Maelezo ya jumla

Amibiasis (amoebiasis), ambayo wengi huiita kwa kifupi 'amiba', ni ugonjwa unaosababishwa na kimelea kidogo chenye seli moja (protozoa) kiitwacho Entamoeba histolytica. Kimelea hiki huishi kwenye utumbo mpana na huweza kushambulia ukuta wake na kuleta kuhara damu kwa amiba (amoebic dysentery), au kusafiri hadi kwenye ini na kuleta jipu la ini.

Si kila amiba ni ugonjwa: aina nyingine za amiba (mf. Entamoeba dispar, E. coli) huishi utumbo bila madhara. Pia si kila mtu mwenye E. histolytica hupata dalili – wengi hubeba vimelea bila kuugua lakini huweza kuambukiza wengine.

Mitaani watu huita 'amiba' karibu kila tumbo linalouma au kuharisha – lakini amibiasis ya kweli ina dalili zake, kama zilivyoelezwa hapa chini.

Takwimu za ugonjwa

• Amibiasis hupatikana duniani kote lakini ni ya kawaida zaidi katika nchi zenye maji na vyoo duni, ikiwemo Tanzania.

• Watu wengi waliobeba vimelea hawana dalili; wachache (takribani mmoja kati ya kumi) hupata ugonjwa.

• Jipu la ini la amiba huwapata zaidi wanaume wenye umri wa miaka 20–50, hasa wanywaji wa pombe.

• Milipuko huongezeka maji yanapochafuka, kama wakati wa mafuriko.

Visababishi na vihatarishi

Ugonjwa huambukizwa kwa kumeza vifuko (cysts) vya amiba vilivyo kwenye chakula, maji au mikono iliyochafuliwa na kinyesi cha mtu mwenye vimelea. Mara chache huambukizwa kwa ngono ya mdomo-njia ya haja kubwa.

Vihatarishi

• Kunywa maji yasiyochemshwa au kutibiwa.

• Kula matunda na mboga mbichi zisizooshwa vizuri, au chakula cha mitaani kisicho safi.

• Kutonawa mikono baada ya choo na kabla ya kula.

• Vyoo duni na kujisaidia ovyo.

• Kuishi au kusafiri maeneo yenye usafi duni.

• Kinga dhaifu, ujauzito, utapiamlo, matumizi ya steroidi – huongeza hatari ya ugonjwa mkali.

Jinsi ugonjwa unavyotokea

Vifuko vikimezwa hupita tumboni bila kuharibiwa na asidi, na kwenye utumbo mdogo hutoa vimelea hai (trophozoites). Vimelea hivi hushuka hadi utumbo mpana ambapo huishi; kwa baadhi ya watu hutoboa ukuta wa utumbo na kuleta vidonda vyenye umbo la chupa, damu na kamasi kwenye kinyesi.

Vimelea vikiingia kwenye mishipa ya damu ya utumbo husafiri hadi ini (mara nyingi upande wa kulia) na kutengeneza jipu. Mara chache sana husafiri kwenda mapafu au ubongo. Vifuko vipya hutoka kwenye kinyesi na kuambukiza watu wengine – ndiyo maana matibabu lazima yaue pia vifuko vilivyo utumboni.

Dalili na viashiria

Amibiasis ya utumbo

• Kuharisha chenye damu na kamasi (kuhara damu).

• Maumivu ya tumbo ya kubana (cramps).

• Homa.

• Kupungua uzito.

• Hisia ya kutaka kujisaidia bila kutoa kitu (tenesmus).

• Katika hali kali: tumbo kuvimba, kukakamaa na maumivu makali (utumbo kutoboka – peritonaitisi).

Jipu la ini la amiba

• Homa kali (39°C au zaidi).

• Maumivu ya tumbo la juu kulia, huweza kuelekea bega la kulia.

• Ini kuvimba na kuuma likiguswa.

• Kupungua uzito, kukosa hamu ya kula; mara nyingi bila kuharisha.

Vipimo

• Kipimo cha kinyesi kwa hadubini (saline wet mount) – huonyesha vimelea hai (trophozoites) au vifuko (cysts); huweza kurudiwa mara 2–3 kwa sababu vimelea hutoka kwa vipindi.

• Vipimo vya antijeni au PCR ya kinyesi – hutofautisha E. histolytica na amiba zisizo na madhara, panapopatikana.

• Ultrasound ya tumbo – kugundua jipu la ini.

• Vipimo vya kingamwili za damu (serolojia) – husaidia kwa jipu la ini.

• Kipimo kamili cha damu na vipimo vya ini.

Kumbuka: kuona 'amiba' kwenye kinyesi bila dalili haimaanishi daima ugonjwa – mtaalamu hutafsiri majibu pamoja na dalili.

Matibabu

Kwa mujibu wa STG 2026, matibabu ya amibiasis hufanyika kwa hatua mbili, kwa sababu dawa za kwanza haziui vifuko vyote vilivyo utumboni:

• Hatua ya 1 – dawa za tishu (kutibu ugonjwa): metronidazole au tinidazole, kwa muda unaoelekezwa na mtaalamu.

• Hatua ya 2 – dawa ya utumboni (dawa ya ndani ya utumbo – kuua vifuko): diloxanide furoate, ili kuzuia ugonjwa kurudi na kuambukiza wengine – hata kama dalili zimeisha.

• Jipu la ini: metronidazole (mara nyingi ya sindano mwanzoni) au tinidazole; jipu kubwa, la upande wa kushoto, lisilopona ndani ya siku 5–7, au lenye hatari ya kupasuka hutolewa usaha kwa sindano.

• Kunywa maji ya kutosha au ORS; endelea kula.

Tahadhari

• Metronidazole na tinidazole zisitumike katika miezi mitatu ya kwanza ya ujauzito bila ushauri maalum.

• Usinywe pombe wakati wa dawa hizi na kwa siku kadhaa baadaye – husababisha kichefuchefu, kutapika na mapigo ya moyo kwenda haraka.

Matatizo yanayoweza kutokea

• Utumbo kutoboka na uvimbe wa utando wa tumbo (peritonaitisi).

• Kuvuja damu nyingi kutoka utumboni.

• Uvimbe wa amiba kwenye utumbo (amoeboma) unaoweza kudhaniwa kuwa saratani.

• Jipu la ini kupasuka kuingia tumboni, kifuani au kwenye utando wa moyo.

• Mara chache, maambukizi ya mapafu au ubongo.

• Upungufu wa maji mwilini na utapiamlo.

Kinga

• Kunywa maji yaliyochemshwa au kutibiwa (mf. kwa dawa ya klorini).

• Kunawa mikono kwa sabuni na maji tiririka baada ya choo na kabla ya kula au kupika.

• Kuosha matunda na mboga kwa maji safi; kupika chakula vizuri na kukila kikiwa cha moto.

• Kutumia vyoo bora na kuvitunza vikiwa safi.

• Kukamilisha matibabu yote mawili ili usiendelee kubeba na kuambukiza wengine.

• Wanaoandaa chakula (hotelini, shuleni) wapime na kutibiwa wakiwa na dalili.

Lini umwone daktari

• Kuharisha chenye damu au kamasi.

• Kuharisha kunakodumu zaidi ya siku 3 au pamoja na homa.

• Maumivu ya tumbo la juu kulia pamoja na homa (jipu la ini).

• Mara moja (dharura): tumbo kuvimba na kukakamaa, maumivu makali, damu nyingi, dalili za upungufu mkubwa wa maji (kusinzia, mkojo mdogo, macho kuzama).

Maswali yanayoulizwa mara kwa mara