Maswali yanayoulizwa mara kwa mara kuhusu Vitamin B9 (Folate/Folic Acid)

Ingawa majina haya hutumika kwa kubadilishana mara nyingi, kuna tofauti muhimu. Folate ni aina ya asili ya vitamin B9 inayopatikana kwenye vyakula kama mboga za majani, maharagwe na matunda. Foliki asidi ni aina ya vitamin B9 inayotengenezwa viwandani na hupatikana kwenye virutubisho na baadhi ya vyakula vilivyoongezwa vitamini.

Mwili unaweza kutumia aina zote mbili baada ya kuzibadilisha kuwa umbo linalofanya kazi ndani ya seli. Hata hivyo, folic acid huwa imara zaidi na hufyonzwa vizuri inapochukuliwa kama kirutubisho, ndiyo maana hutumika kuzuia kasoro za mirija ya fahamu kwa wajawazito.

Kwa watu wengi, kula vyakula vyenye folate pamoja na kutumia folic acid pale inapopendekezwa na daktari ndiyo njia bora ya kuhakikisha mahitaji ya vitamin B9 yanatimizwa.

Inashauriwa mwanamke aanze kutumia folic acid angalau mwezi mmoja kabla ya kupata ujauzito na aendelee kuitumia katika miezi mitatu ya mwanzo ya ujauzito. Hii ni kwa sababu mfumo wa fahamu wa mtoto huanza kutengenezwa mapema sana kabla hata dalili za ujauzito hazijaanza kuonekana.

Kwa wanawake wengi, kiwango kinachopendekezwa ni mikrogramu 400 (0.4 mg) kwa siku kabla ya ujauzito na katika trimester ya kwanza. Hata hivyo, wanawake wenye historia ya kupata mtoto mwenye kasoro za mirija ya fahamu au wenye baadhi ya magonjwa wanaweza kuhitaji dozi kubwa zaidi kwa ushauri wa daktari.

Kwa kuwa si mimba zote hupangwa, wanawake wenye uwezo wa kupata ujauzito wanashauriwa kula vyakula vyenye folate kwa wingi na kufuata ushauri wa wataalamu wa afya kuhusu matumizi ya folic acid.

Vitamin B9 ni muhimu katika utengenezaji wa DNA na RNA, ambazo ni nyenzo muhimu kwa ukuaji, mgawanyiko na ukarabati wa seli. Hii ndiyo sababu mahitaji yake huwa makubwa zaidi wakati wa ukuaji wa haraka kama ujauzito, utoto na balehe.

Pia vitamin B9 hushiriki katika utengenezaji wa chembe nyekundu za damu. Upungufu wake unaweza kusababisha chembe hizi kuwa kubwa kuliko kawaida na kushindwa kufanya kazi vizuri, hali inayojulikana kama anemia ya kimegaloblastiki.

Aidha, vitamin B9 husaidia kudhibiti kiwango cha homocysteine kwenye damu kwa kushirikiana na vitamin B6 na vitamin B12. Homocysteine ikiwa juu kupita kiasi inaweza kuhusishwa na ongezeko la hatari ya baadhi ya magonjwa ya moyo na mishipa ya damu.

Watu wanaokula mboga na matunda kwa kiwango kidogo wako kwenye hatari ya kupata upungufu wa folate. Pia watu wenye matumizi makubwa ya pombe, utapiamlo au magonjwa yanayopunguza ufyonzwaji wa virutubisho kwenye utumbo wanaweza kupata upungufu huu.

Wanawake wajawazito wako kwenye hatari zaidi kwa sababu mahitaji ya vitamin B9 huongezeka kutokana na ukuaji wa mtoto. Bila ulaji wa kutosha au matumizi ya folic acid, upungufu unaweza kutokea kwa urahisi.

Aidha, baadhi ya dawa kama methotrexate, trimethoprim na dawa fulani za kifafa zinaweza kupunguza kiwango cha folate mwilini. Watu wanaotumia dawa hizi wanapaswa kufuatiliwa na daktari.

Ndiyo. Vitamin B9 ni muhimu katika utengenezaji wa chembe nyekundu za damu. Upungufu wake husababisha chembe hizi kuwa kubwa kuliko kawaida lakini zisifanye kazi vizuri, hali inayojulikana kama upungufu wa damu wa kimegaloblastiki.

Dalili za upungufu wa damu kutokana na vitamin B9 zinaweza kujumuisha uchovu, udhaifu, kupauka, kupumua kwa shida wakati wa kufanya kazi na mapigo ya moyo kwenda kasi.

Kwa kuwa upungufu wa vitamin B12 unaweza pia kusababisha aina hii ya upungufu wa damu, ni muhimu kufanya vipimo vya damu ili kubaini kirutubisho kilichopungua kabla ya kuanza matibabu.

Vitamin B9 na vitamin B12 zote zinaweza kusababisha anemia ya kimegaloblastiki, hivyo dalili na matokeo ya vipimo vya damu vinaweza kufanana. Hata hivyo, upungufu wa vitamin B12 unaweza pia kusababisha uharibifu wa mishipa ya fahamu ambao unaweza kuwa wa kudumu usipotibiwa mapema.

Ikiwa mtu mwenye upungufu wa vitamin B12 atapewa folic acid pekee, upungufu wa damu unaweza kuonekana umepona lakini matatizo ya mfumo wa fahamu yataendelea kuongezeka bila kutambuliwa. Hali hii inaweza kuchelewesha utambuzi sahihi wa tatizo.

Kwa sababu hiyo, madaktari mara nyingi huchunguza kiwango cha vitamin B12 kabla ya kuanza matibabu ya foliki asidi kwa wagonjwa wenye megaloblastic anemia, hasa ikiwa sababu ya upungufu haijulikani.

Foliki asidi ni salama inapochukuliwa kwa kiwango kinachopendekezwa. Hata hivyo, matumizi ya dozi kubwa kwa muda mrefu bila ushauri wa daktari yanaweza kuficha dalili za upungufu wa vitamin B12, jambo linaloweza kuchelewesha matibabu sahihi.

Kwa baadhi ya watu, matumizi ya dozi kubwa sana yanaweza kusababisha madhara madogo kama kichefuchefu, tumbo kujaa gesi, kupungua kwa hamu ya kula au matatizo ya usingizi, ingawa hali hizi si za kawaida.

Virutubisho vya folic acid vinapaswa kutumiwa kwa kufuata dozi inayoshauriwa na mtaalamu wa afya, hasa kwa watu wanaotumia dawa nyingine au wenye magonjwa sugu.

Ndiyo. Folate ni mojawapo ya vitamini vinavyoyeyuka kwenye maji na huharibiwa kwa urahisi inapopikwa kwa muda mrefu au kwenye joto kali.

Kuchemsha mboga kwa muda mrefu kunaweza kupunguza kiasi kikubwa cha folate, hasa ikiwa maji ya kuchemshia yatamwagwa baada ya kupika.

Ili kuhifadhi kiwango kikubwa cha vitamin B9, ni vyema kutumia mbinu za upishi kama kupika kwa mvuke, kuchemsha kwa muda mfupi au kula baadhi ya mboga mbichi pale inapowezekana na salama.

Hapana. Watu wengi wanaokula lishe yenye uwiano mzuri hupata folate ya kutosha kupitia chakula na hawahitaji kutumia virutubisho.

Hata hivyo, wanawake wanaopanga ujauzito, wajawazito, watu wenye upungufu uliothibitishwa wa folate na baadhi ya wagonjwa wanaotumia dawa zinazoathiri kiwango cha folate wanaweza kuhitaji virutubisho vya folic acid kwa ushauri wa daktari.

Ni muhimu kutokuanza kutumia folic acid kwa dozi kubwa bila ushauri wa mtaalamu wa afya, kwani uchunguzi unaweza kuhitajika kwanza ili kuhakikisha hakuna upungufu wa vitamin B12 unaoweza kufichwa na matibabu hayo.