Kiazi kitamu ni nini?

Kiazi kitamu ni kiazi cha kitropiki chenye ngozi laini na umbo refu au mviringo. Tofauti na kiazi mviringo, kiazi kitamu hakihusiani na viazi vya familia Solanaceae, bali ni mmea wa familia ya morning glory. Pia si yam, kwa sababu yam ni mmea tofauti kabisa.

Ngozi ya kiazi kitamu inaweza kuwa ya njano hafifu, machungwa ang’avu au zambarau iliyokolea, kulingana na aina. Nyama yake inaweza kuwa ya njano hafifu, pinki, nyekundu au machungwa yaliyokolea, na kwa kawaida huwa na ladha tamu.

Familia: Convolvulaceae

Jina la kisayansi: Ipomoea batatas

Jina la kawaida: Kiazi kitamu, Sweet potato

Kiazi kitamu ni chanzo kizuri cha vitamini A katika mfumo wa karotini beta na vitamini C, pamoja na kuwa chanzo kizuri cha vitamini B6, potasiamu na nyuzi lishe.

Faida za kiazi kitamu kiafya

1. Huchangia afya ya macho

Kiazi kitamu, hasa aina yenye nyama ya machungwa, kina karotini beta nyingi. Mwili unaweza kubadilisha beta-carotene kuwa vitamini A, ambayo ni muhimu kwa kuona vizuri na afya ya kawaida ya macho.

2. Husaidia kuimarisha kinga ya mwili

Kiazi kitamu kina vitamini A na vitamini C, virutubisho vinavyohitajika kwa utendaji wa kawaida wa mfumo wa kinga. Vitamini C pia huchangia ulinzi wa seli dhidi ya uharibifu wa oksidishaji.

3. Huchangia afya ya mfumo wa mmeng’enyo wa chakula

Kiazi kitamu kina nyuzi lishe zinazosaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa mmeng’enyo wa chakula. Nyuzi lishe pia husaidia kuongeza ujazo wa kinyesi na kuchangia ulaji wa lishe yenye ubora.

4. Huchangia afya ya moyo na misuli

Kiazi kitamu kina potasiamu kwa kiasi kizuri. Potasiamu ni muhimu kwa utendaji wa kawaida wa misuli na mfumo wa fahamu, na huchangia udhibiti wa kawaida wa shinikizo la damu inapokuwa sehemu ya lishe yenye afya.

5. Huchangia afya ya mfumo wa fahamu

Kiazi kitamu kina vitamini B6, ambayo inahusika katika michakato mbalimbali ya kimetaboliki na utendaji wa kawaida wa mfumo wa fahamu.

6. Hutoa virutubisho muhimu kwa mwili

Mbali na vitamini A, C na B6, kiazi kitamu kina magnesiamu, fosforasi, kalsiamu, manganese, thiamin, riboflavin, niasini na folate. Hivyo, kinaweza kuongeza utofauti wa virutubisho katika mlo wa kila siku.

7. Aina zenye rangi mbalimbali zina kampaundi za mimea

Rangi ya nyama ya kiazi kitamu huhusishwa na kampaundi mbalimbali za mimea. Aina za machungwa huwa na beta-carotene nyingi, wakati baadhi ya aina zenye nyama ya zambarau huwa na anthocyanins. Kampaundi hizi zina shughuli za antioksidanti na huongeza thamani ya lishe ya aina hizo.

Aina za viazi vitamu

Viazi vitamu hugawanywa hasa katika makundi mawili kulingana na rangi na muundo wa nyama.

Viazi vyenye nyama ya machungwa

Hivi vina ngozi inayoweza kuwa ya kahawia hafifu, nyekundu-kahawia au zambarau, na nyama ya machungwa. Kwa kawaida huwa na umbo nono na ladha tamu.

Mifano ni:

• Beauregard

• Garnet

• Hernandez

• Jewel

Viazi vyenye nyama ya njano

Hivi huwa na nyama iliyo imara na kavu zaidi, huwa na ladha tamu kidogo na muundo wa unga kiasi. Ngozi yake huwa ya njano-kahawia hadi rangi ya fawn.

Asili na historia

Kiazi kitamu kina asili katika maeneo ya kitropiki ya Amerika. Kilikuwa sehemu muhimu ya lishe ya Waazteki wa Mexico na Wainka wa Peru.

Mabaki ya viazi vitamu yenye umri unaokadiriwa kuwa miaka 10,000–20,000 yamepatikana katika mapango ya Peru, jambo linaloonyesha historia yake ndefu kama zao la chakula.

Baada ya Columbus kufika Amerika, viazi vitamu vililetwa Ulaya, na baadaye wasafiri wengine walivipeleka Asia. Vilienea pia katika makoloni ya Amerika na kuwa sehemu muhimu ya lishe.

Leo viazi vitamu hulimwa katika sehemu nyingi za dunia. Wazalishaji wakubwa ni pamoja na China, Indonesia, Vietnam na Uganda. Nchini Marekani, North Carolina, Louisiana, California na Georgia ni miongoni mwa wazalishaji wakuu.

Ukweli wa kibotania

Kiazi kitamu ni sehemu ya mmea unaotambaa au kuenea ardhini, na kiazi chake hutengenezwa chini ya ardhi kama sehemu iliyobadilika ya mmea kwa ajili ya kuhifadhi virutubisho.

Ngozi yake ni nyembamba na inaweza kuchubuka au kuumia kwa urahisi wakati wa kuvuna na kusafirisha. Majeraha haya yanaweza kuongeza uwezekano wa kuharibika kwa kiazi.

Baada ya kuvuna, viazi vitamu vinaweza kuwekwa katika mazingira yenye joto na unyevunyevu unaodhibitiwa kwa muda ili kusaidia majeraha madogo kupona na kuongeza utamu wake.

Jinsi ya kuchagua viazi vitamu

Chagua viazi ambavyo:

• Viko imara unapovishika

• Vina ngozi yenye rangi inayofanana

• Havina michubuko au sehemu zilizooza

• Havina sehemu laini au zinazovuja

Jinsi ya kuhifadhi

Viazi vitamu vihifadhiwe katika sehemu kavu, yenye ubaridi, giza na yenye hewa ya kutosha.

Havipaswi kuhifadhiwa kwenye jokofu kwa muda mrefu, kwa sababu joto la chini sana linaweza kubadilisha muundo na ladha yake.

Jinsi ya kutumia

Viazi vitamu vinaweza:

• Kuokwa

• Kuchemshwa

• Kupikwa kwenye microwave

• Kuongezwa kwenye mchuzi mzito na vyakula vya kuchanganywa

• Kusagwa na kutumika katika vyakula mbalimbali

• Kutumika katika mikate, keki, biskuti

Utamu wake wa asili unaweza kuongezwa kwa kutumia mdalasini, tangawizi, nutmeg, allspice, maji ya limau, maganda au maji ya machungwa na matunda kama nanasi au tufaha.

Ni vizuri kuviosha na kusugua vizuri kwa maji kabla ya kupika. Kuvipika vikiwa na ngozi kunaweza kusaidia kuhifadhi baadhi ya virutubisho, na baada ya kupikwa ngozi huondoka kwa urahisi.

Muundo wa virutubisho

Virutubisho katika ¾ kikombe cha kiazi kitamu kilichookwa (150 g)

Tahadhari

Kiazi kitamu kwa kawaida ni salama kinapokuwa sehemu ya lishe yenye mchanganyiko wa vyakula. Kinapaswa kuhifadhiwa vizuri na kuondolewa sehemu zilizooza au kuharibika kabla ya kupikwa.

Pia, thamani ya lishe inaweza kutofautiana kulingana na aina na namna ya kupika. Viazi vitamu vilivyowekwa kwenye makopo au vilivyogandishwa vinaweza kuwa na tofauti katika baadhi ya virutubisho ikilinganishwa na viazi vibichi.

Hitimisho

Kiazi kitamu ni chanzo kizuri cha karotini beta, vitamini C, vitamini B6, potasiamu na nyuzi lishe, pamoja na magnesiamu, fosforasi na kampaundi nyingine za mimea.

Kuongeza kiazi kitamu katika lishe kunaweza kusaidia kupata vitamini A kwa afya ya macho, virutubisho vya kinga ya mwili, afya ya mfumo wa mmeng’enyo na utendaji wa kawaida wa misuli na mfumo wa fahamu.