Mkanda wa jeshi

Msongo wa mawazo peke yake hauleti kirusi kipya mwilini, lakini unaweza kuchangia kuamka kwa kirusi kilichokuwa kimelala. Watafiti wamegundua kuwa msongo wa muda mrefu unaweza kuathiri homoni na seli za kinga zinazosaidia kudhibiti maambukizi ya virusi. Hali hii inapodumu kwa muda, uwezo wa mwili wa kuzuia kuamka kwa kirusi cha varicella zoster hupungua.

Watu wanaopitia vipindi vya huzuni kubwa, matatizo ya kifamilia, kazi zenye shinikizo kubwa, au kukosa usingizi kwa muda mrefu wameonekana kuwa na hatari iliyoongezeka ya kupata mkanda wa jeshi. Hii haimaanishi kuwa kila mwenye msongo atapata ugonjwa huu, bali msongo huwa moja ya sababu zinazoweza kuongeza uwezekano wake hasa kwa watu wenye umri mkubwa au wenye kinga dhaifu.

Kudhibiti msongo ni sehemu muhimu ya afya kwa ujumla. Mazoezi ya mwili, usingizi wa kutosha, lishe bora, kuzungumza na watu wa karibu, na kutafuta msaada wa kitaalamu inapohitajika kunaweza kusaidia kuimarisha afya ya akili na mwili. Ingawa hatua hizi haziwezi kutoa kinga kamili dhidi ya mkanda wa jeshi, zinaweza kusaidia kupunguza mazingira yanayoweza kuruhusu kirusi kuamka tena.

Baada ya vipele na malengelenge kupona, baadhi ya watu huendelea kuhisi maumivu kwa miezi au hata miaka. Hali hii huitwa postherpetic neuralgia. Tatizo hutokea pale ambapo kirusi kimeharibu sehemu ya mshipa wa fahamu wakati wa maambukizi. Mshipa huo unapojaribu kujirekebisha, unaweza kutuma ishara za maumivu bila sababu ya moja kwa moja.

Maumivu haya yanaweza kuwa ya kuungua, kuchoma, kuwaka kama moto, au kuhisi umeme unapita kwenye ngozi. Wakati mwingine hata kuguswa na nguo, upepo, au maji kunaweza kusababisha maumivu makali. Watu wenye umri mkubwa, walioanza matibabu kwa kuchelewa, au waliokuwa na maumivu makali wakati wa ugonjwa wa awali huwa katika hatari kubwa zaidi ya kupata hali hii.

Matibabu ya postherpetic neuralgia hutofautiana na matibabu ya vipele vya kawaida. Daktari anaweza kupendekeza dawa za maumivu ya mishipa ya fahamu, krimu maalumu, au njia nyingine za kudhibiti maumivu. Kuanza matibabu ya mkanda wa jeshi mapema ndani ya siku chache za kwanza baada ya dalili kuanza kunaweza kupunguza uwezekano wa kupata maumivu ya muda mrefu baadaye.

Ndiyo. Ingawa watu wengi huufahamu mkanda wa jeshi kwa sababu ya malengelenge na vipele vyake, kuna hali nadra ambapo mtu hupata maumivu makali ya mishipa ya fahamu bila kutokea vipele vinavyoonekana. Hali hii hufahamika kitaalamu kama zoster sine herpete. Kwa kuwa hakuna vipele, utambuzi wake unaweza kuwa mgumu zaidi na mara nyingi huchanganywa na magonjwa mengine kama maumivu ya mgongo, matatizo ya moyo, maumivu ya mbavu, matatizo ya figo, au magonjwa ya mfumo wa mmeng'enyo wa chakula.

Katika hali hii, kirusi huendelea kushambulia mshipa wa fahamu kama ilivyo kwenye mkanda wa jeshi wa kawaida, lakini hakisababishi vipele vinavyoonekana juu ya ngozi. Mgonjwa anaweza kuhisi maumivu ya kuungua, kuchomwa, kuwashwa, au kuhisi kama umeme unapita kwenye eneo fulani la mwili. Maumivu hayo mara nyingi huwa upande mmoja wa mwili na hufuata njia ya mshipa wa fahamu. Kwa sababu dalili hizi zinafanana na magonjwa mengine mengi, daktari anaweza kuhitaji historia ya mgonjwa, uchunguzi wa mwili, na wakati mwingine vipimo maalumu ili kuthibitisha chanzo cha tatizo.

Kutambua hali hii mapema ni muhimu kwa sababu matibabu ya mapema yanaweza kupunguza muda wa ugonjwa na hatari ya maumivu ya muda mrefu. Mtu anayepata maumivu makali ya upande mmoja wa mwili yanayoendelea bila sababu inayoeleweka, hasa akiwa na historia ya kuugua tetekuwanga, anapaswa kumwona daktari kwa uchunguzi. Kutotokea kwa vipele hakumaanishi kuwa mkanda wa jeshi hauwezi kuwepo.

Hakuna chakula kinachoweza kuua kirusi cha mkanda wa jeshi moja kwa moja, lakini lishe bora ina mchango mkubwa katika kuimarisha kinga ya mwili na kusaidia mwili kupona haraka. Wakati wa maambukizi, mwili huhitaji virutubisho vya kutosha ili kurekebisha tishu zilizoharibiwa, kupunguza uchochezi na kuimarisha uwezo wa seli za kinga kupambana na maambukizi. Mgonjwa anashauriwa kula mlo kamili unaojumuisha mboga za majani, matunda, nafaka zisizokobolewa, protini zenye ubora mzuri kama samaki, maharage, mayai na nyama isiyo na mafuta mengi.

Vitamini na madini mbalimbali vina mchango muhimu katika afya ya mfumo wa kinga. Kwa mfano, vitamini C huchangia katika ulinzi wa mwili dhidi ya maambukizi, vitamini A husaidia afya ya ngozi na utando wa mwili, huku zinki ikihusika katika ukuaji na utendaji wa seli za kinga. Badala ya kutegemea virutubisho vya dukani bila ushauri wa daktari, mara nyingi ni bora kupata virutubisho hivi kupitia vyakula mbalimbali vinavyoliwa kila siku. Pia ni muhimu kunywa maji ya kutosha ili kuzuia upungufu wa maji mwilini, hasa kama mgonjwa ana homa au hana hamu ya kula.

Aidha, mgonjwa anapaswa kuepuka tabia zinazoweza kuchelewesha kupona kama vile uvutaji wa sigara, matumizi makubwa ya pombe na kukosa usingizi. Mambo haya yanaweza kudhoofisha kinga ya mwili na kuongeza muda wa kupona. Ingawa lishe bora haiwezi kuchukua nafasi ya dawa za kutibu mkanda wa jeshi, ni sehemu muhimu ya matibabu ya jumla na inaweza kusaidia kuboresha hali ya mgonjwa kwa haraka zaidi.

Ingawa wagonjwa wengi hupata nafuu kwa matibabu ya kawaida, kuna dalili ambazo zinahitaji huduma ya haraka ya kitabibu. Mgonjwa anapaswa kwenda hospitali mapema ikiwa vipele au maumivu yamejitokeza karibu na jicho, puani au kwenye uso. Hii ni kwa sababu kirusi kinaweza kuathiri jicho na kusababisha vidonda kwenye konea, kuongezeka kwa shinikizo la ndani ya jicho, au hata kupoteza uwezo wa kuona ikiwa matibabu hayatatolewa kwa wakati. Vivyo hivyo, vipele vinavyotokea kwenye sikio vinaweza kuathiri usikivu na usawa wa mwili.

Pia, wagonjwa wenye kinga dhaifu kama wenye maambukizi ya VVU, wanaopokea tiba ya saratani, waliopandikizwa viungo au wanaotumia dawa za kushusha kinga wanapaswa kufika hospitali mapema mara tu dalili zinapoanza. Kwa watu hawa, kirusi kinaweza kuenea sehemu mbalimbali za mwili na kusababisha madhara makubwa zaidi kuliko kwa watu wenye kinga nzuri. Hali kadhalika, homa kali, kuchanganyikiwa, degedege, kupooza kwa uso, maumivu makali yasiyovumilika au vipele vinavyoenea mwili mzima ni ishara zinazohitaji uchunguzi wa haraka.

Hatua nyingine muhimu ni kuwahi hospitali ndani ya saa 72 tangu dalili za kwanza zianze. Ndani ya kipindi hiki, dawa za kuzuia kirusi hufanya kazi vizuri zaidi katika kupunguza ukali wa ugonjwa, kuharakisha kupona kwa vipele na kupunguza uwezekano wa kupata maumivu ya muda mrefu baada ya ugonjwa kuisha. Kusubiri vipele vikauke au maumivu yaongezeke kabla ya kutafuta matibabu kunaweza kupunguza manufaa ya dawa na kuongeza hatari ya madhara ya muda mrefu.

Mkanda wa jeshi unapotokea usoni, hasa karibu na jicho, pua au sikio, huwa na umuhimu mkubwa wa kitabibu kwa sababu mishipa ya fahamu ya maeneo hayo ina uhusiano wa karibu na viungo muhimu kama macho, masikio na ubongo. Kirusi kinapoathiri mishipa hiyo, kinaweza kusababisha madhara yanayozidi vipele na maumivu ya kawaida. Kwa mfano, maambukizi yanayohusisha jicho yanaweza kusababisha uvimbe wa konea, kuongezeka kwa shinikizo la ndani ya jicho, vidonda kwenye konea na, endapo hayatatibiwa mapema, yanaweza kusababisha kupungua au kupotea kabisa kwa uwezo wa kuona. Vivyo hivyo, kirusi kinapoathiri mishipa inayohusiana na sikio, mgonjwa anaweza kupata maumivu makali ya sikio, kupungua kwa uwezo wa kusikia, kizunguzungu au kupooza kwa misuli ya uso.

Moja ya hali zinazojulikana zaidi ni pale kirusi kinapoathiri mshipa wa saba wa fahamu (mshipa wa uso), ambapo mgonjwa anaweza kushindwa kufunga jicho vizuri, tabasamu lake likapinda upande mmoja au kushindwa kusogeza baadhi ya misuli ya uso. Wakati mwingine dalili hizi huanza kabla hata vipele havijaonekana, jambo linaloweza kufanya utambuzi kuwa mgumu. Kwa sababu hiyo, maumivu makali ya upande mmoja wa uso yanayoambatana na vipele au udhaifu wa misuli ya uso yanapaswa kuchukuliwa kwa uzito mkubwa na kufanyiwa uchunguzi wa haraka.

Kwa wagonjwa wote wanaopata mkanda wa jeshi usoni, ni muhimu kuanza matibabu mapema iwezekanavyo, ikiwezekana ndani ya saa 72 tangu dalili za kwanza zianze. Aidha, mgonjwa anaweza kuhitaji kuonwa na daktari bingwa wa macho au wa masikio kulingana na eneo lililoathirika. Matibabu ya mapema yanaongeza nafasi ya kupona vizuri na hupunguza hatari ya madhara ya kudumu ambayo yanaweza kuathiri ubora wa maisha ya mgonjwa.

Jibu hutegemea hatua ya ugonjwa na aina ya shughuli anazofanya. Ikiwa malengelenge bado yana maji na hayajafunikwa vizuri, kuna uwezekano wa kusambaza kirusi kwa watu ambao hawajawahi kupata tetekuwanga au hawajapata chanjo dhidi yake. Ingawa hawawezi kupata mkanda wa jeshi moja kwa moja, wanaweza kuambukizwa na kupata tetekuwanga. Kwa hiyo, mtu mwenye mkanda wa jeshi anapaswa kuepuka kugusana karibu na watoto wachanga, wajawazito ambao hawana kinga dhidi ya tetekuwanga, wagonjwa wenye kinga dhaifu na watoto ambao bado hawajapata chanjo.

Iwapo vipele vinaweza kufunikwa vizuri kwa nguo au bandeji safi, mgonjwa anajisikia vizuri na kazi yake haihusishi kuwahudumia wagonjwa au watu walio katika hatari kubwa ya maambukizi, anaweza kuendelea na baadhi ya shughuli zake kwa kufuata tahadhari za usafi. Ni muhimu kunawa mikono mara kwa mara, kutokuna vipele, kutoshiriki taulo, nguo au vifaa vinavyogusana na eneo lililoathirika, na kuhakikisha vipele vinabaki vimefunikwa kadiri inavyowezekana. Hatua hizi hupunguza uwezekano wa kusambaza kirusi kwa wengine.

Hata hivyo, ikiwa maumivu ni makali, homa ipo, vipele vimeenea sehemu kubwa ya mwili au kazi inahitaji kukutana na watu wengi au kuwahudumia wagonjwa, ni vyema kupumzika nyumbani hadi hali itakapotengemaa. Kwa kawaida hatari ya kuambukiza hupungua sana mara malengelenge yote yanapokauka na kutengeneza magamba. Kabla ya kurudi kazini au shuleni, mgonjwa anaweza kushauriana na daktari ikiwa bado ana mashaka kuhusu usalama wake na wa watu wanaomzunguka.

Chanjo ya mkanda wa jeshi imeundwa ili kupunguza uwezekano wa kirusi cha varicella zoster kuamka tena baada ya miaka mingi tangu mtu alipougua tetekuwanga. Tafiti zimeonyesha kuwa chanjo hupunguza kwa kiwango kikubwa hatari ya kupata mkanda wa jeshi na pia hupunguza uwezekano wa kupata maumivu ya muda mrefu ya mishipa ya fahamu baada ya ugonjwa kupona. Ingawa hakuna chanjo inayoweza kutoa kinga ya asilimia mia moja, watu waliopata chanjo huwa na uwezekano mdogo wa kupata ugonjwa, na hata wakipata, mara nyingi huwa katika hali isiyo kali kuliko wale ambao hawajachanjwa.

Katika nchi nyingi, chanjo hupendekezwa zaidi kwa watu wenye umri wa miaka 50 na kuendelea kwa sababu uwezo wa kinga ya mwili hupungua kadiri umri unavyoongezeka. Aidha, baadhi ya watu wenye magonjwa sugu au hali zinazoweza kudhoofisha kinga wanaweza pia kunufaika na chanjo kulingana na ushauri wa daktari. Mtu aliyewahi kupata mkanda wa jeshi hapo awali bado anaweza kupendekezwa kupata chanjo, kwa kuwa ugonjwa unaweza kujirudia ingawa si kwa kila mtu.

Ni muhimu kufahamu kuwa chanjo si tiba ya mkanda wa jeshi uliokwisha kuanza. Ikiwa tayari dalili zipo, mgonjwa anahitaji matibabu ya dawa za kuzuia kirusi na huduma nyingine kulingana na hali yake. Chanjo hutumika kama njia ya kinga ya muda mrefu na ni sehemu ya mikakati ya kupunguza madhara yanayosababishwa na ugonjwa huu, hasa kwa watu walio katika makundi yenye hatari kubwa.

Baada ya vipele kupona, baadhi ya wagonjwa hudhani kuwa matibabu yamekwisha kabisa, lakini kipindi cha kupona kinaendelea hata baada ya ngozi kurejea katika hali yake ya kawaida. Mshipa wa fahamu uliokuwa umeathirika unaweza kuendelea kujirekebisha kwa wiki au miezi kadhaa. Ikiwa maumivu yataendelea, kuongezeka au kuanza kuathiri usingizi na shughuli za kila siku, mgonjwa anapaswa kurudi hospitali kwa tathmini zaidi badala ya kuvumilia maumivu kwa muda mrefu. Matibabu ya mapema ya maumivu ya mishipa yanaweza kuboresha ubora wa maisha na kuzuia maumivu kuwa sugu.

Aidha, ni muhimu kuendelea kuimarisha mfumo wa kinga kwa kula lishe yenye virutubisho vya kutosha, kufanya mazoezi yanayofaa kulingana na uwezo wa mwili, kupata usingizi wa kutosha na kudhibiti magonjwa sugu kama kisukari, shinikizo la damu au maambukizi ya VVU kwa kufuata matibabu ipasavyo. Watu wanaovuta sigara au kutumia pombe kupita kiasi wanashauriwa kupunguza au kuacha kabisa, kwani tabia hizi zinaweza kuathiri afya ya kinga na kuchelewesha kupona kwa mwili.

Hatimaye, wagonjwa waliopata mkanda wa jeshi karibu na jicho, sikio au waliopata matatizo ya mfumo wa fahamu wanapaswa kuhudhuria miadi yote ya ufuatiliaji waliyopewa na daktari hata kama wanahisi wamepona. Uchunguzi wa ufuatiliaji unaweza kugundua matatizo yaliyobaki mapema na kuhakikisha kuwa uwezo wa kuona, kusikia au utendaji wa mishipa ya fahamu unarejea vizuri. Kuchukua tahadhari hizi baada ya kupona husaidia kupunguza madhara ya muda mrefu na kuboresha afya ya mgonjwa kwa ujumla.