una historia ya kisukari, shinikizo la damu, arthritis au saratani?

Baada ya historia, daktari atafanya uchunguzi wa mwili kwa kuangalia:

• Uwezo wa kusogeza bega.

• Nguvu za misuli.

• Maeneo yenye maumivu unapobonyezwa.

• Hali ya shingo na mgongo wa juu.

• Reflexes na hisia za neva.

• Dalili za maambukizi au uvimbe.

Katika baadhi ya wagonjwa, vipimo maalumu vya kliniki (special shoulder tests) vinaweza kufanywa ili kutathmini misuli ya kushikilia bega, impingement syndrome au instability ya bega.

Vipimo vinavyoweza kufanyika

Vipimo huchaguliwa kulingana na dalili na matokeo ya uchunguzi wa daktari.

1. X-ray

Husaidia kuona:

• Kuvunjika kwa mifupa.

• Arthraitisi.

• Mabadiliko ya mifupa ya bega au shingo.

• Baadhi ya matatizo ya mapafu.

2. Ultrasound

Ni muhimu kutathmini:

• Misuli ya kushika bega

• Bazaitisi.

• Kano zilizopasuka.

• Mawe kwenye nyongo.

• Baadhi ya matatizo ya ini.

3. MRI

MRI ndiyo kipimo bora zaidi kwa:

• Kuchanika kwa misuli ya kushika bega.

• Kuganda kwa bega

• Mishipa ya fahamu.

• Diski za shingo.

• Misuli na kano.

4. CT Scan

Inaweza kupendekezwa ikiwa kuna:

• Jeraha kubwa.

• Saratani.

• Tatizo la mifupa lisiloonekana vizuri kwenye X-ray.

5. Vipimo vya damu

Hivi vinaweza kusaidia kugundua:

• Maambukizi.

• Magonjwa ya uchochezi.

• Magonjwa ya ini.

• Magonjwa ya kingamwili (magonjwa ya shambulio binafsi la kinga).

6. EMG na tathimini ya upitishaji umeme kwenye neva

Vipimo hivi hutathmini jinsi mishipa ya fahamu inavyofanya kazi, hasa kama kuna ganzi, udhaifu au kubanwa kwa neva kutoka shingoni.

Matibabu

Matibabu hutegemea chanzo cha maumivu.

Kama tatizo ni misuli

• Kupumzisha bega kwa muda mfupi.

• Mazoezi ya kunyoosha misuli.

• Kukanda na maji ya moto au baridi kulingana na ushauri wa mtaalamu.

• Dawa za kupunguza maumivu au uchochezi ikiwa zinafaa.

Kama ni michomo kinga ya misuli ya kushika bega

• Kupunguza shughuli zinazochochea maumivu.

• Mazoezi ya viungo

• Dawa za kupunguza uchochezi.

• Wakati mwingine sindano za corticosteroid kwa wagonjwa waliochaguliwa kwa uangalifu.

Kama ni kuganda kwa bega

Matibabu hujumuisha:

• Mazoezi ya viungo

• Mazoezi ya kuongeza uwezo wa kusogeza bega.

• Dawa za maumivu.

• Wakati mwingine sindano au upasuaji ikiwa hali ni sugu.

Kama tatizo linatokana na shingo

Mgonjwa anaweza kuhitaji:

• Mazoezi ya viungo

• Mazoezi ya shingo.

• Kuboresha mkao wa kukaa.

• Matibabu ya kubanwa kwa neva.

• Upasuaji katika hali chache za kubanwa sana kwa neva.

Kama chanzo ni nyongo au ini

Matibabu hulenga ugonjwa husika, kwa mfano:

• Kutibu mawe kwenye nyongo.

• Kutibu maambukizi ya ini.

• Kudhibiti magonjwa sugu ya ini.

Kama chanzo ni mapafu au moyo

Matibabu ya haraka hutolewa kulingana na ugonjwa uliogunduliwa. Hii ndiyo sababu ni muhimu kutofanya maamuzi ya kujitibu nyumbani ikiwa kuna dalili za hatari.

Mazoezi yanayoweza kusaidia (kwa wagonjwa wasio na dalili za dharura)

Baada ya kutathminiwa na mtaalamu wa afya, baadhi ya mazoezi yanaweza kusaidia kupunguza maumivu na kuboresha uwezo wa bega.

Mazoezi hayo ni pamoja na:

• Kunyoosha misuli ya kifua

• Mazoezi ya kuzunguka bega

• Mazoezi ya pendulamu

• Mazoezi ya kuzungusha misuli ya kushika bega

• Zoezi la kupanda ukuta

• Mazoezi ya kunyoosha shingo

• Mazoezi ya kunyoosha misuli ya juu ya trapeziasi.

Mazoezi yanapaswa kufanywa taratibu. Ikiwa maumivu yanaongezeka sana wakati wa mazoezi, ni muhimu kusimamisha zoezi na kumwona mtaalamu wa afya.

Jinsi ya kujikinga

Unaweza kupunguza hatari ya kupata maumivu ya muda mrefu ya bega na mgongo wa juu kwa:

• Kukaa katika mkao sahihi wakati wa kutumia kompyuta.

• Kuepuka kuinamisha shingo kwa muda mrefu unapotumia simu.

• Kuchukua mapumziko kila baada ya dakika 30–60 ikiwa unafanya kazi ya kukaa.

• Kufanya mazoezi ya kuimarisha misuli ya mabega na mgongo.

• Kuepuka kubeba mizigo mizito kwa bega moja pekee.

• Kutumia mbinu sahihi za kuinua vitu vizito.

• Kulala kwenye godoro na mto unaounga mkono mwili vizuri.

• Kudhibiti uzito wa mwili.

• Kutibu mapema majeraha ya bega na shingo.

Makosa ambayo watu wengi hufanya

Watu wengi huchelewesha kupona kwa sababu ya kufanya makosa yafuatayo:

• Kuendelea kufanya kazi nzito licha ya maumivu makali.

• Kutegemea dawa za maumivu pekee bila kujua chanzo.

• Kupuuza maumivu yanayodumu kwa miezi.

• Kufanya mazoezi mazito bila ushauri wa mtaalamu.

• Kutotafuta matibabu kwa sababu wanaamini maumivu yatapona yenyewe.

• Kutumia masaji makali wakati kuna jeraha la kano au kubanwa kwa neva.

• Kupuuza maumivu yanayoambatana na ganzi au udhaifu wa mkono.

Hitimisho

Maumivu ya muda mrefu ya bega la kulia na mgongo wa juu yanaweza kusababishwa na matatizo ya misuli, mifupa, mishipa ya fahamu au hata magonjwa ya viungo vya ndani kama nyongo, ini, tumbo na mapafu. Ingawa mara nyingi chanzo si hatari, maumivu yanayodumu kwa muda mrefu, yanayozidi kuongezeka au yanayoambatana na dalili kama ganzi, udhaifu wa mkono, homa, kupumua kwa shida, maumivu makali ya tumbo au kupungua uzito yanahitaji uchunguzi wa haraka na mtaalamu wa afya. Kutambua chanzo halisi mapema husaidia kupata matibabu sahihi, kuzuia madhara makubwa na kurejesha uwezo wa kufanya shughuli za kila siku.

Maswali yanayoulizwa Mara kwa Mara kuhusu maumivu ya bega na mgongo wa juu