Kiazi mviringo ni nini?

Kiazi mviringo ni shina lililobadilika kuwa kiazi na kukua chini ya ardhi, ambalo huhifadhi virutubisho, hasa wanga. Kwenye uso wake kuna vijichipukizi vinavyoweza kuota na kutoa mmea mpya.

Viazi hupatikana katika ukubwa, maumbo na rangi mbalimbali. Ngozi inaweza kuwa laini au yenye ukakasi na kuwa ya kahawia, nyeupe, nyekundu au rangi nyingine. Nyama ya ndani mara nyingi huwa nyeupe, lakini inaweza kuwa ya njano hadi machungwa, ikiwa na muundo laini au wa unga. Ladha hutofautiana kutoka isiyo na ukali hadi tamu kiasi na yenye ladha ya siagi.

Familia: Solanaceae

Jina la kisayansi: Solanum tuberosum L.

Jina la kawaida: Potato

Kiazi mviringo kilichopikwa ni chanzo kizuri cha vitamini C na vitamini B6, pamoja na kuwa chanzo cha potasiamu.

Faida za kiazi mviringo kiafya

1. Husaidia kuupa mwili nishati

Viazi vina kabohaidreti nyingi, hasa wanga, ambao huvunjwa na mwili na kutumika kama chanzo cha nishati. Hivyo vinaweza kuwa sehemu muhimu ya mlo unaohitaji nishati ya kutosha.

2. Huchangia afya ya mfumo wa kinga

Viazi ni chanzo kizuri cha vitamini C. Vitamini hii huchangia utendaji wa kawaida wa mfumo wa kinga na pia husaidia kulinda seli dhidi ya uharibifu wa oksidishaji.

3. Huchangia afya ya mfumo wa fahamu

Vitamini B6 inayopatikana kwenye viazi inahitajika kwa utendaji wa kawaida wa mfumo wa fahamu na hutumika katika michakato mbalimbali ya kimetaboliki mwilini.

4. Huchangia afya ya moyo na misuli

Viazi ni chanzo cha potasiamu, madini muhimu kwa utendaji wa kawaida wa misuli na mfumo wa fahamu. Potasiamu pia huchangia udhibiti wa kawaida wa shinikizo la damu inapokuwa sehemu ya lishe yenye afya.

5. Husaidia mfumo wa mmeng’enyo wa chakula

Viazi vina nyuzi lishe zinazosaidia utendaji wa kawaida wa mfumo wa mmeng’enyo wa chakula. Kiasi cha nyuzi kinaweza kutofautiana kulingana na aina ya kiazi na kama ngozi imeondolewa.

6. Hutoa virutubisho mbalimbali

Mbali na vitamini C na B6, viazi vina magnesiamu, fosforasi, thiamin, niasini na folate. Hivyo, vinaweza kuongeza utofauti wa virutubisho katika mlo wa kila siku.

7. Viazi vyenye rangi vina kampaundi za mimea

Baadhi ya aina za viazi zenye nyama ya njano, zambarau au bluu huwa na kampaundi mbalimbali za mimea, zikiwemo carotenoids na anthocyanins. Kampaundi hizi zina shughuli za antioksidanti na huongeza thamani ya lishe ya aina hizo za viazi.

Aina za viazi

Viazi hugawanywa kulingana na rangi ya nyama, matumizi au umri wa kiazi.

Viazi vyeupe

• Russet: Ngozi nene ya kahawia yenye muonekano wa wavu na nyama kavu yenye muundo wa unga. Hufaa sana kwa kuoka.

• Round White: Ngozi laini ya kahawia na nyama yenye unyevunyevu na muundo wa nta.

• Long White: Ngozi laini ya kahawia na nyama yenye unyevunyevu; hufaa kwa saladi, supu na mchuzi mzito.

• Round Red: Ngozi nyekundu laini na nyama nyeupe-kirimu iliyo imara.

Viazi vya njano

Mfano ni Yukon Gold, ambavyo vina ngozi ya kahawia kiasi, nyama ya njano na ladha tamu yenye mfanano wa siagi. Havipaswi kuchanganywa na viazi vitamu.

Viazi vya rangi maalum

Viazi vya bluu na zambarau vinaweza kuwa na ladha ya karanga na vina kampaundi za mimea zinazohusishwa na rangi zao.

Viazi pia hugawanywa kuwa vya kuchemsha na vya kuoka, kulingana na muundo na kiasi cha wanga. Vilevile, kuna viazi vipya vinavyovunwa mapema na viazi vya kuhifadhiwa vinavyokomaa zaidi.

Asili na historia

Kiazi mviringo kilitokea katika Milima ya Andes nchini Peru, ambako kililimwa kwa muda mrefu na jamii za wenyeji, wakiwemo Wainka. Zaidi ya aina 800 za viazi ziliwahi kulimwa katika maeneo ya Andes.

Baada ya uvamizi wa Wahispania katika Amerika Kusini, viazi vilienea kutoka Amerika Kusini kwenda sehemu nyingine za dunia na hatimaye vikawa chakula muhimu barani Ulaya. Leo, viazi ni miongoni mwa mazao muhimu zaidi ya chakula duniani.

Nchini Marekani, maeneo muhimu ya uzalishaji wa viazi yanajumuisha California, Colorado, Idaho na Maine.

Ukweli wa kibotania

Viazi si mzizi bali ni shina lililobadilika kuwa kiazi linalokua chini ya ardhi. Vijichipukizi vilivyo kwenye uso wa kiazi vinaweza kutoa mmea mpya.

Viazi vinaweza kuzalishwa kutokana na mbegu halisi au vipande vya kiazi vyenye vijichipukizi viwili au zaidi. Vipande hivyo hutumia sehemu ya wanga iliyohifadhiwa ndani ya kiazi kusaidia chipukizi kuanza kukua.

Mmea wa kiazi unaweza kufikia urefu wa takriban sentimita 45 na upana wa zaidi ya mita moja. Baadhi ya mimea huota maua na kutoa matunda madogo ya kijani yanayofanana na nyanya ambazo zinaweza kuwa na sumu na hazipaswi kuliwa.

Viazi vinapopigwa na mwanga wa jua vinaweza kugeuka kuwa na rangi ya kijani na kuwa na ladha chungu kutokana na kuongezeka kwa glycoalkaloids, hasa solanine na chaconine. Kwa hiyo, viazi vinapaswa kuhifadhiwa mahali penye giza.

Jinsi ya kuchagua viazi

Chagua viazi ambavyo:

• Vina uzito mzuri kulingana na ukubwa wake.

• Viko imara na havijalegea.

• Havina vijichipukizi vingi.

• Havina sehemu za kijani.

• Havina michubuko, kuoza au maeneo yaliyoharibika.

Jinsi ya kuhifadhi

Viazi vinaweza kuhifadhiwa bila kuoshwa kwenye sehemu kavu, yenye ubaridi, giza na yenye hewa ya kutosha. Epuka kuvihifadhi kwenye mwanga wa jua kwa sababu vinaweza kugeuka kijani na kuongeza kampaundi zinazoweza kuwa na madhara.

Jinsi ya kutumia

Viazi vinaweza:

• Kuchemshwa.

• Kuokwa.

• Kukaangwa.

• Kupikwa kwenye microwave.

• Kusagwa na kutengeneza mashed potatoes.

• Kutumiwa kwenye saladi.

• Kuongezwa kwenye supu na mchuzi mzito.

• Kupikwa pamoja na nyama au mboga nyingine.

Russet hufaa sana kwa kuoka, huku Russet, Round White na Yellow zikifaa kwa kusagwa. Long White hufaa kwa saladi, supu na mchuzi mzito, wakati Red potatoes hutumika sana katika saladi za viazi.

Muundo wa virutubisho

Virutubisho katika ½ kikombe cha kiazi kilichookwa (61 g)

Tahadhari

Viazi vyenye sehemu nyingi za kijani au vilivyoota sana havipaswi kuliwa, hasa ikiwa vina ladha chungu. Sehemu za kijani zinaweza kuashiria kuongezeka kwa glycoalkaloids kama solanine na chaconine.

Pia, njia ya kupika huathiri thamani ya lishe na kiasi cha mafuta na nishati katika chakula. Viazi vilivyochemshwa au kuokwa kwa kawaida huwa chaguo bora zaidi kuliko viazi vilivyokaangwa kwa mafuta mengi.

Hitimisho

Kiazi mviringo ni chakula chenye kabohaidreti, vitamini C, vitamini B6, potasiamu na nyuzi lishe, huku aina zenye rangi ya njano, bluu au zambarau zikiwa na kampaundi mbalimbali za mimea.

Kula viazi vilivyochemshwa au kuokwa kama sehemu ya lishe yenye mchanganyiko wa vyakula kunaweza kusaidia kuongeza nishati, vitamini na madini, huku viazi vyenye sehemu za kijani au vilivyoota sana vikiepukwa.