top of page

Mwandishi;

Mhariri:

Imeboreshwa

ULY CLINIC

ULY CLINIC

7 Novemba 2026, 07:14:13

Kumeza sumu: Huduma ya kwanza
Kumeza sumu: Huduma ya kwanza
Kumeza sumu: Huduma ya kwanza
Kumeza sumu: Huduma ya kwanza

Kumeza sumu: Huduma ya kwanza

Kumeza sumu ni kuingiza mwilini kitu chenye madhara, kama dawa nyingi, dawa za kilimo, mafuta ya taa, dawa za kusafishia, au sumu ya panya. Usimtapishe mtu. Kutapika kunaweza kuunguza koo mara ya pili, au kuingiza sumu kwenye mapafu. Usimpe chumvi, maziwa, mafuta wala dawa za kienyeji.


Mtoe mtu kwenye hatari, angalia kama anapumua, kisha mpeleke hospitali mara moja, hata kama anaonekana mzima. Beba chombo cha sumu au dawa, na ujue kiasi na muda alioimeza. Mtu aliyepoteza fahamu mlaze ubavu, na usimpe chochote kwa mdomo. Baadhi ya sumu huanza kudhuru saa nyingi baadaye, kwa hiyo kusubiri dalili ni hatari.


Sumu huingia mwilini kwa kumeza, kupumua au kupitia ngozi. Watoto chini ya miaka 5 humeza kwa udadisi, vijana na watu wazima wanaweza kujidhuru kwa makusudi, na wazee wanaweza kuchanganya dawa zao. Makala hii inahusu kumeza. Kemikali iliyoingia machoni ina hatua zake kwenye Kumwagikiwa na kemikali machoni.


Kilichomezwa

Mifano

Dalili

Hatua ya kwanza

Mafuta ya petroli

Mafuta ya taa, petroli, dizeli

Kukohoa, kupumua kwa shida, harufu kwenye pumzi

Usimtapishe; hospitali

Vitu vinavyounguza

Bleach, dawa ya choo, asidi ya betri

Kuungua kinywani, kudondosha mate, kumeza kwa shida

Usimtapishe; suuza mdomo; maji kidogo kama yuko macho na anaweza kumeza

Dawa za kilimo

Viuatilifu, dawa za kupe

Mate mengi, jasho, kutapika, kuharisha, mboni ndogo

Vua nguo, osha ngozi; hospitali

Dawa za hospitali

Paracetamol, dawa za usingizi, dawa za presha

Inaweza kuwa hakuna dalili mwanzoni; kusinzia, kutapika

Beba vifungashio; hospitali

Sumu ya panya

Dawa zinazozuia damu kuganda

Damu kutoka fizi, puani, au kwenye mkojo baada ya siku kadhaa

Hospitali hata bila dalili


Hatua za huduma ya kwanza


Kwanza angalia usalama


  • Jilinde. Vaa glovu au tumia mfuko wa plastiki kama sumu ni ya kilimo au imemwagika.

  • Mtoe mtu kwenye eneo lenye harufu kali, na fungua madirisha.

  • Ondoa sumu iliyobaki mdomoni kwa kitambaa, bila kuingiza vidole ndani kooni.


Mtu akiwa macho


  • Muulize alimeza nini, kiasi gani, na lini.

  • Mkalishe mahali salama, na usimwache peke yake.

  • Vua nguo zilizolowa sumu, na osha ngozi kwa maji mengi na sabuni.

  • Kama ni kitu kinachounguza au mafuta ya petroli na yuko macho, anaweza kusuuza mdomo na kunywa maji kidogo kidogo, kama anaweza kumeza bila kukohoa.

  • Mpeleke hospitali mara moja.


Mtu akiwa amepoteza fahamu


  • Mlaze ubavu ili matapishi yatoke, na kichwa kielekee chini kidogo.

  • Usimpe chakula, maji wala dawa.

  • Angalia kupumua kwake kila baada ya muda mfupi.

  • Akiacha kupumua, anza CPR. Usipulize mdomo kwa mdomo kama kuna sumu mdomoni; fanya mikandamizo ya kifua.

  • Akipata degedege, mlinde asiumie, na usiweke kitu mdomoni.


Nini cha kubeba hospitali


  • Chombo, kifungashio au lebo ya sumu.

  • Dawa zote alizokuwa nazo, hata zile zinazoshukiwa tu.

  • Matapishi kidogo kwenye chombo safi kama hujui alimeza nini.

  • Taarifa za muda na kiasi.

  • Mtu aliyeshuhudia.


Mambo ya kuepuka


  • Usimtapishe kwa kidole, chumvi, sabuni, maji mengi au dawa. Maji ya chumvi yanaweza kuua.

  • Usimpe maziwa, mafuta, mayai, au maji ya madafu kwa matumaini ya kuondoa sumu.

  • Usimpe mkaa wa kawaida kutoka jikoni. Hospitali hutumia dawa maalumu pale inapofaa.

  • Usisubiri dalili zianze.

  • Usimlaumu au kumfokea mtu aliyejaribu kujidhuru.


Yanayofanyika hospitalini


Wahudumu huanza kwa kulinda njia ya hewa, kupumua na mzunguko wa damu, na kupima sukari ya damu. Kisha huamua matibabu kulingana na sumu, kiasi na muda.


  • Oksijeni, maji ya dripu, na dawa za degedege inapohitajika.

  • Mkaa maalumu (activated charcoal) kwa baadhi ya sumu, ndani ya muda mfupi baada ya kumeza. Haufai kwa vitu vinavyounguza wala mafuta ya petroli.

  • Dawa ya kuzimua sumu, kama atropine kwa dawa za kilimo aina ya organophosphate, N-acetylcysteine kwa paracetamol, na vitamin K kwa sumu ya panya.

  • Vipimo vya damu, figo, ini, ECG na X-ray ya kifua.

  • Uangalizi wa saa kadhaa hadi siku moja au zaidi, kutegemea sumu.

  • Ushauri wa afya ya akili, kwa aliyejidhuru kwa makusudi.


Sumu kwa makusudi


Mtu akimeza sumu kwa makusudi, au akisema anataka kufa, chukulia hali hiyo kwa uzito. Kaa naye, msikilize bila kumhukumu, na ondoa dawa, viuatilifu na vitu vingine vya hatari. Mpeleke hospitali hata kama anasema amebadili mawazo. Hali hii inatibika, na msaada wa wataalamu wa afya ya akili upo.


Kinga


  • Hifadhi dawa na kemikali juu, mahali palipofungwa, mbali na watoto.

  • Usiweke mafuta ya taa, dawa za kilimo au bleach kwenye chupa za soda au maji.

  • Weka lebo kwenye kila chombo.

  • Tumia dawa za hospitali kama ulivyoandikiwa, na urudishe zilizoisha muda.

  • Fuata maelekezo ya lebo unapotumia dawa za kilimo, na vaa vifaa vya kujikinga.

  • Usile chakula kilichowekwa sumu ya panya karibu yake.

  • Usimwambie mtoto kuwa dawa ni pipi.


Lini uende hospitali


Nenda hospitali sasa kwa kila anayeshukiwa kumeza sumu. Hali hizi ni za haraka zaidi:


  • Kupoteza fahamu, kusinzia sana au kuchanganyikiwa.

  • Degedege.

  • Kupumua kwa shida, au kukohoa baada ya kumeza mafuta.

  • Mate mengi, jasho jingi na mboni ndogo.

  • Mdomo au koo kuungua, au sauti kukwaruza.

  • Kutapika damu.

  • Mtoto mdogo, mjamzito, au mtu aliyejidhuru kwa makusudi.


Maswali yanayoulizwa mara kwa mara


1. Kwa nini nisimtapishe mtu aliyemeza sumu?

Kutapika hakuondoi sumu yote, na kunaweza kuongeza madhara. Vitu vinavyounguza hupita kooni mara ya pili, na mafuta ya petroli huingia kwenye mapafu kwa urahisi. Mtu mwenye usingizi anaweza pia kuvuta matapishi.

2. Maziwa yanaondoa sumu tumboni?

Maziwa hayaondoi sumu, na imani hii imewachelewesha watu wengi kufika hospitali. Kwa baadhi ya sumu, maziwa na mafuta huongeza ufyonzwaji wake. Kwa aliye macho baada ya kumeza kitu kinachounguza, maji kidogo yanatosha mpaka afike hospitali.

3. Mtoto amekunywa mafuta ya taa lakini anacheza, nifanye nini?

Mpeleke hospitali hata kama anaonekana vizuri, kwa sababu matatizo ya mapafu yanaweza kuanza saa kadhaa baadaye. Usimtapishe. Angalia kukohoa, kupumua haraka au kusinzia, na mweleze mhudumu kiasi unachokadiria.

4. Paracetamol nyingi ni hatari hata bila dalili?

Kiasi kikubwa cha paracetamol kinaweza kuharibu ini ingawa mtu anajisikia vizuri kwa siku ya kwanza. Dawa ya kuzimua hufanya kazi vizuri zaidi ikitolewa mapema. Mpeleke hospitali mara moja, na beba kifungashio cha dawa.

5. Nifanye nini kama sijui alimeza nini?

Mpeleke hospitali bila kusubiri kujua, na usimpe dawa yoyote. Tafuta vyombo, vifungashio au harufu karibu naye, na ubebe unavyopata. Mweleze mhudumu dalili ulizoona na muda ulipomkuta.

6. Dawa za kilimo zikimwagikia ngozi ni hatari?

Baadhi ya viuatilifu hupita kwenye ngozi na kuleta sumu mwilini. Vua nguo mara moja na uoshe ngozi kwa maji mengi na sabuni. Mate mengi, jasho, kutapika au kupumua kwa shida vinahitaji hospitali haraka.

7. Sumu ya chakula ni sawa na kumeza sumu?

Chakula kilichoharibika huleta kutapika na kuharisha kwa sababu ya vimelea, na mara nyingi huhitaji maji mwilini. Kumeza kemikali, dawa au uyoga wenye sumu ni hali tofauti. Watu kadhaa kuugua baada ya chakula kimoja wanapaswa kuonwa kituoni.

8. Mkaa wa jikoni unaweza kusaidia?

Mkaa wa jikoni si sawa na activated charcoal ya hospitali, na unaweza kuleta madhara. Hata dawa hiyo ya hospitali haifai kwa kila sumu. Muda unaotumia kutafuta mkaa ni bora kuutumia kwenda hospitali.

9. Mtu aliyejaribu kujidhuru anahitaji nini baada ya kupona mwili?

Anahitaji ufuatiliaji wa afya ya akili, kwa sababu hatari ya kujaribu tena hubaki kwa muda. Familia iondoe vitu vya hatari nyumbani, na iwe karibu naye. Mhimize kuhudhuria miadi, na muulize moja kwa moja kama ana mawazo ya kujidhuru.

ULY CLINIC inakukumbusha siku zote uwasiliane na daktari wako kwa elimu na ushauri zaidi kabla ya kuchukua thatua yoyote baada ya kusoma makala hii

Wasiliana na daktari wa ULY CLINIC kwa suhauri zaidi kupitia namba za simu au kwa kubonyeza 'Pata tiba'  chini ya tovuti hii

Imeandikwa;

7 Novemba 2026, 07:14:13

Rejea za mada:

  1. Benson BE, Hoppu K, Troutman WG, et al. Position paper update: gastric lavage for gastrointestinal decontamination. Clin Toxicol (Phila). 2013;51(3):140–146.

  2. Höjer J, Troutman WG, Hoppu K, et al. Position paper update: ipecac syrup for gastrointestinal decontamination. Clin Toxicol (Phila). 2013;51(3):134–139.

  3. Eddleston M, Buckley NA, Eyer P, Dawson AH. Management of acute organophosphorus pesticide poisoning. Lancet. 2008;371(9612):597–607.

  4. World Health Organization. Pocket book of hospital care for children. 2nd ed. Geneva: WHO; 2013.

  5. Ministry of Health, United Republic of Tanzania. Standard Treatment Guidelines and National Essential Medicines List (STG/NEMLIT), 7th edition. Dodoma: Ministry of Health; 2026.

bottom of page