Udhaifu wa umbile la kichwa cha mtoto- Kraniosinostosisi

Kraniosinostosisi: Sababu, Dalili, Aina, Utambuzi na Matibabu

Wazazi wengi huwa na wasiwasi wanapoona mtoto amezaliwa akiwa na umbo la kichwa lisilo la kawaida au kichwa chake hakikui kwa umbo linalotarajiwa. Mara nyingi mabadiliko madogo ya umbo la kichwa kwa mtoto mchanga yanaweza kuwa ya kawaida kutokana na hali ya kuzaliwa au mchakato wa kujifungua, lakini wakati mwingine yanaweza kuashiria tatizo la kitabibu.

Katika makala hii, udhaifu wa umbile la kichwa cha mtoto unatumika kumaanisha tatizo la kitabibu linalojulikana kama Kraniosinostosisi (Craniosynostosis).

Kraniosinostosisi ni hali inayotokea wakati sehemu zinazounganisha mifupa ya fuvu la mtoto zinapofunga mapema kuliko kawaida. Kufunga huku kabla ya wakati kunaweza kuathiri namna kichwa kinavyokua kwa sababu ubongo wa mtoto huendelea kukua kwa kasi hasa katika miaka miwili ya mwanzo ya maisha.

Ni nini maana ya Kraniosinostosisi?

Kraniosinostosisi ni tatizo la kuzaliwa linalosababishwa na kufunga mapema kwa mishono ya fuvu.

Kichwa cha mtoto hakijaundwa na mfupa mmoja mkubwa bali kina mifupa kadhaa iliyounganishwa na maeneo laini yanayoitwa mishono ya fuvu. Kati ya mifupa hiyo kuna tishu laini za aina ya faibrasi zinazosaidia mifupa kusogea na kuruhusu ubongo kukua.

Kwa mtoto asiye na tatizo hili, mishono ya fuvu hubaki wazi kwa kipindi fulani ili kuruhusu:

• Ubongo kuongezeka ukubwa

• Fuvu kupanuka kulingana na ukuaji wa ubongo

• Kichwa kupata umbo lake la kawaida

Katika mtoto mwenye Kraniosinostosisi, mshono mmoja au zaidi wa fuvu hufunga mapema kabla ya ubongo kumaliza kukua.

Kwa kuwa sehemu hiyo haiwezi tena kupanuka, ubongo hulazimika kusukuma ukuaji kuelekea sehemu nyingine za fuvu ambazo bado ziko wazi. Hii husababisha kichwa kupata umbo lisilo la kawaida.

Kraniosinostosisi hutokea kwa watoto wangapi?

Kraniosinostosisi ni tatizo lisilo la kawaida lakini linaweza kutokea kwa mtoto yeyote.

Inakadiriwa kutokea kwa takribani mtoto mmoja kati ya watoto 2,500 wanaozaliwa duniani.

Baadhi ya watoto huwa na tatizo linalohusisha mshono mmoja tu wa fuvu, wakati wengine wanaweza kuwa na mishono kadhaa iliyofunga mapema.

Dalili za Kraniosinostosisi

Dalili zinaweza kuonekana tangu mtoto anapozaliwa au zinaweza kuonekana zaidi kadri mtoto anavyokua katika wiki na miezi ya mwanzo.

Dalili hutegemea:

• Ni mshono gani wa fuvu umefungika

• Ni mishono mingapi imeathirika

• Kama tatizo linaambatana na ugonjwa mwingine wa vinasaba

Dalili zinaweza kujumuisha:

1. Umbo lisilo la kawaida la kichwa

Hii ndiyo dalili kuu.

Mtoto anaweza kuwa na:

• Kichwa kirefu kuliko kawaida

• Kichwa kipana au kifupi

• Sehemu moja ya kichwa kuwa bapa au kuchomoza

• Paji la uso kuwa mbele sana au upande mmoja kutokuwa sawa

Aina ya umbo hutegemea sehemu ya fuvu iliyofunga mapema.

2. Utosi kutokuwepo au kufunga mapema

Watoto wengi huzaliwa wakiwa na utosi ambao ni sehemu laini kwenye fuvu linaloruhusu ukuaji wa ubongo.

Kwa mtoto mwenye Kraniosinostosisi:

• Utosi unaweza kuwa mdogo sana

• Unaweza kutokuwepo kabisa

• Unaweza kufunga mapema kuliko kawaida

Hata hivyo, kutokuwepo kwa utosi pekee hakuthibitishi tatizo hili kwa sababu baadhi ya watoto wanaweza kuwa na tofauti za kawaida.

3. Kichwa kutokua vizuri

Katika baadhi ya watoto, mzunguko wa kichwa unaweza kuongezeka taratibu sana au kutokua kulingana na umri.

Ndiyo maana kupima mzunguko wa kichwa wakati wa kliniki za mtoto ni muhimu.

4. Kuongezeka kwa shinikizo ndani ya kichwa

Baadhi ya watoto wenye Kraniosinostosisi wanaweza kupata ongezeko la shinikizo ndani ya kichwa kutokana na nafasi ndogo ya fuvu.

Dalili zinazoweza kuonekana ni:

• Mtoto kulia sana bila sababu inayoeleweka

• Kutapika mara kwa mara

• Kukasirika kupita kawaida

• Kulala sana au kuwa dhaifu

• Degedege

Lakini si kila mtoto mwenye Kraniosinostosisi hupata matatizo haya.

Aina za Kraniosinostosisi

Aina ya tatizo hutegemea mshono wa fuvu uliofungika mapema.

1. Kraniosinostosisi ya Sagito

Hii hutokea wakati mshono uliopo katikati ya kichwa kutoka mbele kwenda nyuma unafunga mapema.

Mtoto anaweza kuwa na:

• Kichwa kirefu na chembamba

• Paji la uso na sehemu ya nyuma ya kichwa kuchomoza

2. Kraniosinostosisi ya Korona

Hutokea wakati mshono unaopita kutoka upande mmoja wa kichwa kuelekea paji la uso unafunga mapema.

Inaweza kusababisha:

• Paji la uso kutokuwa sawa

• Jicho moja kuonekana tofauti na jingine

• Upande mmoja wa kichwa kuwa bapa

3. Kraniosinostosisi ya Metopiki

Huhusisha mshono uliopo katikati ya paji la uso.

Mtoto anaweza kuwa na:

• Paji la uso lenye umbo la pembetatu

• Macho kuwa karibu kuliko kawaida

4. Kraniosinostosisi ya Lamboidi

Hii ni aina nadra inayohusisha sehemu ya nyuma ya kichwa.

Inaweza kusababisha:

• Nyuma ya kichwa kuwa bapa

• Umbo la kichwa kutokuwa sawa

Kraniosinostosisi na maendeleo ya ukuaji wa mtoto

Wazazi wengi huogopa kwamba mtoto mwenye Kraniosinostosisi atakuwa na tatizo la akili. Ukweli ni kwamba watoto wengi wenye Kraniosinostosisi rahisi (isiyoambatana na ugonjwa mwingine) wanaweza kukua na maendeleo ya kawaida.

Hata hivyo, baadhi ya watoto wenye:

• Mishono mingi iliyofunga

• Kuongezeka kwa shinikizo ndani ya kichwa

• Tatizo la vinasaba linaloambatana

wanaweza kuwa na changamoto za maendeleo zinazohitaji ufuatiliaji.

Visababishi vya Kraniosinostosisi

Mara nyingi chanzo halisi cha Kraniosinostosisi hakijulikani. Katika watoto wengi hutokea bila sababu inayoweza kutambuliwa, hali inayojulikana kama Kraniosinostosisi isiyo na sababu maalumu.

Hata hivyo, tafiti zimeonyesha kuwa baadhi ya mambo yanaweza kuongeza uwezekano wa mtoto kupata tatizo hili.

1. Mabadiliko katika vinasaba (jeni)

Baadhi ya watoto hupata Kraniosinostosisi kutokana na mabadiliko katika jeni zinazohusika na ukuaji na muunganiko wa mifupa ya fuvu. Mabadiliko haya yanaweza kutokea:

• Bila kurithiwa kutoka kwa wazazi

• Au yanaweza kurithiwa kutoka kwa mzazi mwenye mabadiliko hayo

Baadhi ya mabadiliko ya jeni yanayohusishwa na Kraniosinostosisi huathiri namna seli za mifupa zinavyokua na wakati gani mishono ya fuvu inapaswa kufungwa.

Kraniosinostosisi inayotokana na mabadiliko ya vinasaba mara nyingi inaweza kuambatana na matatizo mengine ya mwili kama sehemu ya magonjwa maalumu ya kurithi.

2. Magonjwa ya vinasaba yanayoambatana na Kraniosinostosisi

Baadhi ya watoto wenye Kraniosinostosisi huwa na tatizo kama sehemu ya ugonjwa mpana wa vinasaba.

Mifano ni:

• Ugonjwa wa Apert

• Ugonjwa wa Crouzon

• Ugonjwa wa Pfeiffer

Katika hali hizi, mtoto anaweza kuwa na mabadiliko mengine kama:

• Vidole vya mikono au miguu kuungana

• Mabadiliko ya uso

• Matatizo ya ukuaji wa mifupa

3. Sababu zisizojulikana

Kwa watoto wengi, hakuna sababu maalumu inayoweza kuonekana.

Mtoto anaweza kuzaliwa na Kraniosinostosisi hata kama:

• Wazazi hawana historia ya tatizo hili

• Ujauzito ulikuwa wa kawaida

• Hakukuwa na tatizo linalojulikana wakati wa ujauzito

Hii ndiyo sababu wazazi hawapaswi kujilaumu wanapopata mtoto mwenye tatizo hili.

4. Mtoto kulalia upande mmoja kwa muda mrefu husababisha Kraniosinostosisi?

Hapana, kulalia upande mmoja kwa muda mrefu hakusababishi Kraniosinostosisi.

Hata hivyo, mtoto kulalia upande mmoja kwa muda mrefu kunaweza kusababisha tatizo jingine linaloitwa plagiosefali ya mkao, ambapo sehemu ya kichwa inaweza kuwa bapa kutokana na msukumo wa muda mrefu kwenye eneo moja la fuvu. Tofauti kubwa ni kwamba:

• Kraniosinostosisi husababishwa na kufunga mapema kwa mishono ya fuvu

• Plagiosefaali ya mkao husababishwa zaidi na shinikizo la nje kwenye fuvu ambalo bado ni laini

Madhara yanayoweza kutokea kutokana na Kraniosinostosisi

Madhara hutegemea aina ya tatizo, idadi ya mishono iliyofunga na kama kuna ongezeko la shinikizo ndani ya kichwa. Baadhi ya madhara yanaweza kuwa:

1. Mabadiliko ya kudumu ya umbo la kichwa

Bila matibabu yanayofaa, kichwa kinaweza kubaki na umbo lisilo la kawaida kwa sababu sehemu iliyofunga mapema haiwezi kupanuka kawaida.

2. Kuongezeka kwa shinikizo ndani ya kichwa

Ubongo wa mtoto huendelea kukua kwa kasi, hasa miaka miwili ya kwanza ya maisha. Ikiwa fuvu halina nafasi ya kutosha, shinikizo linaweza kuongezeka ndani ya kichwa.

Hali hii inaweza kuathiri:

• Ukuaji wa ubongo

• Utendaji wa macho

• Maendeleo ya mtoto

3. Matatizo ya kuona

Baadhi ya watoto wanaweza kupata matatizo ya macho kutokana na mabadiliko ya umbo la fuvu au kuongezeka kwa shinikizo ndani ya kichwa. Matatizo yanaweza kujumuisha:

• Misuli ya macho kutofanya kazi sawa

• Macho kutokuwa katika mwelekeo mmoja

• Kupungua kwa uwezo wa kuona katika baadhi ya hali

4. Degedege

Baadhi ya watoto wenye matatizo makubwa zaidi wanaweza kupata degedege, hasa ikiwa kuna athari kwenye ubongo au ongezeko kubwa la shinikizo ndani ya kichwa.

5. Changamoto za maendeleo

Watoto wengi hukua kawaida, lakini baadhi wanaweza kupata:

• Kuchelewa kuanza kuzungumza

• Kuchelewa kutembea

• Changamoto za kujifunza

Hali hii hutokea zaidi kwa watoto wenye aina kali za Kraniosinostosisi au wanaokuwa na matatizo mengine yanayoambatana.

6. Changamoto za kihisia na kijamii

Kadri mtoto anavyokua, tofauti kubwa ya umbo la kichwa au uso inaweza kuathiri:

• Kujiamini

• Mahusiano na wengine

• Hisia zake kuhusu mwonekano wake

Matibabu ya mapema yanaweza kusaidia kupunguza baadhi ya changamoto hizi.

Utambuzi wa Kraniosinostosisi

Utambuzi wa mapema ni muhimu ili mtoto apate msaada unaofaa wakati sahihi.

Daktari hutumia njia mbalimbali:

1. Uchunguzi wa kichwa cha mtoto

Daktari huangalia:

• Umbo la kichwa

• Ulinganifu wa pande zote za kichwa

• Sehemu za mishono ya fuvu

• Hali ya utosi

Mabadiliko fulani yanaweza kuonekana tangu mtoto anapozaliwa.

2. Kupima mzunguko wa kichwa

Mzunguko wa kichwa hupimwa kwa kutumia kipimo maalumu na kufuatiliwa kadri mtoto anavyokua. Kupima huku husaidia kuona kama kichwa kinakua kulingana na umri.

3. Picha za kichwa

Daktari anaweza kutumia vipimo vya picha kusaidia kuthibitisha hali hii. Vipimo vinaweza kujumuisha:

• Kipimo cha mawimbi ya sauti kwenye baadhi ya hali

• Picha ya kompyuta ya fuvu (CT scan) inapohitajika

Picha hizi husaidia kuona kama mishono ya fuvu imefunga mapema.

4. Uchunguzi wa vinasaba

Kama kuna dalili zinazoonyesha tatizo la kurithi, daktari anaweza kupendekeza vipimo vya vinasaba. Hii husaidia kujua kama Kraniosinostosisi ni sehemu ya ugonjwa mpana wa vinasaba.

Wakati gani mzazi anapaswa kumpeleka mtoto hospitali?

Ni muhimu mtoto kuchunguzwa ikiwa:

• Kichwa kina umbo lisilo la kawaida sana tangu kuzaliwa

• Utosi haupo au unaonekana kufunga mapema sana

• Kichwa hakiongezeki ukubwa kadri mtoto anavyokua

• Kuna uvimbe au mstari mgumu unaoonekana kwenye sehemu ya mshono wa fuvu

• Mtoto anatapika mara kwa mara bila sababu

• Mtoto ana degedege

• Mtoto anaonekana kutokua au kutofikia hatua za ukuaji

Matibabu ya Kraniosinostosisi

Matibabu ya Kraniosinostosisi hutegemea mambo mbalimbali kama:

• Umri wa mtoto

• Aina ya mshono uliofungika

• Idadi ya mishono iliyoathirika

• Kama mtoto ana dalili za kuongezeka kwa shinikizo ndani ya kichwa

• Kama tatizo linaambatana na ugonjwa wa vinasaba

Lengo kuu la matibabu ni:

• Kurekebisha au kuboresha umbo la kichwa

• Kutoa nafasi ya kutosha kwa ubongo kukua

• Kupunguza hatari ya kuongezeka kwa shinikizo ndani ya kichwa

• Kusaidia ukuaji wa mtoto kimwili na kiakili

1. Ufuatiliaji wa karibu

Sio kila mtoto mwenye mabadiliko ya umbo la kichwa atahitaji upasuaji haraka. Katika baadhi ya watoto wenye mabadiliko madogo, daktari anaweza kupendekeza ufuatiliaji wa karibu kwa:

• Kupima ukuaji wa kichwa mara kwa mara

• Kufuatilia maendeleo ya mtoto

• Kuangalia mabadiliko ya umbo la kichwa

Hata hivyo, mtoto mwenye Kraniosinostosisi iliyothibitishwa anahitaji kufuatiliwa na wataalamu kwa sababu mishono iliyofunga mapema haiwezi kufunguka yenyewe.

2. Upasuaji wa kurekebisha fuvu

Upasuaji ndiyo tiba kuu kwa watoto wengi wenye Kraniosinostosisi. Katika upasuaji, madaktari wa upasuaji wa watoto na wataalamu wa mifupa ya kichwa hufanya marekebisho kwenye mifupa ya fuvu ili:

• Kufungua nafasi zaidi kwa ubongo kukua

• Kuboresha umbo la kichwa

• Kuzuia au kupunguza ongezeko la shinikizo ndani ya kichwa

Upasuaji hufanyika mapema zaidi kwa sababu fuvu la mtoto bado lina uwezo mkubwa wa kubadilika kadri anavyokua.

Umri gani mzuri wa kufanya upasuaji?

Muda wa upasuaji hutegemea hali ya mtoto, lakini mara nyingi hufanyika katika miezi ya mwanzo ya maisha.

Kwa watoto wengi:

• Upasuaji unaweza kufanyika kati ya miezi 6 hadi 12 ya umri

• Baadhi ya watoto wanaweza kufanyiwa mapema zaidi kulingana na aina na ukali wa tatizo

Kuchelewesha matibabu kwa muda mrefu kunaweza kufanya marekebisho kuwa magumu zaidi kwa sababu mifupa ya kichwa huwa migumu kadri mtoto anavyokua.

3. Upasuaji mdogo kupitia matundu madogo (upasuaji wa endoskopi)

Kwa baadhi ya watoto wadogo, kuna aina ya upasuaji unaotumia njia yenye majeraha madogo zaidi.

Njia hii:

• Hufanyika kwa watoto waliochaguliwa kwa uangalifu

• Huacha kovu dogo zaidi

• Huwa na muda mfupi wa kupona

Baada ya upasuaji huu, mtoto anaweza kuhitaji kuvaa kofia maalumu ya kusaidia kuelekeza ukuaji wa fuvu.

4. Upasuaji mkubwa wa kurekebisha fuvu

Katika baadhi ya watoto, hasa wale wenye tatizo kubwa au wanaogundulika baadaye, huhitajika upasuaji mkubwa zaidi wa kurekebisha mifupa ya fuvu. Katika utaratibu huu:

• Sehemu za mifupa ya fuvu huondolewa kwa muda

• Hurekebishwa kuwa na umbo linalofaa

• Hurudishwa ili kuruhusu ukuaji mzuri wa kichwa

Je, kila mtoto mwenye Kraniosinostosisi lazima afanyiwe upasuaji?

Sio kila mtoto atakuwa na mahitaji sawa. Uamuzi wa kufanya upasuaji hutegemea:

• Aina ya Kraniosinostosisi

• Ukali wa mabadiliko ya kichwa

• Ukuaji wa mtoto

• Dalili za shinikizo ndani ya kichwa

Baadhi ya watoto wenye aina nyepesi wanaweza kufuatiliwa kwa karibu, lakini watoto wengi wenye kufungwa mapema kwa mishono muhimu huhitaji matibabu ya upasuaji.

Je, mtoto atapona kabisa baada ya upasuaji?

Watoto wengi hupata matokeo mazuri baada ya matibabu, hasa pale tatizo linapogundulika na kutibiwa mapema. Baada ya matibabu, mtoto anaweza:

• Kuwa na ukuaji wa kawaida wa ubongo

• Kuwa na maendeleo ya kawaida

• Kuendelea na maisha ya kawaida

Hata hivyo, baadhi ya watoto huhitaji ufuatiliaji wa muda mrefu ili kuangalia:

• Ukuaji wa kichwa

• Maendeleo ya kujifunza

• Uwezo wa kuona

• Matatizo mengine yanayoweza kujitokeza

Tofauti kati ya Kraniosinostosisi na plagiosefaali (kichwa kubonyea)

Wazazi wengi huchanganya Kraniosinostosisi na hali ya kichwa kuwa bapa kwa mtoto.

Kraniosinostosisi

Husababishwa na:

• Kufunga mapema kwa mshono wa fuvu

Sifa zake:

• Mara nyingi mtoto huzaliwa akiwa na mabadiliko hayo

• Kunaweza kuwa na mstari mgumu kwenye eneo la mshono

• Umbo la kichwa hubadilika kutokana na ukuaji wa fuvu

Plagiosefaali ya mkao

Husababishwa na:

• Mtoto kulalia sehemu moja ya kichwa kwa muda mrefu

Sifa zake:

• Sehemu ya nyuma au upande mmoja wa kichwa kuwa bapa

• Mishono ya fuvu huwa bado wazi

• Mara nyingi huboreka kwa kubadilisha mkao na mazoea ya mtoto

Je, utosi wa mtoto unaweza kufunga mapema bila kuwa Kraniosinostosisi?

Ndiyo, kuna watoto ambao utosi unaweza kuwa mdogo au kufunga mapema lakini bado wakawa na ukuaji wa kawaida. Utosi pekee hauwezi kutumika kuthibitisha Kraniosinostosisi. Daktari huangalia mambo mengine kama:

• Umbo la kichwa

• Ukuaji wa mzunguko wa kichwa

• Hali ya mishono ya fuvu

• Maendeleo ya mtoto

Ushauri kwa wazazi wenye mtoto mwenye umbo la kichwa lisilo la kawaida

Wazazi wanapaswa:

• Kuepuka kujilaumu kwa sababu mara nyingi chanzo hakijulikani

• Kumpeleka mtoto kliniki kwa ufuatiliaji wa ukuaji

• Kuepuka kutumia vifaa au njia za kubadilisha umbo la kichwa bila ushauri wa mtaalamu

• Kufuatilia dalili kama kutapika mara kwa mara, degedege au kuchelewa kwa maendeleo

Ni muhimu kukumbuka kuwa watoto wengi wenye Kraniosinostosisi wanaweza kukua vizuri wakipata uangalizi na matibabu yanayofaa kwa wakati.

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu Kraniosinostosisi na majibu yake ya kina